لە مێژووی بیری مرۆڤایەتیدا، هیچ دوو چەمک هێندەی «دین» و «نەتەوە» نەبوونەتە مایەی داگیرساندنی کڵپەی گەورەترین بەخشندەیی، ئەخلاق و ئازایەتی و لە هەمان کاتیشدا، سەرچاوەی کاولکاری و دابەشبوون و قەیرانی قووڵ. هەردووکیان لە قووڵترین پێویستییە دەروونی و بوونگەراییەکانی مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرن. دین بە وەڵامدانەوەی پرسیارە گەورەکانی مانا، سەرەتا و کۆتایی ژیان و دابینکردنی پشتێنەیەکی قووڵی ئەخلاقی بۆ مرۆڤ؛ نەتەوەش بە بەخشینی ناسنامە و زمان و یادەوەریی هاوبەش و جوگرافیایەکی پارێزراو، کە مرۆڤ تێیدا لە هەستی نامۆبوون دەرباز دەکات. بەڵام کاتێک بە دیدێکی ڕەخنەگرانە و زانستی و فەلسەفی سەیری ئەم هاوکێشە ئاڵۆزە دەکەین، پرسیارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە: ئایا پێگەی «ئەقڵ» لەم ناوەندە هەستیارەدا لە کوێدایە؟ ئایا ئەقڵ حاکمێکی باڵایە بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی و ڕێگریکردن لە کارەسات، یان تەنیا ئامرازێکی ملکەچە لەبەردەم سۆزە پڕ لە هیجانەکانی ئەم دوو هێزە مەزنەدا؟ بۆ وەڵامدانەوەیەکی ئەکادیمییانە و هێندە قووڵ، پێویستە لە سەرەتاوە بە وردی سەیری ئەو گرێکوێرە مێژووییە بکەین، کە لەنێوان ئەقڵ و دیندا بوونی هەیە.
لەنێوان تێگەیشتنی ڕەخنەگرانە و دۆگماکانی ڕابردوودا
لە ڕوانگەیەکی مێژوویی و مەعریفییدا، دین پەیامێکی ڕوحی و ئەخلاقییە بۆ بەرزکردنەوەی بەهای مرۆڤ و بەخشینی پیرۆزیی بە بوونی. بەڵام کاتێک ئەم پەیامە دەکەوێتە ناو بازنەی زمان و تێگەیشتن و مێژووەوە و دەبێتە بەشێک لە فەرهەنگی کۆمەڵایەتی، خێرا پێویستی بە تێڕامان و لێکدانەوە و شیکردنەوە دەبێت. لێرەدا، ئەرکی مەزنی ئەقڵ دەست پێ دەکات. کێشەکە هەمیشە لەو خاڵەدا دەست پێ دەکات، کە ئەقڵ دەکرێتە قوربانیی تێگەیشتنێکی داخراو و نەگۆڕ و دۆگما، کە تێیدا دەق لە چوارچێوە ڕەهەندە مرۆیی و شارستانی و سەردەمییەکەیدا دادەبڕێنرێت. کاتێک دین لە چوارچێوەی خوێندنەوەیەکی توندوتیژ و دابڕاو لە ڕیالیستی سەردەمدا قەتیس دەکرێت، مرۆڤ توانای داهێنان و تێگەیشتن لە جیاوازی و پێشوازیکردن لە «ئەوی دیکە» لەدەست دەدات و ژیان دەبێتە پڕۆسەیەکی سەخت بۆ سڕینەوەی ئازادیی تاکەکەسی. لە بەرانبەردا، ئەقڵی ڕەخنەگر، کراوە و گەشەسەندوو ئەو کلیلە زێڕینەیە، کە دەتوانێت دەقەکان لە قووڵایی مەبەستە مرۆڤدۆست و ئەخلاقییەکانیاندا بخوێنێتەوە و بیانگونجێنێت لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی سەردەمدا بەبێ ئەوەی هیچ لە ناوەڕۆکە ڕۆحی و ڕەسەنەکەیان کەم ببێتەوە.
لە هۆشیاریی نیشتمانییەوە تا شۆڤێنیزمی کوێر
لە لایەکی دیکەوە، کاتێک تیشک دەخەینە سەر پەیوەندیی نێوان ئەقڵ و نەتەوە، دەبینین نەتەوە تەنیا کۆمەڵە خاک و سنوورێکی جوگرافیی بێگیان، یان کۆمەڵە مرۆڤێکی هەڕەمەکی نییە، بەڵکوو بەرهەمی هۆشیاریی و زمان و یادەوەری و مێژووی هاوبەش و مەعریفەیە. ئەقڵی نەتەوەیی، کاتێک لەسەر بنەمای بەها باڵاکانی وەکوو مافی مرۆڤ و هاووڵاتییبوونی یەکسان و دادپەروەری و فرەچەشنی بنياد بنرێت، دەبێتە لانکەیەکی مەزن بۆ پێشکەوتن و پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ، بە جۆرێک، کە تاک تێیدا هەست بە ئارامی و پارێزراوی و بەشداریی ڕاستەقینە دەکات. بەڵام مەترسییە گەورە و کوشندەکە لەو کاتەدا سەر هەڵدەدات، کە ئەقڵ لە کارکردنی زانستی و ڕەخنەیی خۆی دەوەستێت و دەکەوێتە خزمەت «نەتەوەپەرستیی کوێر» و شۆڤێنیزمی تەسکەوە. لەم دۆخە نەخۆش و سۆزدارییەدا، نەتەوە دەبێتە بتێکی پیرۆز و ڕەها، کە دەبێت هەموو بەها مرۆییەکان و ئازادییە تاکەکەسییەکانی لەپێناویدا بکرێنە قوربانی. ئەقڵی شۆڤێنی جیاوازییەکانی وەکوو هەڕەشەیەکی بوونگەرایی دەبینێت و بۆ مانەوەی خۆی پێویستی بە دروستکردنی دوژمنی ناوەکی و دەرەکی هەیە، کە ئەمەش کۆمەڵگە دەخاتە ناو بازنەیەکی داخراو و نوقم لە ڕق و جەنگ و قەیرانی بەردەوامەوە.
