بە زۆر هۆکار ڕەوشی زمانی کوردی لە کوردستاندا تراجیدییە، لە ماوەی سەد ساڵی ڕابردوودا کورد وەکوو نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت پڕۆسەیەک بووە بۆ توانەوە و لەناوچوون، بێگومان ئەم ڕەوشە لەگەڵ باشووری کوردستان زۆر بەراورد ناکرێت، چونکە هەر لە سەرەتای هاتنی ئینگلیز و دامەزراندنی دەوڵەتی عیراق کەم و زۆر مافی زمان و کولتووری کوردی باشوور دابین کرا، بەڵام کاتێک منداڵانی کورد بۆ دەیان ساڵ لە سەرەتاییترین مافە مرۆییەکانی خۆیان بێبەش دەکرێن، کە مافی زمان و خوێندن و پەروەردە و فێربوونە بە زمانی دایک، کاریگەرییەکانی ستەمکاری لە سیاسەت زیاتر درێژ دەبنەوە، زمان و کولتوور و ناسنامە و شکۆی مرۆڤ لەخۆ دەگرێت، ئەمە نیشانەی ئەوەیە، کە بۆ ماوەی زیاتر لە سەدەیەکە، واتە هەر لە سەردەمی تورکیای ئەتاتورک و ئێرانی پەهلەوی تاوەکوو دەگات بە ڕژێمەکانی بەعس لە عیراق و سووریا بەرگەی گرت، کە بە عەقڵێکی تەناهی داخراو حوکمڕانی وڵاتەکەیان کرد و دەسەڵاتی فاشیزمانەی خۆیان لەسەر دوورخستنەوە و تۆقاندن بنیات نا، مخابن کورد باجی ئەو سیاسەتانەیان دا، بەتایبەتی کە تووشی پەراوێزخستن و هەوڵدان بۆ سڕینەوەی ناسنامە و کولتوور و زمانی خۆیان بوون.
ئەو سیاسەتە شۆڤێنیانەی دژ بە گەلی کورد جێبەجێ کران، یەکێک لە پڕ ئازارترین بابەتەکانی مێژووی هاوچەرخ پێک دەهێنن، کورد ڕێگری لێکرا لە پڕاکتیزەکردنی مافە کولتوورییە سروشتییەکانی خۆی، زمانەکەی لە خوێندنگە و دامەزراوە و فەزای گشتیدا قەدەغەکران، بۆ سەپاندنی یەک ناسنامە بەسەر وڵاتێکی فرەنەتەوەیی و کلتوووری جۆراوجۆردا، بەڵام ئەزموونی مێژوویی سەلماندوویەتی، کە دوورخستنەوەی ئەوانی دیکە، نەتەوەیەکی سەقامگیر دروست ناکات، چونکە فرەچەشنی مەترسی نییە بۆ سەر دەوڵەتەکان، بەڵکوو سەرچاوەی هێز و دەوڵەمەندییە، ئەگەر بە دادپەروەری و هاوکاری بەڕێوەبچێت.
