کارزان عزیز
ئێمە لە ئێستادا، لە ناو جەرگەی گەورەترین و خێراترین گۆڕانکاریدا دەژین، کە تاوەکوو ئێستا بەسەر جیهانی میدیا و ڕاگەیاندندا هاتووە. گۆڕانکارییەک، کە وای کردووە سنوورەکانی نێوان توانای مرۆڤ و داهێنانی تەکنەلۆجیا ڕۆژ بەڕۆژ تەمومژاویتر و نادیارتر ببن. ئەگەر تاوەکوو دوێنێ بەرهەمهێنانی ماددەی میدیایی و نووسینی گوتار و داڕشتنی هەواڵ و دروستکردنی ڕاپۆرتی بنکۆڵکاری تەنیا و تەنیا پشت بەستوو بووبێت بە لێهاتوویی خودی و بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و ماندووبوونی شەو و ڕۆژی ڕۆژنامەنووسان، ئەوا ئەمڕۆ هێزێکی نوێی وەکوو ژیریی دەستکرد هاتووەتە ناو کایەکەوە، کە چیدیکە پرۆگرامێکی ئەلیکترۆنیی سادە نییە بۆ چاککردنی هەڵە زمانەوانییەکان، بەڵکوو وەکوو هاوبەشێکی ڕاستەقینە لە پڕۆسەی داڕشتن و بەرهەمهێنان و بڵاوکردنەوەی زانیارییەکاندا کار دەکات. ئەم وەرچەرخانە بێدەنگە تەنیا شێوازی کارکردنی ڕۆژانەی ژوورەکانی هەواڵی نەگۆڕیوە، بەڵکوو پێناسەی ئێمەی بۆ ڕاستی و چۆنیەتی تێگەیشتن لە دەوروبەرمان سەرلەنوێ داڕشتووەتەوە و میدیای بردووەتە قۆناغێکەوە، کە مێژوو هاوشێوەی بەخۆیەوە نەبینیوە، چونکە یەکەم جارە مرۆڤ ڕووبەڕووی زیرەکییەک دەبێتەوە، کە دەتوانێت بیروڕای گشتیی بگۆڕێت بەبێ ئەوەی خاوەنی جەستەیەکی فیزیکی بێت.
بۆ ئەوەی لە قووڵایی ئەم بابەتە تێبگەین، دەبێت لەو جێگەیەوە دەست پێ بکەین، کە پڕۆسەی دروستکردنی ناوەڕۆک و نووسینی تێدا ڕوودەدات، کە ئێستا ناوی نراوە ڕۆژنامەگەریی ئۆتۆماتیکی یان کۆدکراو. لە ئێستادا، بەشێکی زۆر لە دەزگا میدیاییە گەورەکان بۆ نووسینی هەواڵە خێرا و ڕۆتینییەکانی وەکوو گۆڕانکارییەکانی بۆرسە و داتاکانی کەشوهەوا و ئامارە فەرمییەکان و دەرئەنجامی یارییە وەرزشییەکان بە تەواوی پشت بە سیستەمە ژیرییەکان دەبەستن، ئەمەش وای کردووە چەمکی هەواڵی بەپەلە مانایەکی نوێ وەربگرێت و خێرایی بگاتە ئاستی چرکەساتیی.
ئەم ڕێگەیە کاتێکی زۆر و وزەیەکی زۆری بۆ ڕۆژنامەنووسان گەڕاندووەتەوە، تاوەکوو بتوانن لە جیاتی خەریکبوون بە هەواڵی دووبارەوە، کاتی خۆیان بۆ بابەتە قووڵ و شیکارییە ستراتیجییەکان تەرخان بکەن، کە ئەمەش کوالێتی گشتیی گوتاری میدیایی بەرز دەکاتەوە. ئەم گۆڕانکارییە گەورەیە تەنیا لە سنووری دەقی نووسراودا نەماوەتەوە، بەڵکوو توانای گۆڕینی دەق بۆ ڤیدیۆ و دروستکردنی فۆتۆی ناو ڕووداوەکان و مۆنتاجی دەنگیی پێشکەوتوو، وای کردووە کە بە چەند چرکەیەک ماددەی بینراو و بیستراوی زۆر ئاڵۆز بەرهەم بهێنرێت، کە پێشتر پێویستی بە تیمی گەورەی گرافیک و کارکردنی ڕۆژانە هەبووە. ئەمەش تێچووی دارایی میدیایی بە شێوەیەکی بەرچاو کەم کردووەتەوە و خێراییەکی بێ پێشینەی بەخشیوەتە گواستنەوەی ڕووداوەکان بۆ سەر شاشەکان، بەڵام هاوكات پرسیارێکی قورسیشی دروست کردووە، کە ئایا بینەر تا چەند دەتوانێت متمانە بەو دیمەنانە بکات، کە لە کات و شوێنی ڕووداوەکەدا بە کامێرای مرۆیی تۆمار نەکراون.
