بەشێ ئێک
نهتهوه، د فهرههنگهكا هەڤبهش دا پێكهاتهیهكا نیشتمانیى و نهتهوهیى یه ب ژیانا كهسى ڤه وهك زمان، كولتوور و ناسنامه ڤەگرێدا یه و سهلمینیت کو تاكهكهس ب هزرهكا نهتهوهخوازى د ژیانهكا بچووك دا خوه دناڤ ژیانهكا مهزنا گشتى دا ببینیت. ناسیۆنالیزم(*) وهك هزر و فهلسهفه پهیوهندیێن وێ ب زمان، ئۆل، نهریت و دیرۆك، فهرههنگا کۆمهلایهتى یا نەتەوەكێ ڤه یا پابهنده بۆ هندێ جیاوازیا وى نەتەوە ژى دناڤ نەتەوەێن بیانى دا سهنگا خوه وهك ناسنامهیا زمانى، جوگرافى، سیاسى و دەولەتدارى ههبیت، واتهیهكا ناسنامەى-نەژادى ههبیت. كو پێناسەیا وى خهلكى، ل سهر تایبەمەندیێن رەسەن و بنهمایێ نهتهوهى پێكهاتبیت، بەلێ خهلكهك بیت ب دهولهتهكا دیرۆکى-نهتهوهیى بهێته سەلماندن و نیاسین.
چاوان سیستەمێ دەولەت-نەتەوە بوو کەلتوورێ جیهانى؟
ئەز دخوازم ژ ڤێ پرسیارێ دەست پێ بکەم، چاوان د جیهانەکێ دا هەموو ل سەر بنەمایێن دەولەت-نەتەوە دامەزراندى بن و دەمەکێ دا نەتەوەیەک یا بێ دەولەت بیت؟ هزربکە، د چاخێن ناڤەراست دا دوو خالێن گرنگ بوونه بهرههمێ دهست نیشانكرنا نهتهوهیێ خالهك ب پرسیاركرنا “ئهز كیمه؟” خالا دى تر “بۆچى ئهز نینم؟” دیارە ههر تشتهك ژ پرسیارێ بهرههمێ خوە وهردگریت، مهعریفا نهتهوهى ژى ژ فهرههنگا چاوانیا زاتى پهیدابوو. نەتەوە ب خوە ژى د ناڤ جیهانێ دا ل سەر بنەمایەکێ هەڤبەش کو پەیوەندى ب رێکەفتنا دەهان ملیوون مرۆڤان هەبوویە دروست بوو. تێکەلیا دگەل مرۆڤان تێکەلیەکا هزرکرنێ و هەست ب کومەکا هاونیشتمانى بوویە، ئەڤى هەستى خالەکا ئەرێنى د دیرۆکا مرۆڤایەتیێ دا زێدەکریە، کو ئەو ژى ئەوە، رەگێ هەڤ کەلتوورى و هەڤ باوەرى و هەڤ هێزا نیشتمانى د ناڤبەرا جێاوازیا نەتەوەیان دا دروست بکەت. هزربکە، یوڤال نوح حەرارى، رەگێ ناسیۆنالیزمێ بۆ خەیالەکا ب هێز دزڤرینیت و دبێژیت: “ناسیۆنالیزم چیرۆکەکا خەیالى یا بهێزە، کو هاریکاریا مرۆڤى کریە بۆ دروستکرنەکا بەرفرەھ د شارستانیەتا مودێرن دا”(١) راستە ئەڤ سەدەیە ل سەر بنەمایێ هێزا “ئەتووم، کەش و هەوا و تەکنۆلۆژیا” چوو پێش، بەلێ ئەڤە نە بوونە ئەگەر کو ناسیۆنالیزم-نەتەوە ژ ناڤبچن، بەلکو ل گۆر لۆژیکێ حەرارى هەموو نەتەوەیێن ل سەر بنەمایێ دەولەت نەتەوە هاتینە پێش، پێدڤى ب هاوسەنگیێ نە، کو دەمەکێ دا مرۆڤ د ناڤ ڤێ سەدەیا ئاسمانى دا هەم دشێت وەفادارى بەرامبەر نەتەوەیا خوە هەبیت، هەم ژى هەستێ بەرپرسیاریێ بەرامبەر ب هەموو مرۆڤایەتیێ ل سەر ڤێ هەسارێ ژى هەبیت. ژبەرکو ئاستێ نەتەوەیى مەزنترین پێدڤییە ل هەمبەرى ئاستێ هەڤکاریا جیهان و ناسناما جیهانى.
