هیوا ساعدی
حەوتی پووشپەڕ، ٣٩هەمین ساڵڕۆژی کیمیابارانی سەردەشت، لە مێژووی هاوچەرخی ئێمەدا تەنیا ڕێکەوتێکی ئاسایی نییە لە ڕۆژژمێردا، بەڵکو هێمایەکە بۆ یەکێک لە گەورەترین و دڕندەترین تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی کە تێیدا شارێکی بێبەری و خەڵکە سڤیلەکەی کرانە قوربانیی ململانێی سیاسی و جەنگی وێرانکەر.
کارەساتی کیمیابارانی سەردەشت لە ١٩٨٧ لە لایەن ڕژێمی داگیرکەری عێراقـەوە، وەرچەرخانێکی خەمناک و پڕ لە دەرد بوو کە تێیدا بۆ یەکەمجار لە مێژوودا شارێکی ئاوەدان و قەرەباڵغ بە گازی کوشندەی خەردەل بۆردوومان کرا. ئەم تاوانە کاتێک ڕووی دا کە جیهانی دەرەوە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا چاوی خۆی لە حەمامی خوێن و ئەو چەکە قەدەغەکراوانە نوقاندبوو کە بە بەرچاوی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤەوە دژی گەلێکی بێدیفاع بەکار دەهێنران. ئەم بێدەنگییەش بووە هۆی ئەوەی کە دواتر کارەساتی گەورەتری وەک هەڵەبجە دووبارە بێتەوە.
سەردەشت دوای تێپەڕبوونی دەیان ساڵ بەسەر ئەو ڕۆژەڕەشەدا، هێشتا وەک برینێکی قووڵ و ساڕێژنەبوو ماوەتەوە، چونکە لێکەوتەکانی ئەو غازە ژهراوییە تەنیا لەو چەند خولەکەی یەکەمی بۆردوومانەکەدا کۆتاییان نەهات، بەڵکو بوونە میراتێکی پڕ لە ئازار بۆ نەوە لە دوای نەوە.
ئەمڕۆ کە یادی ئەم کارەساتە دەکەینەوە، ژمارەیەکی زۆر لە ڕزگاربووانی ئەو تاوانە هێشتا بەدەست ئازاری کۆئەندامی هەناسە، سووتانی پێست و نەخۆشییە درێژخایەنەکانەوە دەناڵێنن و لەگەڵ هەر هەناسەیەکدا قورسایی ئەو غازە سارد و خنکێنەرە یاد دەکەنەوە. لایەنی هەرە خەمناکی ئەم دۆسیەیە پشتگوێخستنی بەردەوامی قوربانیان و بریندارانی کیمیاییە لە ڕووی تەندروستی و مرۆییەوە، کە نەبوونی ناوەندی پزیشکیی پێشکەوتوو و دەرمانی پێویست لە شارەکەدا ئازارەکانیانی چەندبەرامبەر کردووە و نیشانی دەدات کە چۆن هاواری بریندارەکان هێشتا وەک پێویست لە لایەن لایەنە پەیوەندیدارەکانەوە نەبیستراوە.
ئەم کارەساتە لە قووڵایی خۆیدا ڕەهەندێکی نەتەوەیی هەیە کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە پرسی بێدەوڵەتییەوە هەیە، چونکە مێژوو دەیسەلمێنێت ئەگەر گەلێک خاوەنی قەوارەیەکی سیاسی و دەوڵەتی سەربەخۆ نەبێت، لە هاوکێشە نێودەوڵەتییەکاندا وەک کارتی فشار بەکار دەهێنرێت و لە کاتی ڕوودانی جینۆسایدیشدا، کۆمەڵگەی جیهانی لە پێناو بەرژەوەندیی دیپلۆماسی لەگەڵ دەسەڵاتە داگیرکەرەکاندا بێدەنگی هەڵدەبژێرێت. یادکردنەوەی سەردەشت تەنیا بۆ گێڕانەوەی مێژوویەکی پڕ لە فرمێسک نییە، بەڵکو هاوارێکی بەردەوامە بۆ دادپەروەری و ناساندنی ئەم تاوانە وەک جینۆساید لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، تاوەکو ڕێگری بکرێت لەوەی کە چەکی کۆکوژ جارێکی دیکە دژی مرۆڤایەتی بەکار بهێنرێتەوە و لێپرسینەوە لەوانە بکرێت کە هاوکاری فەراهەمکردنی ئەم چەکە قەدەغەکراوانە بوون.
ئەم شارە شایستەی ئاوڕدانەوەی جیددیترە لە کایەی ئەدەبی، میدیایی و دۆکیۆمێنتاریدا تاوەکو نەوەی نوێ بزانێت پاراستنی ناسنامە و مانەوە لەسەر ئەم خاکە چەندە قوربانیی گەورەی بۆ دراوە و مێژووی زیندووی خۆی لەبیر نەکات.
