پرسی یەکنهگرتوویی کورد بابەتێکه كه بهردهوام دووبارە دهبێتهوه، زۆرجار بە شێوەی ئازاربهخش و ههندێ جاریش تۆمەتبارکردنی خۆ یان ئهوی تر دەخرێتەڕوو “بۆچی کورد یەکگرتوو نییه؟
بەڵام ئەم پرسیارە بە دەگمەن بە دروستی دەکرێت. بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ وا گریمانە دەکات کە یەکێتیی نەتەوەیی دەبووایه دیاردهیهكی سروشتی و ئۆتۆماتیکی بووایە. بەڵام مێژوو و کۆمەڵناسی و ئەزموونی هاوچەرخ چیرۆکێکی جیاوازترمان بۆ دەگێڕنەوە كه ئاڵۆزتر و تراجیدی تره، بەڵام له ههمان كاتیشدا دەوڵەمەند تره.
کورد بۆ چەندین سەدە لە فەزایەکدا دەژیا کە لەڕووی مێژووییەوە دەکرێت ناوی کوردستانی لێ بنرێت، بەڵام بەبێ دەوڵەتێکی یەکگرتووی کوردستانی یان هۆشیاری نەتەوەیی مۆدێرن. کۆمەڵگای کوردی لە دەوری میرنشینەکان و عەشیرەتەکان و سەرۆکایەتییە ناوخۆییەکان پێکهاتە و دڵسۆزی لەسەر بنەمای خزمایەتی و ئایین و خاک و بەیعەتی کەسی بوو. ئەم بوونانە زۆرجار چونكه لە خزمەت ئیمپراتۆریەتە گەورەکاندا بوون و هەندێک جاریش بەهۆی ڕکابەرییە ناوخۆییەکانەوە لەگەڵ یەکتردا ناكۆكی و بەریەککەوتنیان هەبوو. بهڵام ئەمە دیاردەیەکی تایبەتی کوردی نییە.
وەک ئێرنست گێلنەر نیشانیداوه؛ “کۆمەڵگاکانی پێش مۆدێرن هەم پێویستی و هەم هەلومەرجی پێکهاتەیییان نەبوو بۆ بەرهەمهێنانی نەتەوەیەکی مۆدێرن”. کەواتە نەبوونی دەوڵەتی کوردی یان ناسنامەیەکی نەتەوەیی یەکگرتوو پێش سەدەی بیستەم نیشانەی نەبوونی گەلی کورد نییە، بەڵکو نیشانەی نەبوونی هەلومەرجی مێژووییە بۆ نەتەوەیەکی مۆدێرن.
نیشتمانپەروەریی (ناسیونالیزمی) کوردی/کوردستانی وا پێدهچێت دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دروستبوونی دەوڵەته نەتەوەییهكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەری هەڵدا بێت، وەک حهمید بۆزئەرسهلان پێداگری لەسەر دەکات. بەڵام لەژێر هەلومەرجێکی قووڵی نالەباردا سەری هەڵدا: خاکی کوردستان بەسەر چوار دەوڵەتدا دابەشبوو، هەریەک لهو دهوڵهتانه سیاسەتی تواندنەوە و سەرکوتکردن و کۆنترۆڵکردنی خۆیان بەسەریدا سەپاند بوو.
نیشتمانپەروەریی/ناسیونالیزمی کوردی/کوردستانی بە پێچەوانەی ناسیۆنالیزمەکانی دیکە، بەبێ دەوڵەت، بەبێ دامەزراوەی نەتەوەیی یەکگرتوو، بەبێ سیستەمی پەروەردەیی ناوەندی و بەبێ زمانی فەرمی هاوبەش پەرەی سەند. بهڵام ئهوهی شایانی باسه، نیشتمانپەروەرییەکی/ناسیۆنالیزمێکی درەنگ و پارچەپارچەیە، كه ناچار بوو خۆی بە نهێنی، له دەربەدەری، به خەباتی چەکداری، یان به پەراوێزخستنی سیاسیدا دروست بکات. بهڵام ئەم دۆخە دەرئەنجامێکی گەورەی هەبوو: ئهوهی كه ئهمڕۆ تێبینی دهكرێ ئهوهیه كه نەتەوەی کورد وەک ئاوات و هەستێک بوونی هەیە، بەڵام وا پێدهچێت كه پێکهاتە پێویستەکانی هێشتا لهبهردهستدا نهبێت بۆ وەرگێڕانی ئهو ههست و ئاواته بۆ پڕۆژەیەکی سیاسی یەکگرتوو.
