ڕێبوار سیوەیلى

گفتوگۆى تەعریب و جۆرەکانى بە عەرەبکردن و خۆبەعەرەبکردن لە نێو وڵاتى ئێمەدا، دەگەڕێتەوە بۆ ساتەوەختێکى زۆر ناسک (٢٠٠٣)، کە تیایدا ڕژێمى بەعس ڕووخێنرا و هێزە سیاسییەکانى کوردستان چوونەوە لە بەغدا ڕژێمى عێراقییان زیندووکردەوە. لەو سەروبەندانەدا کتێبێک بە ناوى (قەفەسى ئاسنین یان بۆ ببمەوە بە عێراقى؟) بڵاو کرایەوە. هەرچەندە لە ئێستادا ئەوانەى ئەم بابەتەیان هێناوەتەوە پێش، هیچ باسى ئەو لێکۆڵینەوەیە ناکەن؛ بەڵام دڵنیام زۆربەیان بینیویانە.^(١)

ئێستاش لە کاتێکدا باس لە گۆڕانکارییە دیمۆگرافییەکان دەکرێت، زۆرجار گفتوگۆ لەنێوان دوو هەڵوێستی تەواو جیاوازدا دەستپێدەکات: لایەک هەر جووڵەیەکی دانیشتوان بە مەترسییەکی نەتەوەیی دەزانێت و لایەکی دیکە هەموو نیگەرانییەک بە هەڵچوونی هەست و ترسی بێ بناغە دادەنێت. وتارەکەی کاک ڕێبین هەردى، هەوڵێکی دیارە بۆ ئەوەی لە هەڵوێستی دووەم وەربگرێت و نیشانمان بدات کە هاتنی عەرەبەکان بۆ هەرێمی کوردستان نابێت بە تەعریبکردنی کوردستان لێکبدرێتەوە. ئەم هەوڵە لە خۆیدا جێی سەرنجە، چونکە بانگەشە بۆ ئارامکردنەوەی گفتوگۆ دەکات و بە دژی زمانی ترساندن و بەرهەمهێنانەوەى دوژمن وەستاوە. بەڵام ئەوەی وتارێک دەکاتە دەقێکی هزریی تۆکمە، نییەتی باش یان ئاراستەی ئەخلاقی نییە، بەڵکو شێوازی دروستکردنی بەڵگە و پشتبەستنە بە ئەزموونى تاقیکراوە. لەم ڕووەوە، وتارەکە لە چەند تەوەرێکی بنەڕەتیدا پێویستی بە وردبوونەوەیەکی تیۆری و مێژوویی هەیە:

تەوەری یەکەم: کێشە لە پێناسەکردنی چەمکی «تەعریب»

گرنگترین کێشەی وتارەکەى کاک ڕێبین ئەوەیە کە چەمکی «تەعریب» بە شێوەیەکی زۆر کلاسیک و سنووردار پێناسە دەکات. نووسەر وای دادەنێت تەعریب یان گۆڕینی دیمۆگرافی تەنها ئەو کاتە ڕوودەدات کە دەوڵەت بە ئاشکرا و بە بڕیارێکی سیاسی، خەڵکی ناوچەیەک بە زەبر ڕاگوێزێت و گرووپێکی تر لە شوێنیان دابنێت. بێگومان، ئەم جۆرە سیاسەتانە لە مێژووی عێراق، بە تایبەتی لە سەردەمی ڕژێمی بەعس لە کەرکوک و ناوچەکانی تر، نموونەی ئاشکرایان هەیە. بەڵام ئەوەی نووسەر لەبیرى دەکات، ئەوەیە کە پرۆسە دیمۆگرافی و کۆمەڵایەتییەکان لە جیهانی هاوچەرخدا تەنیا پەیوەست نین بەو جۆرە سیاسەتە ڕەق و ڕاستەوخۆیانەوە.

