هیوا ساعدی
خوێندنەوەی واقیعی سیاسیی ناوچەکە پێمان دەڵێت کە دۆخی نەتەوەیی ئێمە لە دەرفەت و تەحەدایەکی مێژوویی بێوێنەدا تێدەپەڕێت. لە جیهانێکدا کە بەرژەوەندییە جیۆپۆلەتیکییەکان پێناسەی پێوەندییە نێودەوڵەتییەکان دەکەن، چەمکی سەروەری و پاراستنی ناسنامە تەنها پەیوەست نییە بە دروشمە گەرمەکانەوە، بەڵکو گرێدراوی توانای نەتەوەیە لەسەر خۆڕاگری، دامەزراوەییبوون و خوێندنەوەی وردی هاوکێشەکانی هێز. نەیارانی نیشتمان هەمیشە هەوڵیان داوە لە ڕێگەی تێکشکاندنی یەکڕیزیی ناوخۆیی و لاوازکردنی پێگەی یاسایی و سیاسییەوە، پاشەکشە بە دۆزی ڕەوای نەتەوەیەک بکەن کە چەندین دەیەیە لە پێناو مافی بڕیاردانی چارەی خۆنووسیندا قوربانی دەدات. تێپەڕینی بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکان بەرەو قۆناغی بونیادنانی دەوڵەت و دامەزراوەی فەرمی، پێویستی بە گۆڕانکاریی جەوهەری هەیە لە گوتاری سیاسیدا. شەرعیەتی مێژوویی کاتێک دەبێتە هێزێکی کارا کە بتوانرێت لە چوارچێوەی یاسا نێودەوڵەتییەکان و وەک کارەکتەرێکی سەقامگیرکەر لە ناوچەکەدا بناسرێت. هێزە نیشتمانییەکان لەم قۆناغەدا دەبێت لە لایەکەوە ناوخۆی خۆیان لە بەرامبەر هەڕەشە ئەمنییەکان، هێرشە درۆنییەکان و دەستێوەردانە دەرەکییەکان بپارێزن، و لە لایەکی دیکەشەوە پەرە بە دیپلۆماسیەتێکی چالاک بدەن کە بتوانێت بەرژەوەندییە نەتەوەییەکان لەگەڵ گۆڕانکارییە خێراکانی ناوچەکە و جیهاندا هاوتەریب بکات. ئەم گۆڕانکارییە پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵ هەیە لە ململانێ نێودەوڵەتییەکان و چۆنیەتی ڕەنگدانەوەیان لەسەر دۆزی نەتەوەیی، بە جۆرێک کە قەوارەی سیاسی و کلتووریمان نەبێتە قوربانی بەرژەوەندی کاتی هێزە گەورەکان، بەڵکو وەک کارەکتەرێکی سەرەکی و جێگیر لە مێژوودا پێگەی خۆی بچەسپێنێت.
یەکێک لە کۆڵەک بێڕکابەرەکانی ئەم شیکارییە ئەوەیە کە نەتەوەبوون کاتێک لە تێکشکان دەپارێزرێت کە هێزی چەکدار و بەرگریی نیشتمانی لەژێر چەتری فەرمی و یاساییدا یەکبخرێن. دامەزراوەییبوونی هێزە چەکدارەکان و گۆڕینیان بۆ سوپایەکی نیشتمانیی ڕێکخراو، تەنها گەرەنتییە بۆ ڕێگریکردن لە هەر جۆرە بۆشاییەکی ئەمنی یان پاشەکشەیەکی سیاسی. مێژوو سەلماندوویەتی کە بێدەنگی لە بەرامبەر پێشێلکردنی سەروەریی خاک، ڕێگا بۆ داگیرکاریی قووڵتر خۆش دەکات؛ بۆیە پاراستنی کەرامەتی نەتەوەیی پێویستی بە بڕیاری بوێرانە و ستراتیژێکی ڕوون هەیە کە تێیدا بەرژەوەندییە باڵاکانی نیشتمان لە سەرووی هەموو ململانێیەکی حزبی و ناوچەییەوە دابنرێن. ئەم واقیعە نوێیە دەخوازێت کە گوتاری میدیایی و سیاسیی نەتەوەیی لە چوارچێوەی بەرپەرچدانەوەی تەقلیدی دەر بچێت و ببێتە ڕەنگدانەوەی هێزێکی دامەزراوەیی کە توانای مانەوە و سەپاندنی مەرجەکانی خۆی هەبێت لە گۆڕانکارییە جیۆپۆلەتیکییەکاندا. پاراستنی کەرامەت و ناسنامەی نەتەوەیی پێویستی بە جۆرێک لە هاوسەنگیی هۆشیارانە هەیە کە تێیدا فیداکاریی ڕابردوو ببێتە هەوێنی بونیادنانی پەیڕەوێکی یاسایی و سەربازیی تۆکمە بۆ ئێستا و داهاتوو. گۆڕینی وزەی شۆڕشگێڕی بۆ هێزێکی دەستووری، متمانەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەهێزتر دەکات و ڕێگا لەو هەوڵانە دەگرێت کە دەیانەوێت خەباتی ڕەوای گەلێک وەک جووڵەیەکی کاتی یان ناسەقامگیر نیشان بدەن، لە کاتێکدا کە ئەم خەباتە لە بنەڕەتدا بۆ چەسپاندنی دادپەروەری و ئاشتییە.