لایەنێکی دیکەی ئەم هاوکێشەیە ئەوەیە، کە ژیریی دەستکرد شێوازی پەیوەندی نێوان دەزگای میدیایی و خوێنەری لە ڕێگەی کەسایەتیکردنی ناوەڕۆکەوە بە تەواوی گۆڕیوە، کە لە دوای داهێنانی ئامێری چاپەوە ئەمە گەورەترین بازدانە لە مێژووی دابەشکردنی زانیاریدا. ئەلگۆریتمە پێشکەوتووەکان لە ئێستادا، بە بەردەوامی چاودێری و شیکردنەوەی ڕەفتاری دیجیتاڵی خوێنەران و بینەران دەکەن، تەمەن و شوێنی جوگرافی و خێرایی کلیکەکان و ماوەی وەستاندنی چاوەکانیان لەسەر بابەتەکان دەپێون بۆ ئەوەی بزانن هەر تاکێک لەم جیهانەدا، ئارەزووی لە چ جۆرە بابەتێکە و لە چ کاتێکدا حەز بە خوێندنەوەی دەکات. ئەم پڕۆسەیە وای کردووە لاپەڕەی سەرەکی هەر سایتێکی میدیایی بۆ هەر خوێنەرێک بە شێوازێکی تایبەت دابڕێژرێت و جیاواز بێت لەوەی کەسێکی دیکە لە هەمان ماڵ و لە هەمان چرکەدا دەیبینێت، کە لە زانستی میدیای هاوچەرخدا پێی دەگوترێت ئابووریی سەرنج. هاوشانی ئەمەش، پڕۆسەکانی وەکوو مۆنتاج و ڕاستکردنەوەی ئۆتۆماتیکی زمانەوانی و وەرگێڕانی دەستبەجێی هەواڵە جیهانییەکان لە زمانە جیاوازەکانەوە و تەنانەت پشکنینی ڕاست و دروستی زانیارییەکان بۆ ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی پڕوپاگەندە و چەواشەکاری، هەموویان بەهۆی ئەم تەکنەلۆجیایەوە گەیشتوونەتە ئاستێکی باڵا لە خێرایی و وردی، کە مرۆڤ بە تەنیا نەیدەتوانی لەم قەبارە گەورەیەدا ئەنجامی بدات، بەمەش ڕێگری لە دروستبوونی فەوزای زانیاری دەکرێت، کە زۆرجار لە کاتی قەیرانە گەورەکاندا، دەزگا کلاسیکییەکان تووشی ئیفلیجبوون دەکات.
کاتێک سەیری ڕووەکەی دیکەی ئەم تەکنەلۆجیا ناوازەیە دەکەین، دەبینین چوونە ناوەوەی ژیریی دەستکرد بۆ ناو دەماری سەرەکیی کایەی میدیا بە هیچ شێوەیەک بێ کێشە نییە، بەڵکوو چەندین مەترسی قووڵی ئەخلاقی و پیشەیی لەگەڵ خۆی هێناوە، کە ناکرێت پشتگوێ بخرێن، چونکە ڕاستەوخۆ دەستکاریی چەمکی متمانەی گشتیی دەکەن. سەرهەڵدانی تەکنەلۆجیای دیپ فەیک (deepfake) یان ساختەکاریی قووڵی دەنگ و وێنە و ڤیدیۆ، لە ئێستادا گەورەترین و کوشندەترین هەڕەشەیە بۆ سەر باوەڕپێکراوی بنەڕەتیی میدیا، چونکە لە ئێستادا دەکرێت بە ئاسانی و بەخێراییەکی ترسناک، وێنە و ڤیدیۆ و لێدوانی ناڕاست بە ناوی سەرکردەکان و کەسایەتییە کاریگەرەکانەوە دروست بکرێت و بڵاو بکرێتەوە، کە دەبێتە هۆی شێواندنی تەواوی ڕای گشتیی و دروستکردنی جەنگی دەروونی و شڵەژانی ئاسایشی کۆمەڵایەتی، بە جۆرێک کە جیاکردنەوەی ڕاستی لە خەیاڵ پێویستی بە وردبینییەکی زۆر دەبێت.
لە لایەکی دیکەوە، دڵەڕاوکێیەکی ئابووری و دەروونی ڕاستەقینە دروست بووە سەبارەت بە لەدەستدانی هەلی کار بۆ بەشێکی زۆر لە کارمەندانی وەرگێڕان و مۆنتاج گرافیک و تەنانەت نووسەرانی سەرەتاییش، کە ئەمەش بارگرانییەکی گەورە دەخاتە سەر بازاڕی کاری میدیایی. ئەمە جگە لە مەترسی لایەنگری خودی ئەلگۆریتمەکان، چونکە ئەگەر ئەو داتایانەی سیستمەکەی پێ پەروەردە کراوە، لایەنگری سیاسی یان نەتەوەیی تێدا بێت، ئەوا بابەتە بەرهەمهاتووەکانی داهاتووش هەمان لایەنگری و ناڕاستی بە شێوازێکی شاراوە بڵاودەکەنەوە و دیموکراسیی زانیاری دەخەنە مەترسییەوە.