زۆر جار، بێ ئەوەی پلانێکی فەرمیی دەوڵەتی لە ئارادا بێت، هۆکارەکانی ئابووری، جیاوازیی خزمەتگوزاری، ئازادیی بازاڕ، بەرزبوونەوەی نرخی موڵک، کۆچی ناچاریی بەهۆی ناسەقامگیرییەوە و هەڵکەوتی کار دەتوانن لە ماوەی درێژدا پێکهاتەی دانیشتوانی ناوچەیەک بە تەواوی بگۆڕن. لە زۆر وڵاتدا ئەم جۆرە گۆڕانانە لە ئەنجامی «سیاسەت»ێکى تایبەتەوە ڕوویان نەداوە، بەڵکو لە ئەنجامی «بارودۆخ»ێکى تایبەتەوە بوون کە پێی دەوترێت تەعریبی ناڕاستەوخۆ یان ستراکتۆری. بۆیە ئەگەر تەعریب تەنها بە سیاسەتی فەرمیی دەوڵەت سنووردار بکرێت، بەشێکی گرنگ لە ڕاستییە کۆمەڵایەتییەکان لە دەرەوەی باسەکە دەمێننەوە. تەعریب لەم شێوازەیدا هەر تەنیا زیادکردن و کەمکردنەوەى ژمارەى دانیشتوان نییە، بەڵکو هاتنى کولتوور، زمان و باوەڕى نەتەوەی سەردەستەیشە بە باکگراوندێکى مێژوویی داگیرکارانەوە، کە دەبێتە هۆی پاشەکشێی زمانی خۆماڵی لە ناوەندەکانی بازاڕ و ژیانی گشتیدا.

لەم چوارچێوەیەدا، نووسەر دوو دژبەری سادە دروست دەکات؛ یان تەعریبی ڕەسمیی دەوڵەت هەیە، یان هیچ مەترسییەکی دیمۆگرافی لە ئارادا نییە. لە کاتێکدا ڕاستیی زانستی لەنێوان ئەم دوو ئاستەدایە: دەکرێت هیچ پلانێکى تەعریبی ڕەسمی لە ئێستادا بوونی نەبێت، بەڵام لە هەمان کاتدا گۆڕانکاریی دیمۆگرافی بەهۆی هۆکاری ئابووری و بازاڕەوە لە ماوەی درێژدا کاریگەریی قووڵ لەسەر شوناس، زمان و پێکهاتەی دانیشتوان دابنێت. هەروەها بۆیشی هەیە نیگەرانییەکانیش لە بەرامبەردا زیاتر لەوەى پێویستە گەورە کرابن و تێکەڵ بووبن بە هەڵچوونى هەستەکان. ئەرکی مرۆڤى ژیر و ڕووناکبیر ئەوە نییە یەکێک لەم دوو هەڵوێستە جەمسەرگیرە هەڵبژێرێت؛ بەڵکو ئەرکی ئەوەیە سنووری هەردوو بانگەشەکە دیاری بکات و لەسەر بنەماى بەڵگە نیشانى بدات لە کوێدا ترسەکان پشتبەستوون بە فاکتى ڕاست و لە کوێشدا بێ بەڵگەن.

تەوەری دووەم: فەلسەفەی ماف؛ لەنێوان مافی تاک و مافی نەتەوەدا

لە لایەکی دیکەوە، وتارەکە بە شێوەیەکی بەرچاو لەنێوان «مافی یاسایی تاکەکەسی» و «پرسیاری سیاسەتی گشتیی نەتەوەیی» تێکەڵکردنێک ئەنجام دەدات. ئەوەی هاوڵاتییەکی عێراقی بە پێی دەستوور مافی نیشتەجێبوون و کڕینی موڵکی هەبێت، بابەتێکە؛ بەڵام ئەوەی حوکومەتێک بۆ پاراستنی هاوسەنگیی دیمۆگرافی یان ناسنامەی زمانەوانی و کولتووری ناوچەیەکی هەستیار ڕێکخستنێکی دیاریکراو و سنووردارکەر دابنێت، بابەتێکی ترە. زۆر لە دیموکراسییە جێگیرەکانی جیهان (لەوانەش وڵاتانى سکەندناڤیا یان قەوارە فیدراڵییەکانی وەک کەنەدا لە پرسی کوبێکدا)، لە هەندێک ناوچەی هەستیاردا یاسا و ڕێکخستنی توندیان بۆ کڕینی زەوی، موڵک یان بەکارهێنانی زمان هەیە، نەک بۆ ئەوەی مافی مرۆڤ پێشێل بکەن، بەڵکو بۆ ئەوەی هاوسەنگیی کۆمەڵایەتی و شوناسى مێژوویی ناوچەکەیان بپارێزن. بۆیە ئەو لۆژیکەی نووسەر کە دەڵێت «چونکە مافی یاسایی هەیە، کەواتە هیچ نیگەرانییەکی سیاسی نابێت هەبێت»، لۆژیکێکی ناتەواوە.