ئهگهر نهتهوێ میتۆدەکێ فهلسهفى ل پشت نهبیت، نابیته نهتهوهكا رهسهن و ئامرازێ بهرههمهێنانا پهیوهندیێن جڤاكان. سهرهلدانا ناسیۆنالیزمێ ڤهدگهریت بۆ بزاڤا سیکۆلاریزمێ، ئهو هزرا دژى دەسەڵاتا دهرهبهگایهتى و زمانێ كهنیسێ، ههولدایى دووباره خوە نۆژهن بكهت. بۆ نموونه د شۆڕشا فرهنسا دا رۆلێ كهنیسێ، رۆلهكێ بهرچاڤ د گهل ئیدارا سیاسى ههبوو، وى دەمى تاكهكهس كهفتبوو ژێر بارێ بیروباوەرێن کەسایەتى-مێرێن رابەرایەتیا کەنیسێ دکر، سیاسەت و ئابووریا وى سهردهمى ژى ب جارەکێ د دەستێ سۆلتان و مێرێن دەربەرگ دا بوو، جڤاك ب گشتى ژى ل سهر بیروباوهرا فیۆدالى هاتبوو نژناندن ب تایبهتى پشتى ئاورۆپا تووشى شهرێ سار و گهرم-جهنگێ جیهانى یێ ئێكى و دوویێ هاتى، زیانهكا مهزن دبیاڤێ ماددى و مانهوى ل سهر ئاستێ هێلا ئابوورى و جووتیارى و بازرگانى دا هاتبوو. وى دهمى نهتهوه ژى، د رەوشەکا گرانا شكهستنێ دا بوو. سهرهراى ڤێ ئهزموونێ تاك گههشتبوو وێ باوهرێ یان دڤێت خوە ل ژێر ڤێ ههژموونا نه ئاكتیڤ یا مێرێن سیاسى، ئۆلى و دەرەبەگى رزگار بكهت یان ژى پێدڤییه دگەل ڤان هێز و دەسەڵاتان بگههیته ئاستێ سۆلحا ئاشتیێ. ب هاریكاریا هزرمهندهكێ وهكو مۆنتیسکو دروستكرن و سهروهریا ههر سێ یاسایێن دەسەڵاتا “دادوهرى، پهرلهمانى و جێبهجێكرنێ”.
