سەکۆ

بۆ نیشتیمانسازی​

Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Post Type Selectors

ژ کوێلەبوونەکا ڕێژەیی، بەرەڤ یاخیبوونەکا ڕەها

خواندنەکا کورت ژ بۆ وژدانا چەوساندی

نڤیسین: مللەت محەمەد

کوێلەبوون وەکو گەشە

     دەمێ مرۆڤ د ناڤ چینەکێ دا ژ دایک دبت کو ئەو چین هەمی تشتی پیرۆز دبینت و د ژینگەهەکا نە ڕێکخستی، بێ پلان و ئارمانج قۆناغێن ژیێ خوە دەرباز دکت، یا خویایە کو کوێلەبوون وەکو ڕهەکا ستوور د ناڤ ناخێ مرۆڤی دا وەڕار دکت و سەرێ خوە هەلددت.

     کوێلەبوون ب واتایا ڕەتکرنا هەبوونا تاکی یان کومێ، ژ بو سەلماندن و پیرۆزکرنا هەبوونا تاکەکێ ب تنێ. یان ڕازیبوون و دەست بلندکرن و گۆتنا «بەلێ»، بێی کو مرۆڤ مافێ خوە بستینت و چارەنڤیسێ خوە ب ئازادی دەستنیشان بکت.

     بابەتێ کوێلەبوون و یاخیبوونێ ب تنێ گرێدای زانین و نەزانینێ نینە، بەلکو تا ڕادەیەکێ مەزن گرێدایی پەروەردەکرنا وژدانێ یە، کو ب ساڵێن درێژ بەردەوام دبت.

     ئەو کەسێن د ناڤ خێزانەکا خودان هزرا چەپا نوو دا پەروەردە دبن، تا ڕادەیەکێ کێمتر دهێنە کوێلەکرن. نە وەکو چەپا کەڤن، یا کو کۆمۆنیزما کەڤن پەیڕەو دکت و بڕیارێ د دەستێن ناڤەندێ دا دهێلت و ئازادییا تاکی بنبڕ دکت، یان وەکو یاخیبوونا کەڤن یا شوڕەشگێری و فیزیکی، یا کو کوشتارێ ل دویڤ خوە دئینت.

     ل لایێ دی، لایەنێن ڕاستا نوو فوکسا خوە دداننە ل سەر دەستهەلاتداریێ، بازارێ ئازاد و نەتەوەپەرستیێ. ئەو کوێلەکرنێ د خزمەتا سیستەمی دا بکار دئینن و کوێلەکرنا بازاری پەیدا دکن.

     تا ڕادەیەکێ، ژ لایێ میکانیزمێ ڤە، کۆمۆنیزما کەڤن و ڕاستا نوو یا کو پشتەڤانییا بازارێ ئازاد دکت، د ئەنجامێ کوێلەکرنێ دا وەکهەڤن. کۆمۆنیزما کەڤن دێ تە تێر کت، لێ دێ ب بڕیارا ناڤەندێ کاری بو تە هەلبژێرت و ئازادیێ ژ تە بڕت. بازارێ ئازاد ژی دێ ب ڕێکا سیستەمی تە کتە کوێلەیەکێ نەرم. دێ ڕێکێ دتە تە ب ئازادی چ کاری بکی، لێ هەگەر کار نەکی ژ برسا نێزیکی مرنێ ببی، یان تڕسا قەرزان و ژ دەستدانا کاری ل نک تە پەیدا بکت.

چەپا کەڤن و ڕاستا نوو

بابەت ل ڤێرێ چەپا کەڤن و ڕاستا نوو نە ب تنێ وەکو دوو هێلێن ئابووری نە، بەلکو وەکو هەلویستەکێ سیاسی  دوو جۆرێن کوێلەکرنێ نە.