ئەم کێشەیە کاتێک قووڵتر دەبێتەوە کە نووسەر لە ڕوانگەی تیۆریی مافی نەتەوەکانەوە، مافی نەتەوەیی کورد لە ژێر چەتری مافی گشتیی هاوڵاتیبوونی عێراقدا دەخوێنێتەوە. کاکە ڕێبین پشت بەو بنەمایە دەبەستێت کە کوردێکیش دەتوانێت لە بەغدا یان هەر شارێکی تری عێراق خانوو و دوکان بکڕێت، کەواتە دەبێت عەرەبیش هەمان مافی لە هەرێمدا هەبێت. بەڵام ئەوەی لێرەدا فەرامۆش کراوە، پرسی «هاوسەنگیی قەبارەی دانیشتوان» (النسبة والتناسب) و جیاوازیی نێوان «مافی تاکەکەسیی هاوڵاتی» و «مافی کۆمەڵایەتیی نەتەوە»یە.

کڕینی خانوو لەلایەن نزیکەى دە هەزار کوردێکەوە لە شارێکی وەک بەغدا کە پایتەختێکی ملیۆنییە و نەتەوەی سەردەستەی تێدا نیشتەجێیە، پێکهاتەی دیمۆگرافی و زمانەوانیی ئەو شارە ناگۆڕێت و شوناسی عەرەبیی بەغدا ناخاتە ژێر پرسیارەوە. بەڵام ڕووبەروبوونەوەی شارە کوردییەکان (کە ژمارەی دانیشتوانیان سنووردارە و لە ڕووی مێژوویی و ژمارەییەوە لە ناوچەیەکی گەمارۆدراوی ئەتنیدان) لەگەڵ لێشاوی کۆچی نەتەوەی زۆرینەی عێراق، دەستبەجێ هاوسەنگییە دیمۆگرافییەکە بۆ بەرژەوەندیی ناوەند دەگۆڕێت. بچووککردنەوەی پرسیاری ستراتیژیی دیمۆگرافیا بۆ تەنیا بابەتێکی سادەی وەک مافی هاوڵاتیبوونی یەکسان، لە ڕاستیدا هەڵوەشاندنەوەی ڕەهەندی نەتەوەیی و فیدراڵیی ئەم بابەتەیە، چونکە نەتەوەیەک دەتوانێت لەگەڵ ڕێزگرتن لە مافی مرۆڤ، داوای ئەوەش بکات کە بۆ پاراستنی زمان و هاوسەنگیی کولتووریی خۆی، سیاسەت و ڕێکخستنێکی پارێزەرانەی تایبەت بە خۆى هەبێت.