ههروهها ڤۆڵتێر، ئهو بیرمهندێ بوویه دهرئهنجامێ بهرههمهێنانا جڤاكێ مهدهنى و چاكسازیا بیروباوهرێن ئازادیا هزرێن ئاینى. ههروهها دامهزراندنا پهیمانا کۆمهلایهتى ل سهر هزرا جان جاك رۆسۆ و جۆن لۆك، هتد. ژ پێنگاڤەکا گێژەسەرى و رەوشا خراپ فهرهنسا د چەمکێ ”ئازادى، برایەتى و وەکهەڤى”(٢) دا هەتا ئاستەکێ گههشته قۆناغا نوژهنكرنا شۆڕشێ ب تایبەتى د گوهەرینا چەندین هێز و دەسەڵاتان دا، پشتى چاكسازیكرن و جوداكرنا هزرا ئاینى ژ هزرا سیاسى ل سهر دهستێ فیلۆسۆفێ ئهلمانى، مارتن لۆسهر، یاسا بۆ سهروهر و سیاسهت ژى بۆ دهستوورێ ئیدارهكرنا زمان و بهرپاكرنا دادپهروهرى، یهكسانى و وهكههڤیا پاراستنا هندەک ژ مافێن مرۆڤى. راسته ئهڤێ دەسەڵاتێ دهمهكێ دا نووینهراتیا چهمك، كولتوور، زمان، ئۆل و تێكهلیا نهتهوهیان دكر، بهلێ پشتى دهركهفتنا هزرا رهخنهگرتن و رامانێ ل سهر دهستێ ڤان رۆشنبیر و هزرمهندان، ئیدى ئاورۆپا دهرفهتهكا دى بۆ رهخساندنا بنگههێ نهتهوهیێ پهیداكر. راستیا دەولەت-نەتەوە، وهكو سیستهمهكێ سیاسى و کۆمهلایهتى بۆ پهیوهندیهكا هزرى دناڤبهرا تاكهكهس و بابهتێ رامانێ دا، ئانکو نهتهوێ ل ئاورۆپا ژ پرۆسهیا نهمانا هێزا دهرهبهگی و پهیدابوونا سازیێن تاكهكهسى وەکو چابخانە-سەندیکا-پەرلەمان-سەروەریا یاسایێن زانستى یێن زانکو و کەنیسێ، هتد، دهستپێكر.
ل سهر ڤێ رێپیڤانێ سهدێ ههڤدێ و ههژدێ یەکسانیا پرۆسهیا چینایەتى د ناڤبهرا كرێكار و بازرگان و كهدكاران دا، ههتا رادهیهكێ هزرا نهتهوهیى بهرههم ئینا ب تایبهتى ل فرهنسا چهمكێ “بۆرژواز”* ب چینا ناڤهند هاته ناڤكرن و تێكهلى پرۆسهیا سیاسى بوو. بهلێ ئهڤه ناهێته وێ رامانێ كو چهمكێ بۆرژوازى چهمكهكێ سهربهخوه بوو، بهلكو بۆرژوازیێ ژى ل گۆر بكارئینانا ئامرازێن خوە گهلهك دیاردهیێن زاڵبوون و نهژادپهرستى و ملگهرایى خوەلقاندن، چینایهتى و بێكارى ئافراند. نهمازه بهرى جووتیارى ببیته كهدكاریا پیشهسازى، دهسهڵاتداریا سهرمایهدارى، پاشایهتى، چینێن سهردهست، ئۆل و مهسهبان رۆلێ خوە ههبوو و كرێكارى ههست ب ژێردهستى و داگیركاریێ دكر.پشتى دوماهیك ئینانا شهرێ مهزههبى/ كاسۆلیك و پرۆتێساند، ئۆل وەک دین بۆ بهشهكێ سهرهكى د ناڤبهرا تاك و خوەدێ دا، كهنیسه ژى بۆ سازیهكا سهربهخوه و سیستهمێ سیاسى ژى گههشته ئاستێ دامهزراندنا سهروهریا یاسایێ ب هاریكاریا ئاشتیكرنا “پهیمانا ویستڤالیا ل سالا 1648” سنۆرێ ههر نهتهوهیهكێ ب دهولهتهكا سهربهخوه هاته دهستنیشانكرن. چونكو شارستانیهتێن ئاورۆپا وى دهمى ژ قۆناغێن جوگرافى بهر ب قۆناغێن هزرا سیکۆلاریزمێ-جوداکرنا ئۆلى ژ پرۆسەیا سیاسەتێ و فرهرهههندیێ ڤه چبوون. ئهڤێ چهندێ وهكر نهتهوه د بنگههێ سیاسهتێ دا بچیته پێش و سیاسهت د بنگههێ نهتهوهێ دا بهرهڤ قۆناغا رۆشنگهریا دهولهتێ بچیت. بهرپابوونا نهتهوێ ب گرنگپێدانا فهلسهفهكاریا بیرمهندیێن وهكو، روسۆ، هێگل، فیشته، شلینگ ماركس، ئهنگڵس، دۆرکهایم سهردهست بوو. لهورا ماركس ل سهدێ نوزدێ دا شارستانیهتا ڤێ چینێ ب شارستانیهتا ئابوورى و سیاسى یا بۆرژوازى ب مهعریفهكا ڤهكرى دا دیاركرن ب تایبهتى رۆلێ وێ وهك ئالاههلگرا دیرۆكا ئازادیخوازى ل قهلهم دا.