سەردەشت وەک ناسنامەیەکی زیندووی مەزڵومیەت و هاوکات خۆڕاگری لە مێژوودا دەمێنێتەوە، شارێک کە لە نێوان دووکەڵی زەردی خەردەل و بێدەنگیی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا خنکا، بەڵام هەرگیز تەسلیم بە فۆڕمی سڕینەوە نەبوو و برینەکانی بوونە بەشێک لە بیرەوەریی بەکۆمەڵی گەلێک کە مێژووەکەی بە خوێن و خۆڕاگری نووسراوەتەوە.
گرنگیی ئەم یادە لەوەدایە کە ڕێگە نەدەین ڕەهەندە یاسایی و مرۆییەکانی ئەم کارەساتە لە لایەن هێزە سیاسییەکانەوە کورت بکرێنەوە، بەڵکو دەبێت وەک کەیسێکی زیندووی نێودەوڵەتی بمێنێتەوە کە تێیدا مافی قوربانیان و قەرەبووکردنەوەی مەعنەوی و مادیی شارەکە لە سەرووی هەموو ئەجێندایەکەوە بێت.
کارەساتی سەردەشت وانەیەکی تاڵە بۆ هەموو مرۆڤایەتی کە چۆن بێدەنگی لە ئاست ستەمدا دەبێتە هۆی شەرعیەتدان بە تاوانکاریی زیاتر، بۆیە پێویستە ساڵانە لەم یادەدا جەخت لەسەر بەرپرسیارێتی مێژوویی و ئەخلاقیی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بکرێتەوە بەرامبەر بەم شارە و دانیشتووانە ستەملێکراوەکەی.
ئەمڕۆ شاری سەردەشت پێویستی بە تێپەڕاندنی قۆناغی دروشم و بەڵێنی بێکردار هەیە، کاتی ئەوە هاتووە پڕۆژەی خزمەتگوزاریی پزیشکیی تایبەت و ناوەندی لێکۆڵینەوەی پێشکەوتوو بۆ لێکەوتەکانی گازی کیمیایی لەم شارەدا دابمەزرێت تاوەکو لانی کەم بەشێک لە ئازارەکانی نەوەی کۆن و نوێی ئەم دەڤەرە کەم بکرێتەوە و دادپەروەری ڕاستەقینە لەسەر زەوی ڕەنگ بداتەوە. پێویستە پرسی کیمیابارانی سەردەشت لە چوارچێوەی بەڵگەنامە مێژووییەکاندا بپارێزرێت و وەک بەشێکی دانەبڕاو لە ویژدانی نەتەوەیی گەشەی پێبدرێت، چونکە ئەم برینە بە تەنیا هی شارێک نییە، بەڵکو هی تەواوی ئەو مرۆڤانەیە کە بەهۆی پێناسە و بوونی خۆیانەوە بوونەتە ئامانجی ماشینەکانی قڕکردنی سیستماتیک.
لە ڕوانگەی ستراتیجی و نەتەوەییەوە، سەردەشت سەلمێنەری ئەو ڕاستییە قورسەیە کە نەبوونی چەترێکی سیاسیی یەکگرتوو و سەربەخۆ چۆن دەبێتە هۆی ئەوەی گەلان ببنە قوربانیی بەرژەوەندییە کاتییەکانی دەسەڵاتە ستەمکارەکان و لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا دەنگێکی یاساییان نەبێت بۆ بەرگریکردن لە خۆیان.
بۆیە ئەرکی سەرشانی ناوەندە ئەکادیمی، کولتووری و ڕاگەیاندنەکانە کە لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەی زانستی و بەرهەمهێنانی هونەرییەوە، ڕێگە نەدەن مێژووی ئەم کارەساتە لەبیربچێتەوە یان تەنیا لە یادکردنەوەیەکی ساڵانەی کورتدا کۆتایی پێبێت، بەڵکو پێویستە بکرێتە هەوێنێک بۆ پەروەردەکردنی نەوەکان لەسەر بەهاکانی پاراستنی مافە نەتەوەییەکان و بەهێزکردنی ناسنامەی نیشتمانی.
داواکاری ڕزگاربووان بۆ دادپەروەری تەنیا داوایەکی مادی و کاتی نییە، بەڵکو هاوارێکی مێژووییە بۆ دانپێدانانی فەرمی بەو زوڵمە ڕیشەییەی کە لێیان کراوە، و گواستنەوەی ئەم پەیامەیە بۆ کۆمەڵگەی جیهانی کە ئاشتی ڕاستەقینە بەبێ لێپرسینەوە لە تاوانباران و بەبێ چارەسەرکردنی دۆسیە نەتەوەییەکان بەدی نایەت.
سەردەشت بە چاوە فرمێسکاوییەکانی و بە سنگە پڕ لە گازی خەردەلەکەیەوە، هێشتا وەک چراخانێکی مێژوویی ڕێگەی هۆشیاریی نەتەوەییمان بۆ ڕووناک دەکاتەوە، تا هەمیشە لەبیرمان بێت کە مانەوە و گەیشتن بە کەناری ئارامی پێویستی بە یەکگرتوویی، هۆشیاریی سیاسی و قوربانیدان هەیە لە پێناو داهاتوویەکی گەشتر و پارێزراوتردا کە تێیدا هیچ شارێک ناچار نەبێت باجی بێدەوڵەتی و بێدەرەتانی بە خوێنی ڕۆڵەکانی بدات.