تەوەری سێیەم: هەڵەکردن لە بەراوردکاری و تێکەڵکردنی تیۆرییەکانی کۆچ

کاک ڕێبین لە پێناو پشتڕاستکردنەوەی بۆچوونەکەیدا، بەراوردێک دەکات لەنێوان کۆچی کوردەکان بۆ ئەوروپا و هاتنی عەرەبەکان بۆ کوردستان. لە یەکەم سەرنجدا، ئەم بەراوردە سەرنجڕاکێشە، بەڵام لە ڕوانگەی زانستی و کۆمەڵناسیی کۆچەوە، پێوەرێکى هاوشێوە ناداتە دەست. ئەوروپا کۆمەڵە دەوڵەتێکی سەربەخۆیە کە دامەزراوەی یاسایی مکووڕ، زمانی فەرمیی جێگیر، سیستەمی پەروەردەی یەکگرتوو، سیاسەتی توندی کۆچ و شوناسى نەتەوەیی بەهێزیان هەیە؛ سیستەمی ئەوروپی توانای حەپەلۆشکردن و توانەوەی (Assimilation) کۆچبەرانی هەیە لە ناو شوناسی نیشتمانیی خۆیدا. لە بەرامبەردا، هەرێمی کوردستان هەرێمێکی فیدراڵیی ناسەقامگیرە لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا، کە هێشتا زۆرێک لە پێناسە دەستووری، ئیداری و سیاسییەکانی لەگەڵ بەغدا جێی ناکۆکییە و لە ڕووی دامەزراوەیی و سەروەریی یاساییەوە لەگەڵ دەوڵەتانی ئەوروپا یەکسان نییە. لەبەر ئەوە ئەگەر دۆخەکان ئاوا لە بنەڕەتدا جیاواز بن، ئەوا ناتوانرێت ئەنجامەکانیشیان بە سادەیی بە یەکتر بپێورێن.

زیاتر لەوەش، بەڵگەلاوازیی وتارەکەى ڕێبین لەوەدا دەردەکەوێت کە بە بێ بنەمایەکی زانستی بڕیار دەدات نەوەی دووەم و سێهەمی کۆچبەران بە سروشت دەبن بە «کوردستانی» و تێکەڵ بە زمان و کولتووری ناوچەکە دەبن. ئەمە لە ڕوانگەی زانستییەوە بڕیارێکی بە پەلە و زۆر بنەبڕە، چونکە توێژینەوەکانی کۆچ و ناسنامە نیشانمان دەدەن کە هیچ یاسایەکی گشتی نییە کە بڵێت نەوەى دووەم و سێیەمى کۆچبەران شوناسى یەکەمی خۆیان لەدەست دەدەن. هەندێک کۆمەڵگە و کولتوور بە خێرایی زمان و کولتووری ناوچەی میواندار وەردەگرن، بەڵام هەندێکی تر (بەتایبەت کاتێک نەتەوەی کۆچبەر سەر بە نەتەوەی زۆرینە و سەردەستەی دەوڵەتەکە بێت) ناسنامەی سەربەخۆی خۆیان دەپارێزن و تەنانەت زمانی خۆشیان بەسەر ناوچەی نوێدا دەسەپێنن، چونکە پاڵپشتیی سیاسی و دەستووریی ناوەندیان لە پشتە. ئەوەی ئەم پرۆسەیە دیاری دەکات، تەنها شوێنی لەدایکبوون نییە؛ بەڵکو سیاسەتی فێرکردنی زمان، سیستەمی خوێندن و ئاستی تێکەڵبوون کاریگەرییان هەیە کە لە هەرێمی کوردستاندا هیچ کام لەم ئامرازانە لە دژی زمانی عەرەبی بەکارناهێنرێن. بۆیە ئەوەی نووسەر بە دڵنیایی دەیڵێت، لە زانستدا زیاتر وەک گومانێکی خۆشخەیاڵانە دەردەکەوێت تا ئەنجامێکی پشتبەستوو بە توێژینەوە. لەم شارەى کە منى تێدا دەژیم زیاتر لە ٥هەزار دانیشتووى عەرەبى تێدایە^(٢) و هەندێکیان دەگەڕێنەوە بۆ پێش ٢٠١٤ و هەتا ئێستاش فێرى زمانى کوردیى نەبوون و ئامادەش نیین چونکە بڕوایان وایە ئێرە نەک هەرێمێکى سەربەخۆیە بەڵکو (شیمالى عێراقە) و تابلۆى لەسەدا ٩٨ى دوکانەکانیشیان بە زمانى عەرەبىی و خەتێکى گەورە نووسیوە و تەنیا هەندێکیان لە ژێرەوە بە زمانى کوردى و خەتێکى ورد نووسیوە..