     چەپا کەڤن، ئانکو کوێلەکرن ل بن دەستهەلاتا ناڤەندێ. ب ڕێکا نڤیسارەکێ ل سەر لاپەڕەکێ دبێژن هەمی تشت یێ کومەڵگەهێ یە، لێ ب کردار چ تشت بو وان نینە. بڕیار ژ ناڤەندەکێ دهێتە دان، نە ژ کرێکاری. ئازادییا تاکی نامینت و دەولەت دبتە خودانێ هەمی تشتی. ژبەر ڤی ئەگەری، ل پترییا وەلاتان پارتێن کۆمۆنیستا کەڤن پشتەڤانییا خوە ژ دەستدان، چونکو خەلک نە نانی ب تنێ دخوازن، بەلکو بانگا ئازادیێ ژی دکن.

     هەگەر ئەم تەماشەی لایەنگرێن ڕاستا نوو بکن، دێ بینن کو ئەو کوێلەکرنێ ب ڕێکا بازاری دسەپینن. خالا وان یا سەرەکی، کو وەکو پرەنسیپەکێ بکاردهینن، دبێژن بازارێ ئازاد دێ هەمی کەسان ئازاد كت. لێ د ڕاستیدا، کرێکار دبتە کوێلەیێ مووچەیێ کێم و قەرزێ بانکی، کومپانیێن مەزن جهێ پارتێ و دەستهەلاتێ دگرن. ئانکو ب ڕێکا سیستەمی مرۆڤی کوێلە دکن و هەر د هەژاریێ دا دهێلن.

چەپا نوو

پێدڤییە بێژن کو چەپا کەڤن بەری شوڕەشا 1917ێ ب تنێ تەڤگەر بوو، نە دەستهەلات. پشتی 1917ێ، کۆمۆنیزم ژ بیرو باوەڕەکێ ئابووری گوهۆڕی بو سیستەمەکێ دەستهەلاتێ و ئەو گوهۆڕینە هەمی چەپ پارچەکر. لێ پشتی شوڕەشا 1968ێ چەپ بەرەڤ مودێرنێتێ چوو.

     ل سەر دەمێ مودێرن پترییا مرۆڤێن کو هزرا یاخیبوونێ ل نک وان هەی، خوە ب چەپا نوو پێناسە دکن. چەپا مودێرن ئەوە یێن دبێژن: ئەم یەکسانییێ دخوازن، لێ بێ زۆردارییا ناڤەندێ و داخوازا چاکسازیان دکن، بێی شوڕەشێن خوین ڕشتنێ.

     چەپا نوو کوێلەکرنێ ڕەت دکت، چ ب ناڤێ پارتێ بت یان ب ناڤێ بازاری بت. ئەو بهایان دپارێزت. ئانکو ژ بو یەکسانییێ، ئەو ناخوازن بهایێن خێزان، ئایین و کومەڵگەهێ بهێنە شکاندن، بەلکو پێدڤییە هەڤسەنگیەک هەبت.

     تا ڕادەیەکێ، سیستەمێ سۆسیال دیموکرات وەکو پرەکێ یە، د ناڤبەرا کۆمۆنیزم و کاپیتالیزما ئازاد دا. بەلێ هەگەر دەولەت باجێ ژ دەولەمەندان وەربگرت و ل خزمەتگوزاریێن گشتی ب مەزێخت. ئاریشە ئەوە دەمێ باج گەلەک بت، وەبەرهێنەر د ڕەڤن. ئەگەر باج کێم بت، یەکسانی نامینت. هەگەر ل جهەکێ سەرکەفتی بت، ژبەر هەبوونا شەفافیەتێ یە. هەگەر شەفافیەت نەمینت، دبتە باجەکا گران ل سەر خەلکێ سادە و ب وی شێوەی دیسان دێ کەڤتە د خزمەتا سیستەمێ کوێلەکرنێ دا.

وژدانا چەوساندی

     ئەوێن د ناڤ خێزانەکا تاڕی و کێم زانیندا ژ دایک دبن، ب کوێلەبوونێ دهێنە پەروەردەکرن. لێ ئەڤە ب وێ واتایێ ناهێت کو ئەو د دەمەکێ دا نابنە مرۆڤێن یاخی.

