هیوا ساعدی
تێپەڕبوونی دوازدە ساڵ بەسەر فەرمانی شەنگال و کۆمەڵکوژیی بەربڵاوی خوشک و برایانی ئێزدی لەلایەن ڕێکخراوی تیرۆریستی داعشەوە، تەنها یادکردنەوەی ڕووداوێکی تاڵ و ئازاربەخشی مێژوویی نییە، بەڵکو دەربڕینی ڕاستییەکی زۆر مەترسیدارترە کە بریتییە لە بەردەوامبوونی قەیرانێکی مرۆیی، کۆمەڵایەتی و نەتەوەیی زۆر قووڵ کە تا ئەیادی ئەمڕۆش بەرۆکی ئەم پێکهاتە ڕەسەن و دێرینەی کوردستان بەرنادات. لە ئابی دوو هەزار و چواردەوە کە پەلاماری دڕندانەی سەر شەنگال و دەوروبەری دەستی پێکرد، تا بەئەمڕۆ دەگات، دۆخی ئەو ناوچەیە تەنها لە سنووری وێرانکارییە سەربازییەکاندا نەمایەوە، بەڵکو وەرچەرخا بۆ قەیرانێکی فرەرەهەند کە یەکێک لە دیارترین و گەورەترین مەترسییەکانی بریتییە لە زیندووکردنەوە و بەردەوامیدان بە پرۆسەی تەعریب و گۆڕینی دیموگرافیای ناوچەکە بە شێوازی نەرم و سیستماتیک. ئەم یادە برینێکی نەتەوەیی زۆر قووڵە کە بەبێ ڕاگرتنی ئەم سیاسەتە گۆڕانکارییانە و جێبەجێکردنی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، هەرگیز ساڕێژ نابێت.
پڕسی تەعریب لە شەنگال و ناوچە دابڕێنراوەکاندا مێژوویەکی درێژ و پڕ لە ئازاری هەیە، بەڵام لە دوای تاوانەکانی داعشەوە ئەم پرۆسەیە ڕەهەندێکی نوێ و مەترسیدارتری بەخۆیەوە گرتووە. پاش تێکشکاندنی داعش لە ڕووی سەربازییەوە، لەبری ئەوەی ماف بۆ خاوەن مافەکان بگەڕێتەوە و زەمینەی ئارام بۆ گەڕانەوەی ئاوارە ئێزدییەکان دابین بگرێت، سیاسەتی دەستبەسەرداگرتنی زەوییە کشتوکاڵییەکان، سڕینەوەی بەڵگەنامەکانی خاوەندارێتی و جێگیرکردنی دانیشتووانی ناڕەسەن لە گوند و شارۆچکەکانی شەنگالدا پەرەی سەند. ئەم هەنگاوانە تەنها بریتی نین لە دەستکاری کردنی نەخشەی دانیشتووان، بەڵکو هەوڵێکی ئەنقەست و ئامانجدارن بۆ پچڕاندنی پەیوەندیدانی ڕۆحی و مێژوویی ئێزدییەکان لەگەڵ خاکی باووباپیرانیان. نەبوونی دەسەڵاتێکی ئەمنی و ئیداریی سەقامگیر و بەڕێوەبردنی شارەکە لەڕێگەی هاوکێشە ئاڵۆزە سەربازی و هەرێمییەکانەوە، دەرفەتی زیاتری ڕەخساندووە بۆ ئەوەی ڕەوتی تەعریبی ئیداری و ڕەفتاری لە ناوچەکەدا قووڵتر ببێتەوە.
زیاتر لە سەد هەزار هاووڵاتیی ئێزدی لە کەمپە جیاوازەکانی ئاوارەییدا لە دۆخێکی زۆر سەختدا ژیان بەسەر دەبەن و نەیانتوانیوە بگەڕێنەوە بۆ سەر زێدی خۆیان. ئەم ئاوارەیییە درێژخایەنەی خەڵکی ڕەسەنی شەنگال، دەرفەتی زێڕینی بۆ جێبەجێکارانی پرۆسەی تەعریب ڕەخساندووە تا لە بۆشایی غیابی خاوەنە ڕەسەنەکاندا، سیمای دیموگرافی و کلتووریی دەڤەرەکە بگۆڕن. دەستکاری کردنی ناسنامەی ناوچەکە لە ڕێگەی گۆڕینی ناوی شوێنە مێژووییەکان، دروستکردنی ڕێگری لەبەردەم گەڕانەوەی سەربەستێنەی خێزانە ئاوارەکان، و پاشەکشەپێکردنی زمانی کوردی و ڕوحیەتی ڕەسەنایەتیی ئێزدییەکان، هەموویان بەشێک لەم زنجیرە فشارە ڕێکخراوانەن. ئەم دۆخە نەخوازراوە زەمینەی فەوتانی ژێرخانی ئابووری و کۆمەڵایەتیی ناوچەکەی زۆر زیاتر کردووە و ترسێکی قووڵی لە دڵی هاووڵاتیاندا چاندووە بەرامبەر دواڕۆژی مانەوەیان لە خاکی خۆیاندا.
جێبەجێ نەکردنی ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراق و فەرامۆشکردنی ڕێککەوتنامەکانی ئاساییکردنەوەی دۆخی شەنگال، فاکتەری سەرەکین لە درێژەدان بەم ئاڵۆزییانە. ئەم بۆشاییە دەستووری و سیاسییە وای کردووە کە ناوچەکە هەمیشە وەک مەیدانی ململانێ بمێنێتەوە و پرسی تەعریب وەک چەکێکی سیاسی بەکار بهێنرێت بۆ سەپاندنی واقعێکی تازە. شارەکە و گوندەکانی دەوروبەری بەهۆی وێرانکارییەکانی سەردەمی شەڕ و فەرامۆشکردنی ئەنقەست لە ئاوەدانکردنەوەدا، لە سەرەتاییترین خزمەتگوزارییەکانی وەک ئاو، کارەبا، نەخۆشخانە و قوتابخانە بێبەشن، کە ئەمەش خۆی لە خۆیدا کەرەستەیەکی ناڕاستەوخۆی پرۆسەی تەعریبە بۆ ساردکردنەوەی ئاوارەکان لە بیرکردنەوە لە گەڕانەوە.
لە لایەکی ترەوە، پرسی ڕفێندراوان و چارەنووسی نادیاری هەزاران ژن و منداڵی ئێزدی وەک برینێکی کراوە ماوەتەوە و پرۆسەی هەڵدانەوەی گۆڕە بەکۆمەڵەکان بە هۆی کەمتەرخەمی زۆر بە هێواشی بەڕێوەدەچێت. بۆ بەرهەڵستیکردنی ئەم شەپۆلە مەترسیدارەی تەعریب و سڕینەوەی ناسنامە، پێویستە لە سەرانسەری جیهاندا دادپەروەری جێبەجێ بکرێت و کۆمەڵکوژییەکە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە جینۆساید بناسرێت. هەروەها دەبێت بەپەلە ئاسایشی ناوچەکە دابین بکرێت و ڕێگری لە هەر جۆرە دەستکارییەکی دیموگرافی بگرێت، تا هاووڵاتیان بگەڕێنەوە سەر خاکی خۆیان و کۆتایی بە ڕەوتی تەعریب و داڕمانی مرۆیی دەڤەری شەنگال بهێنرێت.
