مەجید ساڵح
ململانێی ئایدۆلۆجیاکان و خاوێنکردنەوەی هەستی نەتەوەیی؛ کورد لە نێوان مارکسیزم و ئیسلامی سیاسی و گەندەڵیی دەسەڵاتدا.
ژینگەی سیاسیی باشووری کوردستان لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە تا ئەمڕۆ، دووچاری وەرچەرخانی فیکری و کۆمەڵایەتیی قووڵ بووەتەوە. ئەم پڕۆسەیە کە لە ژێر کاریگەریی تەوژمە ئایدۆلۆجییە دەرەکییەکان و فەشەلی حوکمڕانیی ناوخۆییدا گەشەی کردووە، هەڕەشەی جددی لەسەر کڕۆکی ناسنامەی نەتەوەیی و پڕۆژەی ڕزگاریخوازیی کوردستان دروست کردووە.
هەژموونی چەپ و شێواندنی پرسی نەتەوەیی. دوای ١٩٤٥ و سەرهەڵدانی جەنگی سارد، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی کوردستان کەوتە ژێر کاریگەریی بەهێزی بلۆکی ڕۆژهەڵات و ئایدۆلۆجیای مارکسی-لینینی. ئەم کاریگەرییە بەپێی کات لە خەباتێکی ڕزگاریخوازیی نەتەوەییەوە گۆڕا بۆ ململانێیەکی ئایدۆلۆجی کە تێیدا چەمکی “کوردایەتی” تا دەهات کاڵتر دەبووەوە.
ئیلهاموەرگرتنی کوێرانە لە یەکێتیی سۆڤیەت و تەسلیمبوون بە لێکدانەوە شۆڤێنیستەکانی حیزبە کۆمۆنیستەکانی ناوچەکە، گەیشتە ئاستێک کە هەندێک ڕەوتی چەپ گومانیان لە سەربەخۆیی فیکریی داواکارییەکانی کورد دەکرد و خەباتی نەتەوەییان بە “پیلانی ئیمپریالیزم” لەقەڵەم دەدا. ڕژێمە یەکبەدوایەکەکانی بەغداش بە هۆشیارییەوە ئەم کەشوهەوایەیان دەستکەوت دەکرد؛ بە ناوپۆشکردنی داواکارییە نەتەوەییەکانی کورد لەژێر ناوی “خەباتی چینایەتی”، توانیان چەمکی سەربەخۆیی لە ئەجێندای سیاسیی کورد بسڕنەوە.
ئیسلامی سیاسی و پاشەکشەی ناسنامەی کولتووری. دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ و هەرەسی یەکێتیی سۆڤییەتیش، بۆشاییەکی فیکریی گەورە دروست بوو. کوردستان بووە مەیدانی تاقیکردنەوە بۆ فیرقە و مەزهەب و ڕەوتە جیاوازەکانی ئیسلامی سیاسی. بە هەمان میکانیزمی چەپگەراییە توندڕەوەکەی قۆناغی پێشوو، ئەم ڕەوتانەش کەوتنە دژایەتیکردنی سەرەتاییترین بنەماکانی کوردبوون و کوردستانییبوون.
ئەم تەوژمە نوێیە، لە ڕێگەی پیرۆزکردنی زمانی عەرەبی و سەپاندنی کولتووری بیانی بەسەر کۆمەڵگەدا، هانی خەڵکی دا بەرامبەر مێژوو، زمان و کولتووری خۆیان تووشی نامۆبوون ببن. پرۆسەی بەعەرەبکردن ئەمجارەیان نهێنیتر و بەناوی ئینتمای ئاینییەوە پەیوەست کرا، کە ئامانجەکەی کاڵکردنەوەی سنوورە نەتەوەییەکان بوو.
گەندەڵی و تاڵانیی بەناوی “کوردایەتی”. هۆکاری سەرەکیی سەرکەوتنی ئەم ئایدۆلۆجیا بیانییانە، ڕەفتاری ئەو نوخبە سیاسییە بوو کە بەناوی “کوردایەتی”یەوە دەسەڵاتیان گرتە دەست. گەندەڵی، تاڵانکردنی سەروەت و سامانی گشتی و نادادپەروەریی کۆمەڵایەتی وای کرد کە وشەی “کوردایەتی” لە زەینی هاووڵاتییاندا بپەیوەستێنرێت بە دەستکەوتی شەخسی و فەشەلی حوکمڕانی.
کاتێک کەسی دەسەڵاتدار باکی بە تەعریبکردنی ناوچەکان و وێرانبوونی ژێرخانی کولتووری نییە و تەنها جەخت لەسەر پاراستنی پرۆژە و بزنسەکانی خۆی دەکاتەوە، زەمینەیەکی زۆر بەپیت بۆ ڕەوتە دژە-نەتەوەییەکان دروست دەبێت تا خەڵکی بێئومێد بەرەو لای خۆیان ڕابکێشن.
بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم داڕووخانە فیکری و کولتوورییە، پێویستە کار لەسەر چەند تێڕوانین و هەنگاوێکی کرداری بکرێت:
یەکەم: جیاکردنەوەی کوردایەتی لە حوکمڕانیی گەندەڵ، بۆ ئەمەش پێویستە هۆشیاریی گشتی بەو ئاراستەیە ببرێت کە “کوردایەتی” وەک پڕۆژەیەکی ڕزگاریخوازی و ناسنامەی نەتەوەیی، بەراورد نەکرێت بە فەشەلی ئەکتەرە سیاسییە هەنووکەیییەکان. حیزب و کەسایەتییەکان دێن و دەڕۆن، بەڵام ناسنامە پایەدار دەمێنێتەوە.
دووەم: داڕشتنەوەی گوتاری نەتەوەیی سەردەمیانە، بۆ ئەمەش داڕشتنی گوتارێک کە نەتەوەپەروەری وەک بەهایەکی هاوچەرخ، دیموکراتیک و کراوە بەڕووی جیهاندا نیشان بدات، دوور لە شۆڤێنیزم، بەڵام بەهێز لە پاراستنی زمان، مێژوو و کولتووری کوردی و کوردستانی.
سێیەم: چاکسازیی لە سیستەمی پەروەردە و ئەکادیمیادا. بۆ ئەو مەبەستە، پێویستمان بە بونیادنانی پڕۆگرامێکی خوێندنی تۆکمە هەیە کە مێژووی ڕاستەقینە و زمانی کوردی بە زانستیانە بپارێزێت، تا نەوەی نوێ لە بەرامبەر پەلاماری ئایدۆلۆجیی دەرەکی مەعریفەی پێویستی هەبێت.
چوارەم: سەروەریی یاسا و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، بۆ ئەمە، ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەقینەی گەندەڵی زەرورە، چونکە دادپەروەریی تاقە ڕێگەیە بۆ دروستکردنەوەی بڕوا و ئینتما لای هاووڵاتییان بەرامبەر بە نیشتمانەکەیان.
بێ ئەوەی ئینتمای نەتەوەیی بخرێتە خزمەتی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و بەها مرۆییەکان، هیچ ئایدۆلۆجیایەک ناکرێت ببێتە قەڵغانێک بۆ پاراستنی بڕیار و ئایندەی کوردستان.
