کارزان عزیز
لە ئێستادا، لە سەردەمێکدا دەژین، کە جیهانی ڕاگەیاندن تەنیا داتامان پێشکەش ناکات، بەڵکوو ڕاستەوخۆ دەستکاری دەروون و هۆشیاریمان دەکات. ئەو مۆدێلە میدیاییە کۆنانەی کە دەیانویست هەموو شتێک بە هەموو کەسێک بڵێن، چیدیکە ناتوانن وەڵامی پێویستییە ناوەکییەکانی خوێنەری ئەمڕۆ بدەنەوە. ئەگەر لە سەدەی ڕابردوودا، تەلەفزیۆن و ڕۆژنامە گەورەکان پادشای کایەکە بووبێتن، ئەوا ئێستا شۆڕشێکی بێدەنگ لەژێر ناوی میدیای تایبەتمەند (Specialized Media) لە کەرتی دەروونناسیدا دەستی پێکردووە، کە تەواوی پێکهاتەی هۆشیاریی ئێمەی گۆڕیوە. ئەمە تەنیا گۆڕینی پلاتفۆڕم نییە، بەڵکوو گۆڕانکارییە لە چۆنیەتی ئارامیی مێشکی ئێمەیە لەبەردەم لافاوی زانیاریدا، چونکە مرۆڤی هاوچەرخ لە ڕووی دەروونییەوە ماندووە و چیدیکە نایەوێت لەناو دەریایەک لە هەواڵی گشتیی و دووبارە و ناڕووندا، خەمۆکی و سەرگەردانیی بۆ دروست ببێت، بەڵکوو بەدوای پلاتفۆڕمێکی پسپۆڕ و قووڵدا دەگەڕێت، کە سەقامگیریی فیکریی پێ ببەخشێت.
بۆ ئەوەی لەم ڕاستییە دەروونییە تێبگەین، دەبێت سەیری ئەو درزە بکەین، کە لە متمانەی نێوان وەرگر و میدیای گشتییدا دروست بووە. کاتێک دەزگایەک دەیەوێت لە یەک چرکەدا باسی کارەسات و وەرزش و ململانێی سیاسی و کەشوهەوا بکات، جۆرێک لە پەرتەوازەیی دەروونی لە مێشکی خوێنەردا دروست دەکات. تۆ ناتوانیت تەنیا بە ڕیزکردنی چەند زانیارییەکی سەرپێیی و شۆککەر، ئارامی بە مێشکی خوێنەرێک ببەخشیت، کە تینووی تێگەیشتنە لە ناخی خۆی. لێرەدا، کە میدیای تایبەتمەندیی دەروونیی نیشتیمانی ڕاستەقینەی خۆی دەدۆزێتەوە. لەم جۆرە میدیا کایەییەدا، نووسەران و لێکۆڵەران تەنیا گواستنەوەی دەنگ و ڕەنگ ناکەن، بەڵکوو وەکوو ڕێبەرێکی فیکری کار دەکەن، کە هاوسەنگی بۆ تێڕامانی خوێنەر دەگێڕنەوە. ئەمەش وا دەکات ڕاگەیاندن لە هاوارکردنی سەرپێیی شەقامەکانەوە بگۆڕێت بۆ تاقیگەیەکی دەروونیی پسپۆڕ و پڕ لە هێمنی، کە دەتوانێت ئاستی وشیاریی خەڵک بەرز بکاتەوە.
لەسەر ئاستی پەیوەندییە مرۆییەکان و پاڵنەرە دەروونییەکان، میدیای تایبەتمەند تێگەیشتنێکی قووڵی بۆ چەمکی “ئابووریی سەرنج” هەیە. مرۆڤەکان کاتێک هەست بە ئارامی دەکەن، کە بزانن ئەو کاتەی تەرخانی دەکەن، نرخێکی مەعریفیی هەیە. لێرەدا، پلاتفۆڕمە پسپۆڕییەکان ڕێز لە شێوازی بیرکردنەوەی خوێنەر دەگرن و بەهێمنی دێنە ناو جیهانی دەروونییەوە. ئەم جۆرە پێکهاتە زانستییە، وا دەکات مرۆڤ لە ڕووی سۆزدارییەوە هەست بە جێگیری بکات. چونکە نەکەوتووەتە ژێر گوشاری تاقەتپڕوکێنی هەواڵە زەرد و ساختەکانەوە. کاتێکیش پلاتفۆڕمێک دەبێتە پەناگەیەکی متمانەپێکراوێکی پسپۆڕی، خوێنەر بە شێوەیەکی خۆرسک پێوەی پەیوەست دەبێت و ئەم وەفادارییە دەروونییە دەبێتە بنەمایەک بۆ دروستبوونی ناسنامەیەکی هاوبەش لەنێوان میدیاکار و وەرگردا، دوور لە ڕاکردن بەدوای کلیک و لایکی کاتیی، کە تەنیا دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی بەرهەم دەهێنێت.