لەم پێناوەدا، نووسەر بۆ پاساودانی ئەم کۆچە پشت بە فاکتەری ئابووری دەبەستێت و دەڵێت هاتنی عەرەبەکان بازاڕ و ئابووریی کوردستانی لە سایەی قەیرانی مووچەدا ڕاگرتووە. ئەم بۆچوونە ئەگەرچی لەسەر ئاستی مایکرۆ (کڕینی ڕۆژانە و بازاڕی خانوبەرە) ڕاستی و بایەخی کاتیی تێدا بێت، بەڵام لەسەر ئاستی ماکرۆ (ستراتیژیی ئابووری) درزێکی گەورەی تێدایە. بووژانەوەی کاتیی بازاڕی بەکاربردن بەهۆی نیشتەجێبوونی نەتەوەیەکی تر، نابێتە پاساو بۆ فەرامۆشکردنی مەترسییە ستراتیژییەکانی سەر شوناس و گۆڕانی پێکهاتەی هێزی کار و خاوەندارێتیی زەوی لە داهاتوودا. ئابووریی تەندروست بە ڕاکێشانی وەبەرهێنان و بەهێزکردنی ژێرخان دروست دەبێت، نەک بە گۆڕینی دیمۆگرافیای شارەکان لە پێناو ساغکردنەوەی کەلوپەل و خانووبەرە و ئاپارتماندا.

تەوەری چوارەم: میتۆدی گوتارەکە؛ نەبوونى داتا و فەرامۆشکردنی مێژوو

خاڵێکی تری کێشەساز لە میتۆدۆلۆژیای وتارەکەدا ئەوەیە کە نووسەر بەردەوام باس لە «کەمی ژمارە»ى عەرەبەکان دەکات و کەچى هیچ ئامارێک ناهێنێت کە ئەم بانگەشەیە پشتڕاست بکاتەوە. لە باسێکى ئاوادا کە کێشەیەکى چارەنووسساز خراوەتە ڕوو، بەبێ سەرچاوە و بەراورد، ژمارەکان کەم بن یان زۆر واتای لۆژیکییان نامێنێت. کاتێک دەوترێت «ژمارەیان زۆر کەمە» یان «هەرگیز نابنە زۆرینە»، ئەم بڕیارانە پێویستیان بە ئاماری فەرمی، داتای دانیشتوان، ئاستی کۆچ، ڕێژەی لەدایکبوون و پێشبینیی دیمۆگرافی هەیە. بەبێ ئەم بەڵگانە، دەقەکە لە خستنەڕوویەکی ژیرانە دەگۆڕێت بۆ بۆچوونێکی کەسی. باسێکى ژیرانە لەم بابەتە، نە گوتەزاى «مەترسی هەیە» بەبێ ئامار دەسەلمێندرێت، نە ئەوەی «مەترسی نییە»؛ بۆیە هەردوو بانگەشەکە بە یەک شێوە پێویستیان بە بەڵگەیە دەنا وەک قسەفڕێدان دەمێننەوە.

ئەم غیابی داتایە دەبێتە هۆی ئەوەی وتارەکە لە هەڵسەنگاندنی نیگەرانییەکانی بەشێک لە کۆمەڵگەی کوردستان، مێژووی نزیکى ئەم کۆمەڵگەیە لەگەڵ عەرەب و ڕژێمەکانى عێراق، بە شێوەیەکی تەواو پشتگوێ بخات. ترسی گۆڕانی دیمۆگرافی لە کوردستان تەنها ترسێکی ژمارەیی یان «پەرچەکردارێکی ڕەگەزپەرستانە» نییە؛ ئەم ترسە لە ئەزموونی مێژوویی و زیندووەوە دێت؛ لە تەعریبکردنی کەرکوک، خانەقین، شەنگال، لە ڕاگواستنە زۆرەملێیەکان، لە ئەنفال و لە سیاسەتی گۆڕینی ناو و ناسنامەی ناوچەکانەوە سەرچاوە دەگرێت. واتە ترسێکى قووڵە لە نێو یادوەریی بەکۆمەڵی مرۆڤى کورددا. لە زانستی دەروونناسیی کۆمەڵایەتیدا، بیرەوەرییە مێژووییەکان پێوەرێکی سەرەکین بۆ خوێندنەوەی ڕەفتاری کۆمەڵگەکان و نابێت بە سادەیی بە «هەڵچوونی هەست و ترسی بێ بناغە» ناو ببرێن، بەڵکو دەبێت وەک میکانیزمێکی بەرگریی سروشتیی کۆمەڵگە تەماشا بکرێن.