     هندەک کەسێن زانین ژی ل نک وان هەی، کوێلەبوون د ناڤ ناخێ وان دا هەیە. ڕاستە دزانن لایەنێ باش و خراب چی یە، لێ ژ بو وان جوداهییا خوە نینە، چونکو ئەو ب پەیرەو و پرۆگرامەکێ دهێنە ڕێڤەبرن، ژ بو وان، ئەو یا گونجاییە یا کو بڕیار ل سەر دهێتە دان یان دهێتە هەلبژارتن. ئەڤ جورە کوێلەبوونە، هەگەر د ناڤ چینەکا دەولەمەند دا بت یان چینەکا بۆرژواز، ژ بو بەرژەوەندیێن تاکەکەسی، چاڤێن خوە دنخێفن و جاران پەردەیێ لاددەن. د فەرهەنگا واندا ب تنێ ناڤێ بەندە هاتییە گوهۆڕین، بوویە کرێکار، خزمەتکار.

     ناهێتە ئینکارکرن کو کرێکار بەرانبەر قازانجەکێ کار دکت، لێ دەمێ گەلەک وزەیێ دمەزێخت و کێم قازانج دکت، دکەڤتە ل بن کاریگەرییا کوێلەبوونا نەچاری. ناچارە کوێلەبوونێ قەبوول بکت، داکو قازانج بکەت.

     هەگەر ب هویری د ناڤ تەخێن هەژاران دا تەماشە بکن، دێ بو مە دیار بت کو کوێلەبوونێ جیاوازییا خوە هەیە. کوێلەبوون دبتە کوێلەبوونەکا وژدانی. ئێشاندنا وژدانێ ب گونەهێ و خێرێ و بازدان ل دویڤ چارەنڤیسەکێ هندا و بێ واتا.

     ئەلبێر کامو وەسا دبینت کو ڕەوشەنبیری قێرییا مرۆڤانە ژ بو چارەنڤیسێ وان. لێ کیژان ڕەوشەنبیر یان کیژان قێری و گازی؟ دەمێ وژدان ب بێدەنگی دئێشت و هشیاری ژ تڕسا ژ دەستدانا پاریێ ژیانێ سانسۆرکری دمینت، ڕەوشەنبیر و ڕەوشەنبیری دێ د کیژان ئامانی دا کەلن؟

     ئاریشە ئەوە مرۆڤێ کوێلە نزانت چەوا کوێلەبوویە. هەردەما هەست ب ئێشانەکا مەزن کر، دێ یاخیبوون ل نک پەیدابت. هەردەما وی زانی و نە ئێشا، یاخی نابت. کێشە د وێ پرسگرێکێ دایە، دەمێ دزانی چ تشتە روویددت، لێ تە چ جاران تام نەکریە ئێشانا وژدانێ یان بەروڤاژی ب بێدەنگی وژدانا تە دئێشت و نزانی بۆچی دئێشت. ل ڤێرێ زانین بێ ئێشان، یاخیبوونێ ل دویڤ خوە نا ئینت.

     بابەت ئەوە ژ بو مرۆڤێ کوێلە، ژبەر گڤاشتنێن سیستەمی، جاران هشیاربوون زوو سەرهەلنادت، جاران ژی د ناڤ ڕێکخستنێن سەپاندی دا دهێتە حەلاندن و هەمی دەمان حەز دکت خودانەک هەبت ل دویڤ بچت. دەمێ دبینت کارمەندێن دگەل وی دبێژنە ڕێڤەبەرێ خوە «بەلێ»، نە ژبەر کو د ڕێڤەبرنا ئۆفیسێ دا یێ دادپەروەرە و یەکسانە، بەلکو ب تنێ دبینت هەمی دبێژن «بەلێ»، ئەو ژی د هەمان ڕێکێ دا دچت و ڕازی دبت. یان ژی دبێژتە ئاغایێ خوە بەلێ، ژبەر کو ئەو کەسێن ل دەردورێن وی پیرۆز د نرخینن.