لەم بۆشاییە دامەزراوەییەدا، پارتە سیاسییە کوردستانییەکان وردە وردە ئەو بۆشاییەیان پڕکردۆتەوە. لە هەر بەشێکی کوردستان دا زۆرجار وەک قەوارەی نیمچە سەروەر و کۆنترۆڵکردنی خاک و سەرچاوە و هێزی چەکدار و گێڕانەوەی مێژوویی کاریان کردووە. لە زۆر ڕووەوە جێگەی میرنشینە کۆنەکان و پێکهاتە خێڵەکیەکانیان گرتۆتەوە، بهڵام نەک بە هەڵوەشاندنەوەی تەواوی ئیمارهتی و خێڵهكی و بنهماڵهیی، بەڵکو بە گۆڕانی خهسڵهته دهرهكی و بونیادییەکانی.
ئهوا زیاتر له سهدهیهكه هەر حیزبێکی كوردستانی پەرە بە هێما و شەهید و یادەوەری و شەرعییەتی خۆی دەدات. ئێریک هۆبسباوم شیکاری ئهم دیاردهیهی ئاوا کردووە: “زۆرجار ئەم نەریتە سیاسییانە تازەن بەڵام وەک کۆن و نەگۆڕ پێشکەش دەکرێن. پاشان نەتەوە دەبێتە مەیدانی کێبڕکێی ڕەمزی و هەندێکجار توندوتیژی لەنێوان نوخبە حزبیەکاندا”. بۆیه ئهوهی كه ڕهچاو دهكرێ ئهوهیه كه لەم چوارچێوەیەدا ململانێی نێوان حیزبە کوردستانییەکان تەنیا ئایدۆلۆجی نییە: بهڵكو ململانێی دەسەڵات و خاک و سەرچاوە و مانەوەی ڕێکخراوەییشە.
لەگەڵ ئەوەشدا دیاردەیەکی سەرنجڕاکێش لە کاتی ڕووداوەکانی پەیوەست بە ڕۆژاڤا ڕوویدا. لە چوار پارچەی کوردستان و لە ڕەوەندیشدا خۆپیشاندانی بەرفراوان سەری هەڵدا، زۆرجار بەبێ ئاڵای حیزبی و ڕەمزی ئایدیۆلۆجیی دیاریکراو. یەک ئاڵا زاڵ بوو: ئاڵای کوردستان. یەک دروشم دەنگەکانی یەکخست: یهكه، یهكه، یهكه، كوردستان یهكه! ئەم ساتەوەختە دیاردهی شتێکی بنەڕەتی ئاشکرا دەکات. وەک بێنیدیکت ئەندرسن ڕوونی دەکاتەوە و پێی وایه “نەتەوە کۆمەڵگەیەکی خەیاڵییە: کاتێک بوونی هەیە کە ههرچهنده تاکەکان هەموویان یەکتر ناناسن، سەرەڕای ئەوەش خۆیان وەک سەر بە هەمان “ئێمە” دەناسن”. لە شەقامەکاندا، ئەم پێکهاتە کوردستانییە خەیاڵییە، بە کورتی بەڵام بە چڕی، لە دەرەوەی دابەشبوونە حیزبییەکان، بەدیهات.
خۆپیشاندەران گوزارشتیان لە پابەندبوونێکی ئایدیۆلۆجیکی یەکسان نەدەکرد، بەڵکو ئەزموونێکی وجودی هاوبەشیان دەربڕی: كه بریتی بوو له ئەزموونی نادادپەروەری و یادەوەری هاوبەش و هاوپشتی نەتەوەیی.
ئا لێرەدا بینیمان کە نەتەوەی كورد ههرچهنده بەرجەستە نەبووه، بهڵام وهكو نەتەوە دهژی. ئهوهیان نیشاندا كه دژایەتییە ڕواڵەتییەکان دهتوانرێ چارەسەر بکرێن: کوردستان لە ڕابردوودا وەک نەتەوەیەکی مۆدێرن بوونی نەبووە، بەڵام ئەمڕۆ بە هێزەوە لە هۆشیاری جەماوەریدا بوونی هەیە، بەبێ ئەوەی هێشتا دەربڕینی سیاسی یەکگرتووی خۆی دۆزیبێتەوە. خەڵکی كوردستان لە ئێستاوە ئەو نەتەوەیە ئەزموون دەکەن کە پێکهاتە سیاسییەکان شکستیان هێناوه لە بەرجەستەکردنی. کەواتە دابەشبوونی کوردستان نەک هەر لە هەژموونی ئەو دەوڵەتانەی کە داگیری دەکەن، بەڵکو لە بێتوانایییەکی ناوخۆیی لە تێپەڕاندنی لۆجیکی حزبییشەوە سەرچاوە دەگرێت.