بابەتێکی دیکەی گرنگ بریتییە لە مەترسیی قۆرخکاری لە لایەن کۆمپانیا زەبەلاحەکانی تەکنەلۆجیاوە بەسەر دەزگا میدیاییەکاندا. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی لایەنی ناوەڕۆک و ئاڕاستەی فکریی میدیا بکەوێتە ژێر کاریگەریی ڕاستەوخۆی ئەو هێزە دەرەکییانەوە، کە ئەمە مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر سەربەخۆیی بڕیاری میدیایی. هاوکات پرسی مافی خاوەندارێتیی فکری بووەتە ئالنگارییەکی گەورەی یاسایی، چونکە ئەلگۆریتم و پلاتفۆڕمەکانی ژیریی دەستکرد بەرهەمی ڕۆژنامەنووسان و دەزگا میدیاییەکان دەخوێننەوە و لەسەر بنەمای ئەوان دەقی نوێ بەرهەم دەهێنن، بێ ئەوەی مافی ماددی و مەعنەویی نووسەران و دەزگاکان بپارێزن. ئەم دۆخە بۆتە هۆی دروستبوونی گرژی و قەیرانی یاسایی لە نێوان دەزگا میدیاییەکان و کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیادا.
ئێمە دەبێت درکی پێ بکەین، کە گەشەپێدانی ژیریی دەستکرد پێ دەنێتە قۆناغێکی نوێوە. لە ئەنجامدا دەبنە مەیدان لە کاتی جەنگ و هەواڵی مەترسیدار، لە داهاتوودا تیمی ڕۆژنامەوانی درۆنی ژیر و کامێرای سەربەخۆی هەرێمە مەترسیدارەکان، کە بەبێ دەستتێوەردانی فۆڕم و زانیاری و کۆچبەران و کاتێک دەگەڕێینەوە بۆ ژووری هەواڵ، دەبینین لایەنی گیانی ڕۆژنامەوانی و ڕۆح و گەرمی و هەستی مرۆیی بەرەو نەمان و کاڵبوونەوە دەچن. چیرۆکە مرۆییەکان بێنرخ دەبن و دەیان كات بە ڕستەی وشکی بیرکاری، کە هیچ بەزەیی و سۆزێکی تێدا بەدی ناکرێت پڕ دەکرێنەوە. ئەم تەکنەلۆجیایە لە بواری ڕیکلام و مارکێتینگدا بەردەوام بزوێنەرێکی ئابوورییە و دەزگاکان دەتوانن بلۆکی زۆر تایبەت ئاراستە بکەن، بەڵام هاوکات کێشە لە جێبەجێ کردنیدا دروست دەبێت.
بە دڵنیاییەوە دەتوانین بڵێین، کە ژیریی دەستکرد لێرەیە بۆ ئەوەی بمێنێتەوە و ببێتە بڕبڕەی پشتی داهاتووی کایەی ڕاگەیاندن، نەوەکوو تەنها شەپۆڵێکی کاتیی بێت و پاشەکشە بکات. پێویستە هۆشیارانە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت. ئەوانەی دەیانەوێت لەمەودوا پێگەی میدیا بپارێزن، دەبێت ستراتیجیەتێکی گشتگیر دابمەزرێنن، کە تێیدا لایەنی مرۆیی و ڕۆحی ڕەخنەیی و ئەخلاقی ڕۆژنامەوانی بە یەکگرتوویی بمێننەوە. ژیریی دەستکرد دەتوانێت ملیۆنان وشە بنووسێت و وێنە دروست بکات و داتاکان شیکار بکات، بەڵام هەرگیز ناتوانێت جێگەی هەستی قووڵی مرۆڤایەتی و فرمێسکی چاوی قوربانییەک و پرسیارە بوێرەکانی ڕۆژنامەنووسێکی بنکۆڵکار لە ناو جەرگەی ڕووداوەکان و و پابەندبوونی ئەخلاقی بە ڕاستییەوە بگرێتەوە.
داهاتووی ژیریی دەستکرد، داهاتووی سڕینەوەی مرۆڤ نییە، بەڵکوو داهاتووی بەهێزبوونی مرۆڤە. ئەگەر بتوانێت تەکنەلۆجیای نوێ بۆ خزمەتی میدیایی بەکاربهێنێت و ڕێگە نەدات ئەلگۆریتمەکان ناسنامە و شێوازی ڕۆژنامەگەریی ئازاد بگۆڕن. بەم شێوەیە دەتوانین هێزێک بەکاربهێنین، کە لە کارە قووڵ و کاریگەر و ڕاستگۆکاندا یارمەتیدەر بێت و پەیامی ڕۆژنامەگەری لە کاڵبوونەوە بپارێزێت.