یاخیبوونا ڕەها

     ژبەر کو یاخیبوون وەکو ڕێبازەکا هزری و فەلسەفی د بەرژەوەندییا کومێ دا یە، لەوڕا یا بەرئاقلە زووی کاریگەریێ ل دەردورا خوە بکت. کا چاوا کوێلەبوون ب کومێ بهێز دکەڤت، هوسان یاخیبوون ژی ب دەنگێ کومێ بڕیاران دگوهۆڕت.

     ڕاستە، یاخیبوونا میانڕەو ڕێزێ ل بهایێن هەڤبەش دگرت. لێ دەما تەمەنێ کوێلەبوونێ درێژ دبت و ژ دەستدان بەردەوام دبت، گوللەیا یاخیبوونێ د کێلیکەکێ دا هزرا مرۆڤی دکتە ئارمانج. ل وی دەمی مرۆڤ دبتە یاخییەکێ ڕەها و توند و گۆتنا بەلێ ب تەمامی ڕەت دکت. ژبەر کو دەمێ مرۆڤ د تەمەنێ خوە یێ درێژ دا و د قۆناغا بەردەوام یا کوێلەبوونێ دا دەستبەرداری هەمی مافێن خوە دبت، ئێدی هزرا پاشەڕۆژێ وەک ژیانەکا سادە و نوڕمال، یان ژیانەکا تژی هێز و داهێنان، گرنگییا خوە نامینت. دوور نینە هند بێهودە ببت و بەرەڤ یاخیبوونا فیزیکی بچت.

     ئەلبێر کامو خویا دکت، یاخیبوون وەک ڕێژە ل دژی خوین ڕشتنێ و بێ ڕێزیکرنێ یە ل مرۆڤی. لێ دەمێ مرۆڤ ڕێژەیێ کۆنترۆل نەکت، بەرەڤ ئاقارێ یاخیبوونەکا ڕەها دچت. کامو بەحسا وێ چەندێ دکت کو مرۆڤ نە دژی ئاغایی یە وەک مرۆڤ، بەلکو وەک هزر دهێتە ڕەتکرن. لێ پرسا من ئەڤەیە، ما کەنگی فۆرم و لاشەیان گرنگییا خوە هەیە، هەگەر ناڤەڕۆک یا هەڕفتی بت؟ لەوڕا دەمێ کوێلەبوون تەمەنەکێ درێژ دەرباز دکت، یاخیبوون ب ڕەتکرنەکا ڕێژەیی ناهێتە هەبوونێ. بەلکو ب تەمامی ئەو مرۆڤێ ب ڕەها یاخیبوویی دێ خوازت سیستەم ب تەمامی بهێتە هەڕفاندن، بەلکو د ناخێ خوەدا ب توندی دخوازت خوەدی دەستهەلات بهێنە لادان و بگەهنە سزایەکێ.

     دەمێ وژدانا مرۆڤی ب توندی دهێتە چەوساندن و هەمی بێدەنگی ستویر دبت، یاخیبوونا ڕەها یا پشتی تەمەنەکێ درێژ یێ کوێلەبوونێ پەیدا دبت، ئێدی دبتە درەنگ ژ بو هەر تشتی. ئانکو مرۆڤێ کو ژ لایێ وژدانێ و تڕسا سیستەمی ڤە گەلەک ستەم لێ هاتییەکرن و بوویە یاخیبوویەکێ ڕەها، دوو ڕێک ل بەر وی ڤەدبن، ئێک: بەرەڤ تێکدان و توندیێ، کو داخوازا چاکسازیێ ناکت، داخوازا هەڕفتنا سیستەمی ب هەمیڤە دکت. دوو: ڤەکێشان و ڤاڕێبوون، ل ڤێ ڕێکێ مەتڕسی هەیە مرۆڤ بکەڤتە د عەدەمێ و بێ واتاییێ دا. ڤاڕێبوون ژ کومەڵگەهێ، ژ خێزانێ، ژ بهایێن هەڤبەش. چارەنڤیس ژ بو وی گرنگییا خوە نامینت، ئێدی پەیڤا نەخێر ژی ژ بو وی واتایا خوە ژ دەست ددت.