نەتەوێ: پهیوهندى ب دوو پرهنسیپێن سهرهكى ڤه ههیه. ئێک: وەک خووین و فهرههنگهكا هەڤبەش و فرە رەنگ ل سهر ئهقلهكێ دوورمهودایى دروست ببیت، ب مەرجەکێ كو ئهو نهتهوه د ئێك فهرههنگ و کەلتوور دا خزمهتا دیرۆكا خوه بكهت. دوو، نەتەوەخوازیا نیشتمان و دهڤهردارى، ئهڤه ئاكنجیێن ل سهر ئهردى د ریشهكرنا فهلسهفى دا وهك بنهمایێ یاسایى ههلسهنگینیت و دبیته دهستهواژهیهك بۆ جۆراجۆركرنا ناسیۆنالیزمهكا فهرمى و خوهمالیكرنا چهمكێ نهتهوهیێ ب مهبهستا دامهزراندنا بزاڤهكا نوو بۆ خورتبوونا ئیراده و ڤهژینا كولتوورەکێ هەڤ نیشتمانى.
ئهگهر ئیراده ل سهر ههستا نهتهوهیى زاڵبیت، هینگێ ئهو دشێت گهلهك كارێن باشتر ژى ئهنجام بدهت و دهستوورهكێ فێركرنێ د كولتوورى دا ب باوهریا نهتهوهیى ل سهر بنهمایێ رۆشنبیرى هەڤبهش بكهت. ئهلكس تۆمسن (Alex Thomson) نەتەوێ ب ڤى شێوهى پێناسهكهت و دبێژیت: “نەتەوە، چهمكهك و خوازتهكه ب ڤێ خوازتەکێ، پێدڤییه ل ژێر دەسەڵاتا دهولهتێ خوه برێڤه ببهت و بزانیت چەمکێ نهتهوه چیيه! چونکو، نهتهوه شۆناسهكا فیزیكى یه و وهكو ههستهكێ نینه، بهلكو کۆمهلهیهكا خهلكێ خودان بەها و نهریت لێك کۆم دكهت، كو د زمان، دیرۆك و جوگرافیێ دا هەڤبهش بن و بهرامبهر بیانیان ب هەڤوەلاتى بهێنه هژمارتن و خوه ب سهر نەتەوەیەکا رەسەن بزانن.”(٣)
ههروەها فیلۆسۆف ئێریك هۆبزباوم (Eric Hobsbawm) د پهرتووكا “رهههندیێن ناسیۆنالیزمێ” دا ب شێوازهكێ دى دهربرینێ ژ خهسلهت و بنچینهیێن نهتهوهیا نوو دكهت و دبێژیت: “د دیروكا پێشكهفتتێ دا چهمكێ نوو یێ نهتهوهیێ باشترین رێك بۆ تێگههشتنا سروشتى دیاركر، کو لاساییا وێ د گوتارا سیاسى، کۆمهلایهتى و شۆڕشێ دا ببیته شێوهیهكێ میتۆدى و كار ب ڤى چهمكى هاته كرن ب تایبهتى ل ژێر ناڤێ پرهنسیپێن نهتهوهیى، بهلێ ل سالا 1830 ئهڤ پهراوێزه د پهرتووكا “مێژوویا چهمك” دا تشتهكێ خوەش نهبوو، چونكو ژ لایێ هاوچهرخان ڤه ئهڤ پهیڤه بێ هۆشیاریا نهتهوهیى ههبیت بكارهات. ژ لایهكێ دى ڤه، بنیاتێ ئهڤێ پهیڤێ ب واتایا تشتهكێ هاتیه، کو د ههمان دهمى دا گهلهك تشتێن جێاواز گههاندینه. واته ل دوویڤ باوهرا هۆبزباوم چهمكێ سهرهكى یێ نهتهوهيى، یێ كو ئاشكهرا بووى سیاسى بوویه، چونكو دگهل چهمكێ گهل و دهولهتا ههردوو شۆڕشێن ئهمریكى و فرەنسى ههڤبهند بوو، پاشى بۆ هاوكێشهك ب دهستهواژا “دهولهت و نهتهوهیێ” ڤە.(٤)