با لایەنە کۆمەڵایەتی و فیکرییەکەش لە ڕوانگەی ئامانجەکانی میدیای تایبەتمەندەوە شی بکەینەوە. ئەم میدیایە خەریکە کۆمەڵگەیەکی مەعریفی بچووک، بەڵام هاوسەنگ لە دەوری خۆی کۆدەکاتەوە. لەم پلاتفۆڕمانەدا، گفتوگۆکان پڕن لە لێکتێگەیشتن و خوێنەر هەست بە تەنیایی ناکات، چونکە دەبینێت کەسانی دیکە هەن، کە وەکوو ئەو بیر دەکەنەوە و خاوەنی هەمان خولیان و نیگەرانین بۆ تەندروستیی مێشکیان. ئەمە وا دەکات وەرگر لە دۆخی دابڕان و گۆشەگیریی دیجیتاڵییەوە بگۆڕێت بۆ هاوبەشێکی کارا، کە هەست بە بوونی خۆی دەکات. ئەم مۆدێلە ڕێک پادژەهراوی (Antidote) ئەو لافاوە لە فەوزای ئەو زانیارییە ناڕاستانەیە، کە تۆڕە کۆمەڵایەتییە گشتییەکان ڕۆژانە دەیڕێژنە ناو مێشکمانەوە و مرۆڤ تووشی سەرلێشێوان دەکەن. لێرەدا، ڕۆژنامەگەریی تایبەتمەند وەکوو هێورکەرەوەیەکی دەروونی وایە، کە خوێنەر لە جەنجاڵی دەپارێزێت و دەرفەتی پێدەدات لەسەر ئەو بوارانە چڕ ببێتەوە، کە ڕاستەوخۆ مانایەک بە ژیانی دەبەخشن.
ئەگەر سەیرێکی واقیعی دەزگا گشتییەکان بکەین، دەبینین زۆربەیان کەوتوونەتە داوی یاریکردن بە سۆزی جەماوەر. کاتێک بابەتێک دەبێتە ترێند، هەموو ماڵپەڕە گشتییەکان بۆ هاندانی غەریزە و ترسی مرۆڤەکان کار دەکەن، بێ گوێدانە ئەوەی چ زیانێکی دەروونی بە کۆمەڵگە دەگەیەنن. ئەم جۆرە کارکردنە نەوەکوو تەنیا میدیای بێ بەها کردووە، بەڵکوو مرۆڤی هاوچەرخیشی تووشی فۆبیا و گومانی بەردەوام کردووە. خوێنەر پاش کاتژمێرێک گەڕان لەناو ئەو ماڵپەڕانەدا، هەست بە ماندوێتی و نائومێدییەکی قووڵ دەکات. لێرەدا، جیاوازیی گەورەی میدیای دەروونی، کە لەسەر بنەمای ستانداردەکانی میدیای تایبەتمەند کار دەکات، دەردەکەوێت، ناچێتە ناو کێبڕکێی ترساندن و خێراییەوە، بەڵکوو قورسایی خۆی لەسەر “هۆشیاری و پسپۆڕی و لۆجیک” دادەنێت. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی خوێنەر هەستی پارێزراوی تێدا دروست ببێت و متمانەیەکی درێژخایەنی پێ
بکات.
ئەم گۆڕانکارییە دەروونییە، تەنانەت کار دەکاتە سەر ئەو جۆرە خەمۆکییە مەعریفییەی، کە بەهۆی لافاو و پاشماوەی هەواڵە نەرێنییەکانەوە بڵاو دەبێتەوە. کاتێک مرۆڤ کاتژمێرێک لەبەردەم شاشەیەکدا بەسەر دەبات، کە هیچ شتێک پێشکەش ناکات، جگە لە کارەسات و ململانێ، کۆئەندامی دەماری تووشی ماندوێتییەکی توند دەبێت. میدیای دەروونی وەکوو کایەیەکی نوێی میدیای تایبەتمەند، لێرەدا، وەکوو جۆرێک لە “چارەسەری فیکری” دێتە کایەکەوە. نایەوێت ڕووداوەکان بشارێتەوە، بەڵکوو دەیەوێت ئامرازی تێگەیشتن و مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو ڕووداوانە لە ڕوانگەیەکی زانستییەوە بداتە دەست خوێنەرەکەی. خوێنەر کاتێک بابەتێک لەم ماڵپەڕانەدا دەخوێنێتەوە، لەجیاتی ئەوەی هەست بە لاوازی و بێدەسەڵاتی بکات، پڕ دەبێت لە هۆشیاری و تێگەیشتن، کە ئەمەش گەورەترین پێویستی دەروونی مرۆڤی سەدەی بیست و یەکە.