ئەنجام: ڤەگەڕان بو یاخیبوونا میانڕەو

     هەگەر کوێلەبوون درێژ ببت، یاخیبوون دێ بەرەڤ ڕەهابوونێ چت. لێ یاخیبوونا ڕەها، هەر چەند ژ ئێشانێ پەیدا ببت ژی، دێ مە بەرەڤ تێکدانا هەمی تشتی بەت، نەکو بەرەڤ ئازادیێ.

      چارە ئەوە یاخیبوون د ڕێژەیا خوە دا بمینت. یاخیبوونەکا میانڕەو یا کو ناڤەندێ ڕەت نەکت، هەگەر چاکسازیێ بکت، بهایێن هەڤبەش بپارێزت و د هەمان دەمدا یەکسانیێ هەڤسەنگ بکت و ناڤەندێ پیرۆز نەبینت. ب وێ ڕێکێ، مرۆڤ نە دبتە کوێلە و نە ژی دبتە یاخییێ ڕەها یێ کو خوە و کومەڵگەهێ ژناڤ دبت.

ژێدەر

کتێب

– ئەلبێر کامو، مرۆڤێ یاخی، وەرگێڕان: ئازاد بەرزنجی، 2016

ماڵپەر

– ماڵپەڕی زانیاری، جیاوازی نێوان چەپ و شیوعیەت

https://zaniary.com/blog/68cbe7137168e

– ماڵپەڕی دیاسپورا، «بوون، هەبوون، نەبوون» عەبدولقادر نیازی

– ماڵپەڕی خەندان، «سوشیال دیموکرات؛ وەک فەلسەفە و ڕێبازێکی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی مرۆڤدۆستانە» نەەزادی موهەندیس

https://www.xendan.org/detailwtar/7307

مللەت محەمەد (ژدایکبوویێ ٢٨ی چریا دووێ یا ١٩٩٠ ل دهۆکێ – هەرێما کوردستانێ) نڤیسەر و هەلبەستڤانەکێ کوردە. دەرچوویێ پەیمانگەها تەکنیکی یا شێخانە، پشکا ژمێریاریێ. ل سالا ٢٠١١ێ  دەست ب نڤیسینێ کرییە و د بوارێ چیرۆک و ڕۆمان و هەلبەستێ دا د نڤیست.

خودانێ شەش بەرهەمێن چاپکری یە؛ سێ ڕۆمان و سێ کتێبێن هەلبەست و کورتەچیرۆکان.

ل سالا ٢٠٢٤ێ، د گەڕا ٢٧ێ یا خەلاتێن گەلاوێژ دا، خەلاتێ هەلبەستێ بۆ هەلبەستا «دەمێ نیشتمان دبتە نان» ب دەستڤە ئینایە.

ئەم بابەتە دەربڕی بۆچوونی نووسەرە.

ڕێکخراوی

سەکۆ بۆ نیشتیمانسازی

Features

نوێترین بابەت

  • All Post
  • Uncategorized
  • Uncategorized
  • ئەدەب و فەرهەنگی منداڵان
  • بوخچە
  • بۆ منداڵان
  • بیرورا-
  • بیروڕا
  • توێژینەوە و لێکۆلێنەوە
  • دیرۆک
  • شڕۆڤە
  • هەمەڕەنگ
  • هەوار
  • وتار
  • پرسیاری سەکۆ
  • ڕانانی کتێب
  • کلتورو مێژوو
  • کلتۆر
  • کەسکایی

eBook App for FREE

Lorem Ipsum is simply dumy text of the printing typesetting industry lorem.

نووسەران

Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Post Type Selectors

Copyright © 2025 SEKO