ئێستا پرسی زمانی کوردی، لە یەکێک لە قووڵترین ڕەهەندەکانیدا، تەنیا پرسی گەلێکی بێدەوڵەت نییە، بەڵکوو لەوە ئاڵۆزتر یەکێک لە ئەنجامە دواکەوتووەکانی ئەو گۆڕانکارییە، کە خودی هۆشیاری مۆدێرن بەرهەمی هێناوە، زمانی کوردی هەر بەتەنیا لە پەراوێزی مۆدێرنیتەدا نەبووە، تاوەکوو خۆیان لە دڵی دژایەتییەکانیدا ببینیەوە، مۆدێرنیتە مژدەی ئاوەز و ئازادی و پێشکەوتن و گشتگیری دەدا، بەڵام لە هەمانکاتدا جیهانی بەپێی نەخشە ڕەقەکانی سەروەری و ناسیۆنالیزم و ناسنامەی دەسەڵاتی ناوەندی داڕشتەوە. لێرەدا، کارەساتی کورد ڕووداوێکی دابڕاو نەبوو لە پڕۆژەی مۆدێرنیتەدا، بەڵکوو یەکێک بوو لە دەرکەوتە دووفاقی و دڕندانەترینەکانی سیاسەتی نێودەوڵەتی، مۆدێڕنیتە پێی وابوو، کە مێژوو بەپێی لۆجیکێکی گشتگیر و عەقڵانی دەکرێتەوە و دەوڵەتی نەتەوەیی نوێنەرایەتی لوتکەی ڕێکخراوەیی ئەم پڕۆسەیە دەکات، بەم شێوەیە گێڕانەوەی گەورە سەریان هەڵدا، کە هەوڵیاندا نەتەوەکان بۆ یەک ناسنامە و یەک زمان و یەک ناوەند و یادەوەری بۆ حیسابێکی کۆتایی و فەرمی بچووک بکەنەوە، یەکێتیی لە خەیاڵی مۆدێرندا، بەهایەکی باڵا بوو، بەڵام ئەم یەکێتییە هەمیشە لە ڕێگەی کۆدەنگییەوە بەرهەم نەهاتووە، بەڵکوو زۆرجار لەسەر سڕینەوەی جیاوازییەکان و ئاسمیلەکردنیان لەناو مۆدێلێکی نیشتمانی داخراودا دامەزراوە.
لەم چوارچێوەیەدا، پرسی کورد بەهۆی گەیشتن بە نێونەتەوەیی و فرەچەشنی کولتووری و خاوەنی یادەوەرییەکی جیاواز، وەکوو “ناڕێکی” لەناو سیستەمی نەتەوەیی مۆدێرندا دەرکەوت، دەوڵەتی مۆدێرن نەیدەتوانی وەکوو یەکەیەکی مێژوویی سەربەخۆ هەستیان پێ بکات، بەڵکوو وەکوو زیادەیەکی نەتەوەیی سەیریان دەکرد، کە پێویستی بە خۆماڵیکردن بوو لە چوارچێوەی ناوەندی نیشتمانیدا، لێرەدا، بە ئامانجکردنی زمانی کوردی و دووبارە نووسینەوەی مێژوو و هەڵوەشاندنەوەی یادەوەریی ناوخۆیی تەنیا سیاسەتی هەلومەرجی نەبوون، بەڵکوو بەشێک بوون لە لۆجیکێکی قووڵتری مۆدێرن، کە پێی وایە سەقامگیری تەنیا لە ڕێگەی یەکسانییەوە دەتوانرێت بەدەست بهێنرێت. عەقڵ، کە مۆدێرنیتە وەکوو ئامرازێکی ڕزگاری ئاهەنگی بۆ دەگێڕا، گۆڕدرا بۆ ئامرازێک بۆ پۆلێنکردن و کۆنتڕۆڵکردن و زاڵبوون، هەموو شتێک، کە لەگەڵ گێڕانەوەی فەرمیدا نەدەگونجا، نەوەکوو لەبەر ئەوەی بێمانا بوو، بەڵکوو لەبەر ئەوەی ناوەند بێتوانا بوو لە داننان بە فرەیی ماناکان، دابەزی بۆ پەراوێز. بەم شێوەیە کورد لە چوارچێوەی گوتاری ناسیۆنالیستیدا وەکوو “ئەوی دیکە” بەرهەم هات، کە بەپێی دیکتاتۆری دەوڵەتی نەتەوەیی لەخۆ بگرێت، نکۆڵی لێ بکرێت، یان لە قاڵب بدرێتەوە.
جوگرافیا بوو بە ئامرازێکی دەسەڵات و سنوورەکان گۆڕان بۆ بنیاتگەلێکی دەروونی، کە نەتەوەکانیان لەناو نەخشەی گوێڕایەڵی و سەربەخۆیی دابەشکردەوە، بەمجۆرە کورد چووە قۆناغێکی دوور و درێژی پارچەپارچەبوونی نیشتمان و لەتبوونی زمان و شوێن و یادەوەری و نوێنەرایەتی سیاسی.
