کێبڕکێی دیجیتاڵی لە سەردەمی پۆست-مۆدێرن و مەترسیی پشت بەستن بە ئەلگۆریتمە بێگانەکان
لەم سەردەمە پۆست-مۆدێرنەدا کە شۆڕشی تەکنەلۆجیا و ژیریی دەستکرد، سنوورە جوگرافی و فیزیکییەکانی تێپەڕاندووە، چەمکی سەروەریی نەتەوەیی لە چوارچێوەی هێزی سەربازیی و دیپلۆماسیی نەریتیدا قەتیس نەماوە. ئەمڕۆ، نەتەوە پێشکەوتووەکان لە ململانێیەکی قووڵدان بۆ چەسپاندنی سەروەریی دیجیتاڵی، لەپێناو توانای بەڕێوەبردن، شیکردنەوە، پاراستنی داتا و ناسنامەی کۆمەڵایەتی و یاساییان، لە ناو جیهانی خەیایڵکراودا (ڤێرچواڵیدا). بۆ نەتەوەی کورد، کە هەمیشە لە خەباتی بەردەوامدا بووە بۆ سەلماندنی بوونی خۆی، چوونە ناو ئەم بوارە نوێیە، لەپای هەڵبژاردنێکی تەکنیکی ئاسایی لەو قۆناغە هەستیارەدا، دەبێتە زەرورەتێکی ئۆنتۆلۆجی و مانەوە.
وەک دیارە لە چەند ساڵی ڕابردوودا، ڕوومان لە لێشاوێکی بێپایانی مۆدێلەکانی ژیریی دەستکردی جیهانی (وەک چات جیپیتی و جێمەنای) کردووە. ئەگەرچی ئەم پلاتفۆڕمانە دەریایەکن لە زانیاریی گشتگیر، بەڵام کاتێک بابەتەکە دێتە سەر تێگەیشتن لە فەلسەفەی یاسایی و دەقە تەشریعییەکانی تایبەت بە هەرێمی کوردستان، ئەم مۆدێلانە ڕووبەڕووی دابڕانێکی ئیپستیمۆلۆجی دەبنەوە. ئەوان ناتوانن جیاکارییە وردەکانی نێوان یاساکانی بەغدا و هەولێر بکەن، یان لە جەوهەری ئەو هەموارکردنانە تێبگەن کە پەرلەمانی کوردستان بەخشیویەتی بە بواری یاسایی ناوخۆیی. بۆیە هەر پشتبەستنێکی کوێرانە بەم ئامرازە دەرەکییانە بۆ وەرگرتنی ڕاوێژی یاسایی، لە پاڵ وەرگرتنی چەواشەکارییە مەعریفییەکان، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ تواندنەوەی سەروەریی تەشریعیی خۆمانەیە لە ناو ئەلگۆریتمە بێگانەکاندا.
ڕێک لە چەقی ئەم بۆشاییە مەترسیدارەدایە کە پلاتفۆڕمی نیشتمانی؛ جودی کە یەکەمین ڕێبەری ژیری دەستکردی یاساییە، وەک وەڵامێکی نەبڕاوە سەرهەڵدەدات لە بواری تەکنۆ-یاسایی، کە بەرجەستەبووی ئیرادەی ناوخۆییە بۆ دروستکردنی عەقڵێکی دەستکرد و بە یاسا بەرکارەکانی هەرێمی کوردستان گۆشکراوە. ئەم پلاتفۆڕمە، پارێزەری ئەو سپاردە یاساییەیە کە دەیان ساڵە دادوەران و یاساناسانی کورد کاریان لەسەر کردووە و ئێستا بە فۆڕمێکی زیرەک و سەردەمیانە پێشکەش بە کۆمەڵگە دەکرێتەوە، لە پێناو ئەوەی ناسنامەی یاساییمان لە گێژاوی بەجیهانیبووندا ون نەبێت.
