هیوا ساعدی
ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکان لە دژی بەرزبوونەوەی نرخەکان و تێکچوونی تێچووی ژیان لە ئێران، تەنها وەک کاردانەوەیەکی ئابووری ناتوانرێت تێبینی بکرێت. ئەم بزووتنەوانە لە قۆناغێکی گرنگی مێژوویی دایە و نیشانەی قەیرانی بنەڕەتیی سیستەمی دەوڵەتی ناوەندیی ئێرانن؛ سیستەمێک کە لە بنەڕەتدا لەسەر نکوڵکردن لە ماف و ناسنامەی نەتەوەکان دروست بووە. بۆ کورد و نەتەوەکانی دیکەی ناو ئێران، ئەم ناڕەزایەتییانە هەلێکی نوێ بۆ گواستنەوەی خەبات لە ئاستی ژیانی ڕۆژانە بۆ ئاستی داواکاریی نەتەوەیی و سیاسی دروست دەکەن.
قەیرانی ئابووری و قەیرانی نەتەوەیی
قەیرانی ئابووری لە ئێران بە شێوەیەکی هاوشێوە لە هەموو ناوچەکان کاریگەریی نییە. ناوچە نەتەوەییەکان وەک کوردستان، بلووچستان و خوزستان، ساڵانێکە تووشی دواکەوتنی ئابووری، بێکاری و کەمی خزمەتگوزاری بوون. بۆیە بەرزبوونەوەی نرخەکان و هەڵاوسانی سووتەمەنی و خۆراک، بۆ ئەم ناوچانە زیاتر لە قەیرانێکی دارایییە؛ ئەمە بەردەوامیی سیاسەتی نەتەوە–مەرکەزییە کە بە شێوەی سیستەمی ئەم ناوچانە لە پەرەسەندنی گشتی دوور خستووەتەوە.
کورد لە ئێران ئەزموونێکی درێژی سەرکوتکردنی هەیە. لە دوای شۆڕشی ١٩٧٩ ـەوە تا ناڕەزایەتییەکانی ٢٠١٩ و ٢٠٢٢، ناوچە کوردستانییەکان یەکێک بوون لە یەکەم شوێنەکان کە بە توندوتیژی سەرکوت کران. ئەم مێژووە بووە هۆکاری دروستبوونی هۆشیارییەکی بەرزی سیاسی و نەتەوەیی لە ناو کۆمەڵگەی کوردی دا؛ بۆیە ناڕەزایەتییە ئابوورییەکان زوو دەگۆڕدرێن بۆ داواکاریی سیاسی و بنەڕەتی.
ئەگەر ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکان تەنها لە سنووری داواکاریی نان و نرخ بمێننەوە، ڕژێم دەتوانێت بە چارەسەری کاتیی یان سەرکوتکردن کۆنترۆڵیان بکات. بەڵام بۆ کورد، ئەم قۆناغە دەبێت ببێتە دەرفەتێک بۆ گرێدانی داواکارییە ئابوورییەکان بە مافی خۆبەڕێوەبردن، فیدراڵیزمی نەتەوەیی و ناساندنی یاسایی زمان و ناسنامە.
پشتیوانیی کۆنگرەی فیدراڵی نەتەوەکانی ئێران لە ناڕەزایەتییەکان، هەوڵێکی گرنگە بۆ ڕێکخستنی بزووتنەوەکان لە چارچێوەی گۆڕانێکی ستراتیجی. فیدراڵیزم لە ڕوانگەی کوردییەوە، تەنها شێوازی دابەشکردنی دەسەڵات نییە، بەڵکوو وەڵامێکی مێژوویییە بۆ کێشەی نەتەوەکان و ڕێگایەکە بۆ هاوبەشییەکی ئازاد و یەکسان لە نێوان نەتەوەکان.
ئەگەر کورد، بلووچ، عەرەب و ئازەری بتوانن ناڕەزایەتییەکانیان هاودەنگ بکەن و پرسی نەتەوەیی لە پاشخانە نەهێڵن، ئەوا سیستەمی ناوەندیی ئێران تووشی قەیرانێکی بنەڕەتی دەبێت. ترسی “تێکچوونی خاک” نابێت ببێتە ئامرازێک بۆ سەرسامی و پاشکەوتکردنی مافەکان.
ناڕەزایەتییە هەنووکەییەکان بۆ کورد تەنها دەربڕینی توڕەیی نییە؛ ئەمانە دەرفەتێکن بۆ گواستنەوەی خەبات بۆ ئاستی گۆڕانی شێوازی دەوڵەت. ئەگەر ئەم قۆناغە بە هۆشیاری و ڕێکخراوی بەکاربهێنرێت، دەکرێت ببێتە بنچینەی داهاتوویەکی نوێ بۆ ئێرانـێک کە لەسەر بنەمای یەکسانی نەتەوەکان و مافی خۆبەڕێوەبردن دامەزرابێت.