بەڵام دڵنیاییەکانی مۆدێرنیتە لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییە هزرییانەی کە دوای نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم هاتبوون، دەستیان بە درزکردن کرد، ئەو گێڕانەوە گەورانەی کە بانگەشەی خاوەندارێتی ڕاستی ڕەهایان دەکرد، بە شێوەیەکی ڕیشەیی وێران بوون و پرسیارەکان دەستیان کرد بە ڕووکردن بەرەو پەراوێزخراو و لەبیرکراو و ستەملێکراوەکان، چیدیکە مێژوو وەکوو هێڵێکی ڕاست ناخوێندرێتەوە، کە بە یەک ڕاستی ڕێنمایی دەکرێت، بەڵکوو وەکوو فەزای چەند دەنگ و یادەوەری و دیدگایەک ناخوێندرێتەوە، لێرەدا، کە پرسی کورد دەستی کرد بە ڕزگارکردنی خۆی، لانیکەم بەشێکی لە سنووری نوێنەرایەتییە داخراوەکانی ناسیۆنالیستی.
پۆستمۆدێرنیزم ئاسۆیەکی نوێی بۆ ئەو ناسنامانە کردەوە، کە لەمێژبوو لە پەراوێزی گوتاری فەرمیدا دابەزیبوون، لەبری ئەوەی بەدوای ناسنامەیەکی پاکدا بگەڕێین، فۆکسەکە گۆڕا بۆ جیاوازی، لەبری ئەوەی ناوەند شکۆمەند بکرێت، دەنگی پەراوێزەکان دەبیستران و لەبری ئەوەی باوەڕ بە یەک ڕاستی هەبێت، ناسینی چەندان ڕاستی و ئەزموون سەریان هەڵدا، لەم وەرچەرخانەدا یادەوەری کورد وەکوو یادەوەرییەکی بەرخۆدان ڕەوایی خۆی وەرگرتەوە، نەوەکوو تەنیا وەکوو پاشماوەیەکی فۆلکلۆری گۆرانی کوردی، چیرۆک و داستانی زارەکی و ئەدەبی تاراوگە و ئەدەبیاتی شاخ و شیعری زیندان، ئیدیکە دەربڕینی گۆشەگیری سۆز نین، بەڵکوو بوونەتە دژە ئەرشیفێک، کە ڕووبەڕووی توندوتیژیی گێڕانەوەی فەرمی دەبێتەوە، لە کاتێکدا دەوڵەت هەوڵی بەرهەمهێنانی لە بیرچونەوەی دەدا، کولتووری کوردی یادەوەری بەرهەم هێنایەوە، لە کاتێکدا نەخشە سیاسییەکان کاریان بۆ پارچەپارچەکردن دەکرد، وەکوو چۆن دەبینین ئێستا زۆر بەوردی و پیلان و بەرنامە ئیش لەسەر پێکهاتەکانی ئێزیدی و شەبەک و زازاکی و هەورامی و لەکەکان دەکرێت، لە ڕابردووشدا لە ڕێگەی سۆزی مەزهەبگەرایی ئیشیان لەسەر لوڕ و بەختیارییەکان کرد و لە نەتەوەی کوردیان دابڕاندن.
نەتەوە دەتوانێت زمان و هێما و ئەدەب هەستێکی شاراوەی یەکگرتوو بنیات بنێتەوە. گۆڕانکارییەکانی پۆستمۆدێرن، ئەگەری ئەوەی بە کورد داوە، کە لە دەرەوەی ئەو قاڵبانەی دەوڵەتی ناوەندی سەپێنراون، خۆیان بپشکننەوە، ناسنامە چیدیکە وەکوو جەوهەرێکی جێگیر و داخراو تێناگات، بەڵکوو بووەتە پرسیارێکی وجودی سەبارەت بە مافی گەلێک بۆ گێڕانەوەی چیرۆکی خۆی و وەرگرتنەوەی دەنگی خۆی دوای چەندان سەدە لە نوێنەرایەتیکردنی زۆرەملێدا.