قۆناغەکانی گەڵاڵەبوون؛ لە بیردۆزییەوە بۆ واقیعی دامەزراوەیی
لە پەراوێزی گۆڕانکارییە خێراکانی مۆدێرنەتەدا، هیچ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بەبێ گەڵاڵەبوونی دیدگایەکی پێشوەختە و داڕشتنی نەخشەڕێگەیەکی لۆجیکی نایەتە ئاراوە. کەواتە جودی وەک قەوارەیەکی تەکنۆ-یاسایی، بەرهەمی کاردانەوەیەکی کاتیی نییە، دەرەنجامی هەستکردنێکی قووڵی ئیپستیمۆلۆجییە بەو کەلێنە ستراتیجییەی کە بوار و سیستەمی دادوەریی کوردستانی لە تەکنەلۆجیای سەردەم دابڕیبوو. ئەو هەنگاوە مەزنە بۆ ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ دەگەڕێتەوە. لە سەرەتادا، تێڕوانینەکە تەنیا بۆ دامەزراندنی ناوەندێکی یاسایی دیجیتاڵی بوو، بەڵام لە ئەنجامی دیالێکتیکێکی پیشەیی و شیکردنەوەی ئاییندەی پیشەی پارێزەرایەتی، بڕیاری ئاراستەگۆڕینێکی گەورە درا. لێرەدا، مانیفێستی دیجیتاڵکردنی حەتمیی خزمەتگوزارییە یاساییەکان، بووە هۆکاری دامەزراندی ئەم پلاتفۆڕمە وەک یەکەمین عەقڵی یاسایی دەستکردی نیشتمانی.
ئەم داهێنانە، هەرێمی کوردستانی لەسەر نەخشەی تەکنەلۆجیای ناوچەکە گەیاندە پێگەیەکی بێپێشینە. بە بونیادنانی ئەم ڕێبەرە یاسایییە، کوردستان لەسەر ئاستی تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بووە خاوەنی سێیەمین پلاتفۆڕمی ژیریی دەستکردی یاسایی، ڕاستەوخۆ لە دوای هەریەک لە وڵاتانی ئیمارات و لوبنان. بۆیە، ئەم دەستکەوتە شانازییەکی زانستییە، بۆ سەلماندنی توانای عەقڵی کوردیی لە پێشکەوتن و ململانێکردن لە ناوچەیەکدا، کە خێرایی گۆڕانکارییەکان تێیدا یەکلاکەرەوەیە.
بەرجەستەکردنی ئەم خەونە نیشتمانییە، پێویستی بە هەنگاوی پۆزەتیڤ و پراکتیکی هەبوو. لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣، قۆناغی کۆدکردنی یاسا و بونیادنانی ژێرخانی پڕۆژەکە بە هەماهەنگییەکی ستراتیجی لەگەڵ کۆمپانیای گێگانت فۆڕمێکی ڕاستەقینەی وەرگرت. ئەم وێستگەیە، خاڵی تێپەڕبوونی پڕۆژەکە بوو لە قۆناغی بیردۆزییەوە بۆ قۆناغی جێبەجێکردنی واقیعی، کە تێیدا دەقە تەشریعییەکان گۆڕدران بۆ ئەلگۆریتمێکی شیکەرەوەی زیرەک. ئەم ماندووبوونە بەردەوامە، لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥، متمانەی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی جیهانی (وەک: “ئەپڵ” و “گووگڵ”ی بەدەستهێنا و پلاتفۆڕمەکە بە شێوەیەکی فەرمی خرایە بەردەستی بەکارهێنەران و لە ١٢ی شوباتی ٢٠٢٦دا تۆمار کرا. لەم دوایانەشدا لە مەراسیمێکی گەورەدا بە پاڵپشتیی ڕاستەوخۆ و ئامادەبوونی جەنابی فەرسەت ئەحمەد، وەزیری دادی حکومەتی هەرێمی کوردستان، لەگەڵ بەڕێز سەرۆکی سەندیکای پارێزەرانی کوردستان، پلاتفۆڕمەکە بە فەرمی کارا کرا و وەک تاکە مەرجەعی متمانەپێکراوی تەکنۆ-یاسایی لە سەرانسەری کوردستان و عێراق دا جێگیر کرا.
پڕکردنەوەی بۆشاییەکان و مۆدێرنکردنی سیستەمی دادوەریی
لە ڕوانگەی پراگماتیزمی یاساییەوە، بەهای هەر داهێنانێکی تەکنەلۆجی، تەنیا لە ئاڵۆزیی کۆدەکانی و ئەلگۆریتمەکانیدا بەرجەستە نابێت، چونکە بەهای ئەو دەستکەوتانە لە قەبارەی ئەو کێشانەدایە کە لەسەر ئەرزی واقیع چارەسەریان دەکات. پلاتفۆڕمی جودی، وەک یەکەمین بونیادی تەکنۆ-یاسایی نیشتمانی، هاتۆتە ئاراوە بۆ ئەوەی ڕەگ و ڕیشەی ئەو ڕۆتیناتە بیرۆکراسییە هەڵکێشێت کە دەیان ساڵە وزەی پارێزەران و دەزگا دادوەرییەکانی شەکەت کردووە و شۆڕشێک لە خێراکردنی پرۆسەی گەیشتن بە دادپەروەری بەرپا بکات.
