کاردۆ ئەسعەد
دەسەڵاتی خێڵەکی ئاماژەیە بۆ ئەو کاریگەری و دەسەڵاتەی کە گرووپە خێڵەکییە جیاوازەکان لەناو کۆمەڵگا بەکاریان دەهێنن. لە ڕووی مێژووییەوە هۆزەکان ڕۆڵێکی بەرچاویان هەبووە لە داڕشتنی کۆمەڵگا مرۆییەکان کە زۆرجار بنەمای سیستەمی سیاسی و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان پێکدەهێنن، کەچی چڕبوونەوەی دەسەڵاتی خێڵەکی دەتوانێت ئاستەنگ و مەترسی بۆ سەقامگیری و پێشکەوتنی کۆمەڵگا دروست بکات.
یەکێک لە نیگەرانییەکانی دەسەڵاتی خێڵەکی کاتێک سەرهەڵدەدات کە دەبێتە هۆی پەراوێزخستن یان دوورخستنەوەی هەندێک گرووپ و چینی ڕۆشنبیر و ئەکادیمیستەکان لەناو کۆمەڵگادا. لەو حاڵەتانەی کە ناسنامەی خێڵەکی دەبێتە دیاریکەری سەرەکی بنچینەکانی کۆمەڵایەتی و سیاسی ئەوا ئەو تاکانەی کە سەر بە هۆزە باڵادەستەکان نین لەوانەیە ڕووبەڕووی ڕێگری لێکردن و ئاستەنگی زۆر ببنەوە کە جووڵەی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووریان سنوردار دەکرێت. ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی ململانێی دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان و بەردەوامبوونی نایەکسانییەکان.
جگە لەوەش چڕبوونەوەی زۆری دەسەڵات لەناو هۆزەکاندا دەتوانێت ڕێگری لە پرۆسەکانی دیموکراسی بکات و ڕێگری لە بەشداریکردنی فراوانتر لە بڕیاردان بکات. کاتێک سەرکردەکانی هۆزەکان دەسەڵاتێکی بەرچاویان بەدەستەوەیە دەتوانێت سەربەخۆیی و دەزگای ئەو تاکانە کەم بکاتەوە کە لەگەڵ قازانجە خێڵەکییەکاندا نییە. ئەمەش دەتوانێت ئازادییە تاکەکەسییەکان سنووردار بکات و فرەچەشنی دیدگا پێویستەکان بۆ گەشەپێدانی کۆمەڵگایەکی فرەیی و گشتگیر بخنکێنێت.
دەسەڵاتی خێڵەکیش دەتوانێت ڕێگری لە یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی و یەکگرتوویی نەتەوەیی بکات لە کۆمەڵگا فرە خێڵەکییەکاندا، باڵادەستی هەندێک هۆز دەتوانێت ناهاوسەنگی دەسەڵات دروست بکات کە ببێتە هۆی ناڕەزایەتی لە نێوان گرووپە پەراوێزخراوەکاندا. ئەم جۆرە دابەشبوونانە دەتوانن گرژییە نەتەوەیی یان خێڵەکییەکان زیاتر توندتر بکەنەوە کە ئەگەری هەیە بزووتنەوە سەربەخۆییخوازەکان، یان جوداییخوازەکان، نائارامی کۆمەڵایەتی یان تەنانەت ململانێی چەکداری لێبکەوێتەوە.
دەسەڵاتی خێڵەکی دەشتوانێت ڕێگری لە پێشکەوتن و گەشەکردن بکات. زۆر جەختکردنەوە لەسەر وەفاداری و ڕکابەریی خێڵەکییەکان دەتوانێت سەرنج و سەرچاوەکان لە پرسە زەقترەکانی وەک پەرەپێدانی ژێرخانی چاودێری تەندروستی و پەروەردە و گەشەی ئابووری دوور بخاتەوە. لەم جۆرە حاڵەتانەدا پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی ڕەنگە جێگەی پشتەوەی بەرژەوەندییە خێڵەکییەکان بگرێتەوە کە ڕێگری لە خۆشگوزەرانی و پێشکەوتنی گشتی نەتەوە بە گشتی دەکات.
چارەسەرکردنی ئەو ئاستەنگانەی کە دەسەڵاتی خێڵەکی دروستی دەکات پێویستی بە هاوسەنگییەکی ناسکە.
لە کاتێکدا داننان و پاراستنی هەمەجۆریی کلتوری و ناسنامەی خێڵەکی گرنگە، بەڵام لەهەمان کاتدا پەروەردەکردنی دامەزراوە گشتییەکان و پێشخستنی دەرفەتی یەکسان بۆ هەموو ئەندامانی کۆمەڵگا زۆر گرنگترە. پێویستە لێپرسینەوەی شەفافیەت و شایستەیی بەرەوپێش ببرێت کە ڕێگە بدات بە بەشداریکردنی فراوانتر لە پرۆسەکانی بڕیاردان و کەمکردنەوەی چڕبوونەوەی دەسەڵات لەناو هۆزەکاندا بەتایبەتی زاڵبوونی هۆزەکان لەسەر دامەزراوە حکومییەکان.
جگە لەوەش پێویستە هەوڵەکان بۆ بەهێزکردنی یەکێتیی نیشتمانیی بەدواداچوونیان بۆ بکرێت بە جەختکردنەوە لەسەر بەها هاوبەشەکان و ئاواتە هاوبەشەکان و هەستکردن بە سەربەخۆیی کە دابەشبوونە خێڵەکییەکان تێپەڕێنێت. هاندانی گفتوگۆ کە هاوکاری نێوان خێڵەکان بەرەوپێش دەبات و پەرەپێدانی کلتوری لێبوردەیی و گشتگیری دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی مەترسییەکانی پەیوەست بە دەسەڵاتی خێڵەکی لە هەمان کاتدا کەڵکوەرگرتن لە خاڵە بەهێزەکان و بەشدارییەکانی کۆمەڵگە جۆراوجۆرەکان.
لە کۆتاییدا هیچ کاتێ دەسەڵاتی خێڵەکی ناتوانێت سەرچاوەی ناسنامە و یەکگرتوویی بێت لەناو کۆمەڵگاکاندا، بەپێچەوانەوە چڕبوونەوەی زۆر و ئاستەنگ و مەترسی دروست دەکات.
زۆر گرنگە هاوسەنگییەک دروست بکرێت کە ڕێز لە ناسنامەی خێڵەکی بگرێت، بەڵام لە هەمان کاتدا دەستەبەرکردنی دەرفەتی یەکسان و یەکیێتی نیشتیمانیی دامەزراوە گشتییەکان بۆ دەستەبەرکردنی کۆمەڵگایەکی دادپەروەر و هاوسەنگ پێشکەوتوو و بەهێز زۆر گرنگترە.