ئەزموونی کورد سنوورەکانی خودی پۆستمۆدێرنیزمیش ئاشکرا دەکات، پارچەپارچەبوون ئەگەر بەبێ ئاسۆیەکی یەکگرتوو بهێڵرێتەوە، دەتوانێت ببێتە هۆی لە دەستدانی واتای هاوبەش، بۆیە کورد لە کاتێکدا فرەیی و جیاوازی لە باوەش دەگرێت، بۆ پاراستنی بەردەوامیی بوونی مێژوویی خۆی، پێویستی بە یادەوەرییەکی دەستەجەمعی دەمێنێتەوە. ئەوان لەنێوان دوو پێویستی هاوتەریبدا دەڕۆن: پێویستی هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتە ناوەندییە ستەمکارەکان و پێویستی هاوکات بۆ بنیاتنانی گێڕانەوەی مانەوە، کە هەستکردن بە چارەنووسی هاوبەشیان پێ ببەخشێت، لێرەدا، ناوازەیی ئەزموونی مۆدێرنی کوردی سەرهەڵدەدات، گەڕانەوەی ڕۆمانسی نییە بۆ ناسنامەیەکی خەیاڵی، هەروەها توانەوەی تەواو نییە بۆ ناو شلەمەنی جیاوازیی بێکۆتایی، بەڵکوو هەوڵێکی بەردەوامە بۆ بنیاتنانی بوونێک، کە توانای ئاشتکردنەوەی یادەوەری و کراوەیی و تایبەتمەندی و فرەیی و برینە مێژووییەکان و ئیرادەی داهاتووی هەبێت.
بەرخۆدانی کورد لە زۆرێک لە دەرکەوتە هاوچەرخەکانیدا، لە لۆجیکی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕەقەوە بۆ کردەوەی ڕەمزی و کولتووری گۆڕاوە، کولتوور بووەتە فۆڕمێک لە مانەوە، زمان بووەتە فەزای خۆوەرگرتنەوە، گێڕانەوە ئامرازێکە بۆ بەرەنگاربوونەوەی سڕینەوە، بەمجۆرە چیدیکە کورد بە تەنیا بە چەک ڕووبەڕووی نەخشەکان نابنەوە، بەڵکوو ڕووبەڕووی نەخشەکانیش دەبێتەوە، واتە لەگەڵ پێداگرییان لەسەر پاراستنی یادەوەرییان لە کاڵبوونەوە و گۆڕینی مێژووی بریندارەکەیان بۆ هێزێک بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی بوونیان، بۆیە پرسی کورد ئەمڕۆ نەوەکوو هەر ناسکی ئەو گێڕانەوە مەزنانەی مۆدێرنیتە دروستی کردوون ئاشکرا دەکات، بەڵکوو توانای ناسنامە پەراوێزخراوەکانیش بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی خۆیان لە ڕێگەی کولتوور و یادەوەری و خەیاڵی بەکۆمەڵەوە ئاشکرا دەکات، ئەو قەوارەیەی کە توانیویەتی چەندان سەدە ئینکاری و پارچەپارچەبوون ببڕێت و توانای گۆرانی چڕین بە زمانەکەی و نووسینی چیرۆکەکەی و وەرگرتنەوەی ناوەکەی لە داروپەردووی نەخشەکان، ڕایدەگەیەنێت کە ڕەنگە یادەوەری گەمارۆ بدرێت، بەڵام شکستی پێ نەهێنرێت. نەتەوەکان، کە گێڕانەوەی قووڵی خۆیان دەپارێزن دەتوانن هەمیشە لە پەراوێزی مێژووەوە بەرەو ئاسۆی ئامادەبوون دەربکەون.