بۆیە یەکەمین و جەوهەریترین خزمەتی جودی، هەڵوەشاندنەوەی ئەو جەنجاڵییە تەشریعییەیە کە یاساناسانی تێدا گیربوون. لەبری چەندەها کاتژمێر گەڕان لە نێو هەزاران لاپەڕە بەدوای یاسا هەموارکراوەکاندا، خودی پلاتفۆرمەکە، لە کەمتر لە چرکەیەکدا، لێکدانەوەیەکی یاسایی بۆ ڕایەڵەی نێوان یاسا کارپێکراوەکانی هەرێمی کوردستان و عێراق دەخاتە ڕوو، تاوەکو تووشی بەکارهێنانی ماددەیەکی هەڵوەشاوە نەبین.
لە لایەکی دیکەوە، جودی وەرچەرخانێکی میتۆدۆلۆجی لە هونەری پارێزەرایەتیدا سازکردووە. لە ڕێگەی مۆدیولی داڕشتنی زیرەکەوە، پلاتفۆڕمەکە توانای هەیە ئاڵۆزترین کڵێشەی داواکان، پارێزنامەی بەرگری لە تاوانە قورسەکان و تانەدانە پێداچوونەوەییەکان (تەممیز) بە زمانی فەرمیی و ستانداردی ناو دادگاکان دابڕێژێت. ئەم توانایە، پارێزەر لە نووسەرێکی کارگێڕییەوە دەگۆڕێت و پلاتفۆڕمە یاساییەکە ئەرکی داڕشتنی فۆڕماڵییەکە دەگرێتە ئەستۆ.
بۆ چینی ئەکادیمی و توێژەرانیش، جودی وەک ئەرشیفێکی دیجیتاڵیی هەمیشە زیندوو کار دەکات. بە دەستڕاگەیشتن بە بڕیارە جێگیرەکانی دادگای پێداچوونەوە و بەراوردکارییە یاساییەکان، پلاتفۆڕمەکە دەبێتە پردێکی زانستی کە بۆشایی نێوان تێزە تیۆرییەکانی زانکۆ و پراکتیکی مەیدانیی دادگاکان بە شێوەیەکی بنەڕەتی پڕ دەکاتەوە.
ژێرخانێک بۆ تەواوی پێکهاتەکانی کۆمەڵگە
ئەوەی پلاتفۆڕمی جودی دەکاتە دەستکەوتێکی نەتەوەیی/نیشتمانیی باڵا، ئەو گشتگیرییەیە کە سنووری بەشێکی دیاریکراوی تێپەڕاندووە. جودی بونیادنراوە بۆ ئەوەی ببێتە مەرجەعێکی دیجیتاڵی، کە وەڵامدەرەوەی پێداویستییە یاساییەکانی ئەم چین و توێژانەی خوارەوە بێت، کە بڕبڕەی پشتی کۆمەڵگە و دەوڵەتداری پێکدەهێنن، وەک:
١. دادوەران و ئەندامانی داواکاری گشتی: بۆ بەراوردکاری و دەستڕاگەیشتنی خێرا بە هەموارکردنەکان و بڕیارە جێگیرەکان لە کاتی پاراستنی مافی گشتیدا.
٢. پارێزەران و مافپەروەران: وەک چەکێکی تەکنۆ-یاسایی بۆ داڕشتنی لائیحە و ڕێکخستنی ستراتیجییەکانی بەرگری.
٣. دادنووسان و لێکۆڵەرانی دادوەری: بۆ دڵنیابوون لە ڕێکارە کارگێڕییەکان و دروستیی فۆڕمی بەڵگەنامەکان پێش پەسەندکردنیان.
٤. فەرمانبەرانی یاسایی و شارەوانییەکان: بۆ تێگەیشتن لە ڕێنماییە نوێیەکان و جێبەجێکردنی دروستی یاساکانی موڵکایەتی و زیادەڕەوی.
٥. ئەندامانی پەرلەمان (لە هەرێم و عێراق): وەک ئەرشیفێکی خێرا بۆ پێداچوونەوە بە دەقە یاساییەکان پێش پێشکەشکردنی هەر پڕۆژەیاسایەک یان هەموارکردنێک.
٦. مامۆستایان و قوتابیانی زانکۆ: بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی نێوان تیۆری، پراکتیک و خێراکردنی پرۆسەی فێربوون.
٧. توێژەرانی بواری یاسایی و کۆمەڵایەتی: بۆ دەستڕاگەیشتن بە داتای ڕاستەقینە و شیکارییە بەراوردکارییەکان.
٨. خاوەنکار، وەبەرهێنەران و کۆمپانیاکان: بۆ تێگەیشتن لە ژینگەی یاسایی، باج و گرێبەستەکان پێش ئەنجامدانی هەر مامەڵەیەکی بازرگانی.