نهتهوه، ئانكو پهیوهندیهكه دخوازیت تاكهكهس ب ئێكلاكهر ژیانا خوه بێخیته ژێر پیدڤیاتیێن مژارێن گشتى دا و ل دوویڤ ڤى پرۆژهیى، دڤێت نهتهوهیهكا نوو بینیته بهرههم. د ڤان سەد سالان دا نهتهوێ رێكخستنهكا بهێز ل ئامریكا و فرهنسا دا سهرهلدا و كاریگهریهكا زۆر ل سهر نیاسینا كێشهیێن جۆرا جۆر كر ب تایبهتى پشتى هاتنا گهلهك تراجیدیان پرهنسیپێن نهتهوهیێ. شیان گوههرینهكا مهزن دناڤ گوتارا تیۆرى یا نەتەوێن هزرا بۆرژوازى، ئازادیخواز و رۆشنبیریى تێدا بهربهلاڤ سهرهلدهت مینا ئامریكا، بەریتانیا، ئالمانیا، فیلهندا. ئهڤه بۆ رێخوەشكهرهك كو بنگههێ نهتهوهیێ ل چ جههكێ یێ خۆرت بیت پهیوهندى ب زمان، دهولهت و سیاسەتێ ڤه ههیه، لهورا ئهڤێ هاوكێشێ نهخشهیى ئاورۆپا ب جارهكێ گوههرى.
ئهگهر دیتنێ بۆ ڤێ خالێ د روژههلات دا بكهین، نەتەوە بۆ پێكهاتهیهك کو ژیانا تاكهكهسى بێخیته د خزمهتا سیستەمەکێ باوەردارى، سهركردهیهكێ، یان هێزهكێ یان ئیدیۆلۆژیەکێ دا. د پێكهاتهیا سیاسى و رۆشنبیرى دا دەولەت نەتەوە ل ڤان دەڤەر و جوگرافیان وهك بنگهههكێ ناسنامەى و جڤاكى نهبوو جهێ زمانێ ئازادى، قهبوولکرن، وهكههڤى، ژبهرکو بنچینهیێ سیاسهتێ د ههر ملهكێ ژیانێ دا ب دروستكرنا سیستەمێن کۆمارى نفشێن خوه زێدهكر و سیاسهت ب خوه ژى دناڤ جهوههرێ دهولهت و دەسەڵات و ئێكگرتنێ دا دهستكهفتهكا دامهزراندى نهبوویه، بهلکو پتر ل سهر چهمكێ دژ وهستان، دژ هێز و مافێ رهشبینیا مرۆڤى راوهستیا!. ئهڤێ وهكر، کو لۆجیكا چالاكێن سیاسى دناڤ جڤاكى دا ب شێوهكێ نهتهوهى و دورهێلى هنداببیت. بۆ زانین ئهو فهرههنگا نها ب زمانێ نەتەوە ئاراستهیى ژینگهها جڤاكى دبيت فهرههنگا زمانێ سهرمایهداریێ و دەولەت نەتەوەیێن دەرڤەى دەولەتێن رۆژهەلاتێ یه، کو ب تێركرنا پێداویستێن پهروهردهكرن و بیروبووچونێن تهكنۆلۆجیایا سهردهم ڤه یا پۆلینكریى يە.