تێکەڵکردنی دین و نەتەوە؛ قەیرانی سیستمی فیکری لە کۆمەڵگەدا
کاتێکیش ئەم دوو هێزە مەزنە واتە دین و نەتەوە بەیەک دەگەن و لە یەک خاڵدا لە جەستەی کۆمەڵگەدا تێکەڵ دەبن، یەکێک لە ئاڵۆزترین و کارەساتبارترین دیمەنەکان دروست دەبێت، کە بریتییە لە بەسیاسییکردن و بەنەتەوەییکردنی دین و هاوکات بەپیرۆزکردنی ناسنامەی نەتەوەیی بە بەهای ڕەهای دینیی. دین دەکرێت فاکتەرێکی بەهێز بێت بۆ بەهێزکردنی ئەخلاق و یەکڕیزیی کۆمەڵایەتی، بەڵام کاتێک دەکرێتە ئامرازێکی سیاسی و ئایدیۆلۆجی لە دەست دەسەڵاتداران و گرووپەکاندا، زیانێکی کوشندە بە هەردووکیان دەگەیەنێت. دین بەها گشتگیر و ئاسمانییەکەی لەدەست دەدات و دەبێتە کەرەستەیەکی هەرزان بۆ پاساوھێنانەوە بۆ ستەم و هەڵاواردن، نەتەوەش لەبری ئەوەی لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی نیشتمانی و زانست بنیاد بنرێت، دەبێتە سەرچاوەی ناکۆکیی توند و سڕینەوەی جیاوازییەکان.
ئەرکی ئەقڵ لە قۆناغی داهاتوودا
بۆ تێپەڕاندنی ئەم قەیرانە فیکری و کۆمەڵایەتییە، پێویستە لەسەر ئاستی هزری و ڕووناکبیری هەنگاوی جددی بنرێت. چارەسەر لە بنەڕەتدا نە سڕینەوەی دینە و نە پشتگوێخستنی هەستی نەتەوەییە، بەڵکوو گەڕانەوەیە بۆ «خوێندنەوەیەکی کراوەی زانستیی». ئەقڵی ڕەخنەگر دەبێت ئەو فلتەرە مەزنە بێت، کە ڕێگە نادات ئایین و نەتەوە ببنە کەرەستەی پاکتاوکردنی مرۆڤدۆستی، بەڵکوو دەبێت زەمینە خۆش بکەن بۆ پێکەوەژیانێکی ئاشتییانە.
بەرەنجام
لە کۆتاییدا، لۆجیکی فیکری و زانستی پێمان دەڵێت، کە ئەقڵ تاکە دەزگا و پێوەری مەعریفییە، کە دەتوانێت سنووری ڕاستەقینە لەنێوان ئەم دوو چەمکەدا (نەتەوە و دین) ڕابگرێت. ئەقڵی ساغ و هۆشیار ئەوەیە، کە ڕێز لە قوڵایی ڕوحی و ئەخلاقیی دین بگرێت بەبێ ئەوەی بکەوێتە داوی دۆگما بەسیاسییکردنی دین، هاوکات پشتگیری لە ماف و زمان و شانازیی نەتەوەیی بکات بەبێ ئەوەی بکەوێتە تەڵەی شۆڤێنیزمەوە. بەبێ بوونی ئەقڵێکی کراوە و ڕەخنەگر و لۆجیکی، نە نەتەوە دەتوانێت بەرەو پێشکەوتن گەشە بکات، نە دینیش وەکوو پێویست لە شێوەی ڕێنوێنێکی مرۆڤدۆست دەمێنێتەوە؛ بەڵکوو هەمیشە زەمینەخۆشکەر دەبێت بۆ قەیرانی فیکری و داڕمانی کۆمەڵایەتی.
کەواتە، چارەنووسی داهاتووی کۆمەڵگەکەمان بەندە بە گرووپەکانەوە و بەو هەڵوێستە ڕووناکبیرییەی کە لە نێوان عەقڵ و سۆزدا هەڵی دەبژێرن. ئەگەر فیکر و زانست نەتوانن جڵەوی ئاراستەکان بگرنە دەست، مەترسیی ئەوە هەیە، کە ناسنامەکان لە قەڵای ئازادییەوە ببنە گۆڕستانی فرەچەشنی. بۆیە گەڕانەوە بۆ سەر لۆجیک، ڕێزگرتن لە فرەیی و سەروەرکردنی ئەقڵی ڕەخنەگر، تەنیا بژاردەیەک نییە بۆ باشترکردنی دۆخەکە، بەڵکوو تاکە مەرجی زیندوومانەوەی هۆشیاریی نیشتمانی و مرۆیی ئێمەیە لە جیهانێکی پڕ لە گۆڕاندا.