کاتێک سەیری قۆناغەکانی پێشووی تێکۆشانی ئەم نەتەوەیە دەکەین، دەبینین کە متمانە بەخۆبوون و پاراستنی سەربەخۆیی بڕیاری سیاسی، هەمیشە گەورەترین چەکی بەرگری بووە لە بەرامبەر پیلانە دەرەکییەکاندا. مێژووی ئێمە پڕە لەو وانە بەنرخانەی کە پێمان دەڵێن نابێت چارەنووسی نیشتمان بەڵێن بەڵێنی کاتی و گۆڕاو بێت، بەڵکو دەبێت پشت بە بازووی گەنجان و ئیرادەی پۆڵایینی گەل ببەسترێت. لێرەوە ئەرکی ڕۆشنبیران، نووسەران و میدیاکارانی نیشتمانپەروەر قورستر دەبێت لەوەی کە تەنها گێڕەرەوەی ڕووداوەکان بن، بەڵکو دەبێت ببنە داڕێژەری هۆشیارییەکی گشتی کە تێیدا تاک لە گرنگی پاراستنی دەستکەوتە نەتەوەییەکان تێبگات و ئامادە بێت بەرگرییان لێبکات. پاڵپشتی لە دامەزراوە نیشتمانییەکان و متمانەکردن بە سەرکردایەتییەکی پێداگر لەسەر مافە سەرەکییەکان، ڕێگر دەبێت لە هەر جۆرە درزێکی ناوخۆیی کە نەیاران بتوانن بۆ لاوازکردنی پێگەی گشتی نەتەوە بەکاریبهێنن، چونکە هەمیشە گەورەترین هەڕەشە لەو شوێنەوە سەر هەڵدەدات کە یەکڕیزیی فیکری و سیاسی تێیدا سست دەبێت.
لە کۆتاییدا، ئاسۆی داهاتوو بۆ ئەم نەتەوەیە تەنها بە هاوسەنگیی هێزە دەرەکییەکان یان دەستێوەردانی هێزە ئیقلیمییەکان دیاری ناکرێت، بەڵکو پێداگریی بەردەوامی گەل لەسەر مافە کلتووری, مێژوویی و سیاسیەکانی خۆی، داڕێژەری سەرەکیی نەخشەی نوێی ناوچەکە دەبێت. نەوەی نوێی ئەم نیشتمانە بە چەکی زانست، هۆشیاریی سیاسی و دڵسۆزی بۆ ڕێبازی سەرکردە مێژووییەکان، دەتوانێت ئەم قۆناغە سەختە بگەیەنێتە کەناری ئارامی و سەربەخۆیی ڕاستەقینە. هێزی ڕاستەقینە لە توانای نوێبوونەوە و ڕێکخستنی ناوخۆیی فیکری و پێکهاتەییدا خۆی دەبینێتەوە، چونکە مێژوو نیشانی داوین کە تەنها ئەو قەوارە و بزووتنەوانە دەمێننەوە کە دەتوانن خۆیان لەگەڵ بنەماکانی سەردەم و پێویستییەکانی گۆڕانکاریی هاوچەرخدا بگونجێنن، بەبێ ئەوەی دەستبەرداری بنەما نەگۆڕەکانی ناسنامەی نەتەوەیی و مافە ڕەواکانی خاکەکەیان بن. پاراستنی ئەم میراتە و گۆڕینی بۆ واقیعێکی سیاسی چەسپاو، گەورەترین وەفادارییە بۆ مێژوو و گرنگترین دیارییە بۆ داهاتووی نەوەکانمان.
