مەجید ساڵح
ڕانەگرتنی هاوسەنگیی نێوان چاکسازیی ناوخۆیی و پاراستنی مافە دەستوورییەکانی کوردستانیان لە بەغدا لە لایەن هەندێ سیاسەتوان و ئەندام پەرلەمانە کوردستانییەکان لە عێراق بووەتە دیاردەیەکی سەرنجڕاکێش و شایانی لێکۆڵینەوە و تێڕامانی قووڵە. بە جۆرێک هەر کاتێک کێشەیەک لەسەر مافە یاسایی و دەستوورییەکانی هەرێمی کوردستان، یان ململانێ دارایی و سیادییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا، دروست دەبێت، پێش ئەوەی کاربەدەستانی عەرەب نوزەیەک بکەن، ئەم کەسانە دەستبەجێ پاساو دەهێنەوە بۆ ڕەفتارە نادەستوورییەکانی بەغدا و باسی گەندەڵی و خراپبەڕێوەبردنی هەرێم دەکەن؛ بە جۆرێک وەک ئەوەی کێشەی گەندەڵی، پاساوێکی یاسایی یان ئەخلاقی بێت بۆ ئەوەی عێراق مافی ئەوەی هەبێت مافە دەستورییەکانی هەرێم پێشێل بکات و شایستەداراییەکانی هەرێم نەنێرێت.
بێگومان، خەبات دژی گەندەڵی و داواکاری بۆ چاکسازیی ڕیشەیی لە دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستان دا، نەک هەر ئەرکێکی نیشتمانییە، بەڵکو پێویستییەکی حەتمییە بۆ بەهێزکردنی بنەماکانی حوکمڕانی. بەڵام دابڕانی مەعریفی و سیاسی لەوێدا دەست پێ دەکات کاتێک پرسی گەندەڵی دەکرێتە تاقە فلتەر بۆ شرۆڤەکردنی هەموو قەیرانەکان، یان وەک کەرەستەیەک بۆ چاوپۆشیکردن لە پێشێلکارییەکانی بەغدا بەکاردێت.
گەندەڵی ئیداری و دارایی —هەرچەندە گەورەش بێت— نابێتە پاساو و شەرعیەتدان تا بەغدا مافە دەستووری و مێژووییەکانی گەلێک زەوت بکات، وەک چۆن داکۆکیکردن لەو مافانەش بە مانای پاکانەکردنی سیاسی بۆ کەمکوڕییەکانی دەسەڵاتی ناوخۆیی نییە.
پەیوەست بەو باسەوە دەکرێ هەڵوێستی ئەو کەسانە بە تووشبوون بە نەخۆشی “سیندرۆمی ستۆکهۆڵمی سیاسی” بشوبهێنین. لە زانستی دەروونناسیدا، ئەم نەخۆشیە تووشی ئەو قوربانیانە دەبێ کە بەشێوەیەکی سەیر عاشقی جەلادەکانیان دەبن لە بواری سیاسەتدا. ئەم زاراوەیە وەک مەجازێکی ڕەخنەیی بەکاردێت بۆ وەسفکردنی ئەو حاڵەتانەی کە تێیدا لایەنی لاواز (یان نوێنەرانی نەتەوەی وڵات داگیرکراو)، لە بری بەرگریکردن لە پێگە و مافە یاساییەکانی خۆیان، بەردەوام لە هەوڵی تێگەیشتن و دۆزینەوەی پاساودان بۆ ڕەفتارە توندەکانی لایەنی خاوەندەسەڵات (حکومەتی نەتەوەی سەردەستی داگیرکەر)، لە بەرامبەردا تەواوی لۆمە و بەرپرسیارێتییەکە دەخەنە ئەستۆی خۆیان.
پێویستە لێرەدا جەخت بکرێتەوە کە بەکارهێنانی ئەم چەمکە خوێندنەوەیەکی کلینیکی نییە، بەڵکو ئامرازێکی شیکاریی سیاسییە بۆ تیشکخستنە سەر ئەو پرسیارە ستراتیجییەی: چۆن داواکاری چاکسازی ناوخۆیی دەبێتە پاساو بۆ بێدەنگ بوون بەرامبەر پاشەکشەپێکردنی قەوارەیەکی دەستووری؟ چۆن ڕەخنەگرتن لە حکومەتی هەرێم دەبێتە هۆی چاوپۆشیکردن لە بەرپرسیارێتیی یاسایی بەغدا لە جێبەجێکردنی دەستووردا؟
بەرگری لە قەوارەی دەستووریی هەرێمی کوردستان و دژایەتیکردنی گەندەڵی، دوو جەمسەری دژبەیەک نین، بەڵکو دوو ئەرکی هاوشان و تەواوکەری یەکترن. ستراتیجیەتێکی سیاسیی هاوسەنگ و نیشتمانی بریتییە لەوەی کە پەرلەمانتار و هێزە سیاسییەکان لە یەک کاتدا هەم داواکاری چاکسازیی ڕاستەقینە بن لە ناوخۆدا، هەم بەرگریکارێکی سەرسەختی مافە سیادییەکان بن لە سەر ئاستی عێراق.
کاتێک گوتاری سیاسی هەموو کێشە نێوانخۆیی و فیدراڵییەکان تەنها بۆ گەندەڵی ناوخۆیی کورت دەکرێتەوە، نەک هەر خزمەت بە پرسی چاکسازی ناکات، بەڵکو پێگەی دانوستانکاری کورد لاواز دەکات و کارتێکی بەهێزی فشار دەداتە دەست نەیارانی قەوارەی هەرێم بۆ خۆدزینەوە لە پابەندبوونە دەستوورییەکانیان.
لە کۆتاییدا، پرسیاری جەوهەری ئەوە نییە کە “ئایا گەندەڵی هەیە یان نا؟” چونکە وەڵامی ئەمە ڕوونە و پێویستی بە کاراکردنی دامەزراوە یاسایی و چاودێرییەکانی هەرێم هەیە. بەڵکو پرسیارە گرنگەکە ئەوەیە ئایا دەکرێت بوونی گەندەڵی بکرێتە پاساوێک بۆ وازهێنان لە مافە دەستوورییەکان یان شەرعیەتدان بە پێشێلکردنیان لەلایەن بەغدا؟ لێرەوە بەرپرسیارێتیی سیاسیی ڕاستەقینە دەست پێ دەکات؛ هۆشیارییەک کە بتوانێت لە یەک کاتدا هەم ڕەخنەگرێکی توندی ناوخۆ بێت و هەم پارێزەرێکی بێدۆڕانی بەرژەوەندییە باڵاکانی گەلەکەی.