ئەمڕۆ لەگەڵ چوونە ناو قۆناغێکی نوێ، بەرپرسیارێتییەکی مێژوویی لە ئەستۆدایە بۆ ئەوەی هەڵەکانی ڕابردوو دووبارە نەکاتەوە و بە پەرۆشەوە کار بۆ بنیاتنانی دەوڵەتێک بکات، کە لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینە بێت، دوور لەعەقڵیەتی وەدەرنانی و چەوساندنەوە و تائیفەگەری، کە وڵاتی وێرانکرد و نوقمی ململانێ و دووبەرەکی کردەوە، سەردەمی دوای جەنگ پێویستی بە گوتارێکی نەتەوەیی هەمەلایەنە هەیە، کە هاووڵاتیان وەکوو هاوبەش لە نیشتماندا دووپات بکاتەوە و مافەکانیان دژایەتی یەکگرتوویی دەوڵەت نییە، بەڵکوو بەهێزتر دەکەن، لەم ڕوانگەیەوە بەکارهێنانی زمانی کوردی لە کایەی گشتیدا و بوونی لەپاڵ زمانی عەرەبیدا لە دامودەزگا فەرمییەکان و لەسەر تابلۆکانی ناو ناوچە کوردنیشینەکان، پێگەی زمانی عەرەبی لاواز و کەم ناکاتەوە، بە پێچەوانەوە، ڕێزی دەوڵەت بۆ فرەچەشنی کولتووری و نەتەوەیی خۆی نیشان دەدات، چونکە زمانەکان ئامرازی ململانێ نین، بەڵکوو پردی پەیوەندی و لێکتێگەیشتنن لەنێوان نەتەوەکاندا، داننان بە فرەچەشنی زمانەوانی و کولتووری هەنگاوێکی شارستانییە، کە ڕەنگدانەوەی پێگەیشتن و متمانە بەخۆبوونی دەوڵەتێکە، جگە لەوەش قبووڵکردنی هەردوو زمانەکە، لەو وڵاتانەی کوردی لەناو دەژین، پەروەردەی کولتووری هاوکاری و کراوەیی دەکات و متمانە لەنێوان پێکهاتە جیاوازەکان دروست دەکاتەوە، کە بەهۆی چەندان ساڵ سیاسەتی رەگەزپەرستی لەسەر بنەمای نکۆڵیکردن و جیاکاری لەیەکتر جیابوونەوە، نەتەوە پێشکەوتووەکان بە ڕێزگرتن لە هەمەجۆریی ناوخۆیی خۆیان دەپێورێت، نەوەکوو بە توانای سەپاندنی یەک ئایدۆلۆجیا، یان ناسنامە بەسەر هەموو کەسێکد، کورد باجی قورسی لە خوێن و وێرانکاریدا داوە بۆ ئازادی و کەرامەت و دادپەروەری. دوای هەموو ئەو شتانەی کە ڕوویانداوە، ئاشکرایە، کە هیچ لایەنێک ناتوانێت ئەویدیکە بەدەر بکات، یان میللەت قۆرخ بکات. ئایندەی کورد تەنیا لە ڕێگەی گفتوگۆ و هاوکاری و کردەوەی هاوبەش لەنێوان هەموو هاووڵاتیانیدا بنیات بنرێت بۆ کۆتاییهێنان بە میراتی ستەم و گەندەڵی و دواکەوتوویی و کردنەوەی لاپەڕەیەکی نوێ لەسەر بنەمای ڕێزگرتنی یەکتر و یەکسانی لە ماف و بەرپرسیارێتیدا، گەلی کوردستان بە مێژوو و شارستانیەت و هەمەچەشنییەکەیەوە، هەمیشە بە هەموو ڕەنگەکانیەوە جوان بووە و دەمێنێتەوە، تاوەکوو هاووڵاتیانی هەست بە یەکسانی و دادپەروەری لە نیشتمان و هاوبەشی لە داهاتووی خۆیاندا بکەن، شکۆ و ناسنامەی ئینسانی و کولتوورییان پارێزراو نەبێت.