لەم ڕووەوە، ئەنجامی سیاسی و فیکریی ئەم وتارە، بزانرێت یان نەزانرێت، شەرعیەت بە پڕۆژەی ناوەندگەرێتیی عێراقی (Centralism) دەدات، کە دەیەوێت تایبەتمەندیی قەوارەی سیاسی و نەتەوەیی هەرێمی کوردستان بپووکێنێتەوە و وەک ناوچەیەکی ئاسایی عێراقی لێبکات؛ ئەمەش هۆشیاریی نەتەوەیی لە کاتی بەرگریی شارستانیدا لاواز دەکات. مەترسیی سەرەکیی ئەم جۆرە گوتارانە لە نیەتی نووسەردا نییە، بەڵکو لەو ئاکامە هزرى و سیاسییەدایە کە دەتوانێت هەستیاریی کۆمەڵگە لەسەر پاراستنی مافی نەتەوەیی و دیمۆگرافیی کوردستان کەمڕەنگ بکاتەوە و لە ڕاستیدا بە قازانجی ئەو گوتارانە تەواو بێت کە جیاوازیی نێوان مافی هاوڵاتیبوون و مافی نەتەوەیی ناکەن.

دەرئەنجام

بۆیە، ئەگەرچی وتارەکەی کاک ڕێبین هەردى، هەوڵێکی باشە بۆ دژایەتیکردنی زمانی دوژمنایەتی و ئارامکردنەوەی کەشی گفتوگۆ، بەڵام لە ڕوانگەی ئەکادیمییەوە زیاتر وتارێکی ئایدیۆلۆژیانە و سیاسییە تا خستنەڕووى بەڵگەدار و ژیرانە. زۆربەی ئەنجامەکانی لەسەر بڕیارە گشتییەکان و پێشبینییەکان دامەزراون، نەک لەسەر ئامار، بەراوردی ورد و تیۆری زانستی. لەبەر ئەوە، وتارەکە ناتوانێت بە شێوەیەکی بنەبڕ ئەو بانگەشەیە بسەلمێنێت کە «مەترسیی گۆڕانی دیمۆگرافی بوونی نییە»، هەروەها هەندێک لە بەڵگەکانیشى بە هەمان شێوەی ئەو بۆچوونانەی ڕەتیان دەکاتەوە، پشت بە گومان و دڵنیاییی بێ بەڵگە دەبەستن.

ژیر وا دەخوازێت لە جێی ئەم دڵنیاییبەخشینە سادەیە، بەڵگە و داتا و هەڵسەنگاندنی بەردەوام و سیاسەتێکی هاوسەنگ بخرێتە ڕوو، چونکە پرسیاری دیمۆگرافیا لە هیچ کۆمەڵگەیەکدا بە بڕیارە یەکسەرى و نۆستالژییەکان چارەسەر نابێت، بەڵکو بە لێکۆڵینەوەی درێژخایەن و پاراستنی هاوسەنگیی نێوان مافە مەدەنییەکان و مافە ستراتیژییەکانی نەتەوە ڕێگاى چارەسەرى بۆ دەدۆزرێتەوە.

پەراوێزەکان:

١. ڕێبوار سیوەیلى: قەفەسى ئاسنین (یان بۆ ببمەوە بە عێراقى؟) سلێمانى، چاپخانەى ڕەنج، ٢٠٠٣.

٢. ئەوە لە کاتێکدا بە هەموو دانیشتوانى هەرێمەوە تەنیا ٣٤٦٢ کەس لەم شارەدا دەژین. ئەم ئامارانەم بە فەرمى وەرگرتوون.