٩. ئەفسەران و هێزەکانی پۆلیس: بۆ زانینی ڕێکارە دروستەکانی دەستگیرکردن و لێکۆڵینەوە بەپێی یاسای بنەماکانی دادگاییکردنی سزایی.
١٠. پەیامنێران و ڕۆژنامەنووسان: بۆ پشتڕاستکردنەوەی زاراوە یاساییەکان و پاراستنی خۆیان لە کەیسەکانی بڵاوکردنەوە.
١١. ڕێکخراوە ناحکومییەکان (ناوخۆ و دەرەوە): بۆ تێگەیشتن لە یاساکانی مافی مرۆڤ و ژینگەی کاری ڕێکخراوەیی لە هەرێمی کوردستان.
١٢. نووسینگەی پارێزەران لە تاراوگە (دیاسپۆرا): بۆ ئاگاداربوون لە گۆڕانکارییە یاساییەکانی ناوخۆ و ڕاییکردنی مامەڵەی هاووڵاتییانی دەرەوەی وڵات.
١٣. سەرجەم هاووڵاتیانی مەدەنی و فەرمانبەرانی ئاسایی: بۆ هۆشیاربوون لە مافە بنەڕەتییەکانیان، لە پرسەکانی خێزانەوە تا دەستەبەری کۆمەڵایەتی، بەبێ پێویستی بە تێچوویەکی زۆری ماددی.
بەدیجیتاڵبوون وەک بەرپرسیارێتییەکی نیشتمانیی و مەعریفیی
لە کۆتایی ئەم شیکارییەدا، دەبێت بگەینە ئەو دەرەنجامە حەتمییەی کە بوونی پلاتفۆڕمەکە، هەوڵێکی نیشتمانییە بۆ هۆشیاریی یاسایی لە سەرانسەری هەرێمی کوردستان و عێراق. لە جیهانێکدا کە داتاکان دەسەڵات دروست دەکەن، مانەوەمان لە دەرەوەی ئەم ژێرخانە دیجیتاڵییە نیشتمانییە، بە واتای مانەوەمانە لە بازنەی ناهۆشیاریی یاسایی.
بۆیە، دابەزاندنی ئەپڵیکەیشنەکە و تۆمارکردنی هەژمار تێیدا، هەنگاوێکی ئاسایی نییە و دەبێتە پێویستییەکی لۆجیکی و نەتەوەیی/نیشتمانیی، چونکە ساڵانێکی زۆرە، تاکی کورد لە بەردەم سیستەمێکی کارگێڕیی و دادوەریی ئاڵۆزدا هەستی بە نامۆبوون کردووە و یاسا وەک مەتەڵێک بینراوە کە تەنیا نوخبەیەکی کەم لێی تێدەگەن. ئەم بێگانەبوونە، بووەتە هۆی فەوتانی هەزاران مافی مەدەنی، پێشێلکردنی دەیان گرێبەستی کار و دروستبوونی لێکترازان لە پرسە خێزانییەکاندا.
لە پاڵ ئەمانەشدا، بەکارهێنانی جودی پشتگیرییەکی ڕاستەوخۆیە بۆ پاراستنی ناسنامەی دیجیتاڵیی کورد، کە تا ئێمە زیاتر ئەم پلاتفۆڕمە نیشتمانییە بەکاربهێنین، داتابەیسەکەی زیرەکتر و دەوڵەمەندتر دەبێت، بەمەش هێزی مانەوەمان لە ڕووبەڕووبوونەوەی زیرەکییە دەستکردە جیهانییەکاندا زیاتر دەبێت.
لەم سۆنگەیەوە دەبێت بزانین کە هەر جارێک کە پرسیارێک ئاراستەی چات جیپیتی دەکەیت لەسەر یاساکانی کوردستان، تۆ داتایەک دەبەخشیتە سیستەمێکی بێگانە کە تێگەیشتنی بۆ ڕۆحی نەتەوەکەت نییە، بەڵام هەر جارێک جودی بەکاردەهێنیت، تۆ وەبەرهێنان لە سەروەریی یاسایی وڵاتەکەی خۆتدا دەکەیت.
بۆیە، بانگەوازی ئێمە بۆ سەرجەم چین و توێژەکان ئەوەیە کە ئەمڕۆ دەستپێشخەر بن، ئەپڵیکەیشنەکە دابەزێنن و هەژماری خۆتان کارا بکەن و ببنە بەشێک لەم وەرچەرخانە تەکنۆ-یاساییە لە پێناو هەرێمی کوردستان دا.