ئاڵنگاری گەورە لە بەردەم ئەم جۆرە میدیایەدا، پاراستنی هاوسەنگییە لەنێوان زمانی زانستیی وشک و زمانی سادەی ڕۆژنامەوانیدا. بابەتەکان نابێت هێندە سارد و ئەکادیمی بن، کە دۆستی دەروونی خوێنەر نەبن و لێیان ڕابکات، نابێت هێندەش ڕووکەش بن، کە بەها فیکری و بنەما پسپۆڕییەکەیان نەمێنێت. ڕۆژنامەنووسی بواری دەروونناسی دەبێت لێهاتوویی تەواوی لە کایەی میدیای تایبەتمەنددا هەبێت؛ تێگەیشتنی قووڵ لە ناخی وەرگرەکەی و فەرهەنگی زاراوە دەروونییەکان هەبێت و زمانێکی نەرمی هەبێت بۆ گێڕانەوە، تاوەکوو بتوانێت ئاڵۆزترین بابەتەکان بە ئارامی بگەیەنێت. ئەگەر پلاتفۆڕمێک نەتوانێت ئەم پێویستییە دەروونییە پڕ بکاتەوە، خوێنەر لێی دادەبڕێت و دەگەڕێتەوە ناو هەمان دۆخی گۆشەگیریی پێشوو.
دیاردەیەکی دیکە کە شایانی تێڕامانە، پەیوەندی نێوان ناسنامەی کەسی و جۆری ئەو میدیایەیە، کە بەکاری دەهێنین. مرۆڤی هاوچەرخ بەپێی ئارامی ناوەکی، خولیای پەرەپێدانی زاتی و پێگەی دەروونی خۆی پلاتفۆڕمەکان هەڵدەبژێرێت. کەسێک، کە حەز بە گەشەکردنی کەسایەتی خۆی دەکات، مێشکی خۆی بە نوکتە و گرتە ڤیدیۆییە دابڕاو و پڕ لە توندوتیژییەکانی سۆشیاڵ میدیا ژەهراو ناکات، بەڵکوو ڕاستەوخۆ دەچێتە سەر ئەو ماڵپەڕە پسپۆڕییانەی کە شیکاریی قووڵ و وەڵامی لۆجیکییان تێدایە. ئەم جۆرە خوێنەرە بۆ میدیای تایبەتمەند گەورەترین دەستکەوتە، چونکە هۆشیاریی خۆی بەستووەتەوە بە کوالێتی و پسپۆڕێتی بابەتەکەوە. ئەمەش وا دەکات پلاتفۆڕمەکە لە شوێنێکی بازرگانیی ساردەوە بگۆڕێت بۆ نیشتیمانێکی فیکری و دەروونی، کە شایانی ئەوەیە مرۆڤ کات و متمانەی خۆی پێ ببەخشێت.
هەروەها ناتوانین ڕۆڵی میدیای تایبەتمەندی دەروونی فەرامۆش بکەین، لە دروستکردنی هۆشیارییەکی دەستەجەمعی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو قەیرانە نوێیانەی، کە تەکنەلۆجیا و ژیانی خێرا بەسەرماندا دەیسەپێنن. جیهانی نوێ کێشەی وەکوو “کۆنیشانەی ماندوێتی بەردەوام” و “ترسی دابڕان لە تۆڕەکان”ی بەرهەم هێناوە، کە میدیای گشتیی نەوەکوو چارەسەریان ناکات، بەڵکوو قووڵیان دەکاتەوە. لێرەدا پێویستیی ئاراستەکردنی زانستی لە ڕێگەی پلاتفۆڕمی پسپۆڕەوە دەردەکەوێت؛ چونکە ئەم جۆرە میدیایە تاکە پەناگەیە، کە دەتوانێت پێناسەی پەیوەندییە تەندروستەکان و گرنگیی بێدەنگی و پێویستیی دابڕانی کاتیی لە جیهانی دیجیتاڵی بۆ مرۆڤەکان ڕوون بکاتەوە، بەمەش دەبێتە چرایەک، کە ڕێگەی ڕزگاربوون نیشانی مێشکی شێواوی ئێمە دەدات.
لە کۆتاییدا، داهاتووی مەعریفە بە تەواوی دەکەوێتە دەست ئەو قەڵەمانەی، کە لە چوارچێوەی میدیای تایبەتمەنددا کار دەکەن و دەتوانن ئارامی و حەقیقەت بۆ ناخی لێقەوماوی مرۆڤی ئەمڕۆ بگەڕێننەوە، نەوەکوو ئەوانەی تەنیا دەنگەدەنگی جیهان زیاتر دەکەن. ئەو دەزگایانەی دەیانەوێت لەناو ئەم لافاوە دیجیتاڵییەدا نەبنە هۆکاری شێوازی دەروونی جەماوەر، دەبێت بەرەو پەرەپێدانی میدیای پسپۆڕی دەروونی هەنگاو بنێن. میدیای تایبەتمەندی دەروونی تاکە ڕێگەیە بۆ پاراستنی ویژدان و ناسنامە و تەندروستیی دەروونیی ڕاگەیاندن و جەماوەر، تاوەکوو لەناو ئەم جیهانە شێواو و تەمومژاوییەدا، مرۆڤ بتوانێت هێشتا ڕووناکی حەقیقەت و ئارامیی ناخی خۆی بدۆزێتەوە.