ئهركێ سیاسهتا نەتەوەى ئهوه رۆشنبیریهكا سیاسى و دەسەڵاتهكا دامهزراندى ل ژێر چاڤدێریا ئابوورى یا نهتهوهیى جێبهجێ بكهت، بهلێ ل سهر ئاستێ جیهانى پرانیا “زانایێن ئابوورى” ژى نهشیان ئابوورى یا نهتهوهیى و بهرژوهندیێن جڤاكى ژلایێ نهتهوهیا سیاسى ڤه خۆرت بكهن، چونکو نەتەوە د دهستهجهمعیا ئابوورى دا بۆ بهرژوهندیێن گشتى نه بوو بهرێ بناغهكێ بهێز، ئهو دهستهیێن ب ناڤێ نووینهراتیا نهتهوهیى دئاخفتن كریارێن وان سهلماندن، کو تاكهكهس بۆ ژیانا وان بوویه حهز و ئارهزویهكا خاپاندى و ب تایبهتى چهمكێ زانستێ ئازادى بۆ چهمكهكێ سهرهكى د دهستوهردانا سیستهمێ سیاسى يێ ئابوورى دا. ل ڤێرێ “زاراڤهیێ” ئابووریا نهتهوهیى “ژ فهرههنگا ئابووریا سیاسى یا فرهنسى د سهدهیا نوزدێ دا موكم بوو، د ڤى چهمكى دا ئابووریزان ژ بێگهردا كلاسیكى، نهشیان خوه ژ چهمكێ ئابووریا نهتهوهیى لادهن یان بكار نهئینن. مایكل شیڤالێیر (١٩٨٨-١٩٧٢)، فرهنسى، ”سهر ب رێررهوا سان-سیمون وهك ماموستایهكێ ئابوورى یێ سیاسى ل زانکویا دووفرانس بوو، ب لێبوورین ڤه د وانهیهكا خوه دا راگههینیت و دبێژیت: “مادهم ئهم مهحکومین، دڤێت هزرا خوه بۆ بهرژهوهندیێن گشتى یێن جڤاكى تهرخان بكهین، ئهڤه ب هیچ شێوهكێ رێكێ ل مه ناگریت، کو چاڤدێریا رهوشا تایبهت یا وى جڤاكى نهكهین ئهوێ تێدا دژین.”(٥) ههروهها ژ لایهكێ دى ڤه لۆرد رۆبنز (١٩٩٨-١٩٨٤)، ئينگلیز، بۆ جارا دوویێ ل سهر ئابوورى یا زانایێن سیاسێن كلاسیكى راگههاند “بهلگهكا زۆرا كێم د ڤى بوارى دا ههیه، ئەو كەسێن بەرژوەنديا نەتەوەى ب كريار تێپەراندى و ئێخستيە د خزمەتا سياسەتێ دا، ئەوان ئامادەيا وێ چەندێ ژى يا هەى هزر د هەلوەشاندنا نەتەوەيێ دا بكەن.”(٦) دیاره ئهڤ چەندە ژلایێ ئابوورى زانێن سهدێ نوزدێ بۆ بنگەهێ نهتهوهیى، نهبوو تیۆرهكێ تاكتیكى کو بشێن ههتا رادهیهكێ ئابووریا نهتهوهیى پهیرهو بكهن، لهورا گهلهك رهخنه د ڤى بوارى دا پێشكێشى هزرا زانایێن ئابوورى ژى بوون.
مودێلا دەولەت–نەتەوە بۆ هەموو جڤاکان یا گونجا یە؟
پێش جڤاكێ مهدهنى دروست ببیت ل گۆر هندهك تایبهمهندى و نیشانێن نهمهدهنیهتێ جڤاك دكهڤیته ژێر کاریگەریا خالێن نێگهتیڤ. بۆ نموونه، تاكهكهس ل جهێ دگهل دیالۆگ و هزركرنێ بژیت، دگهل دهربرین و هاڤیبوونێ دژیت. جڤاكێ مهدهنى بەری بوونا دەولەتێ، “هزرا ئازاد و مرۆڤهكێ ئازاد و فهلسهفا ئازاد” دخوازیت. چونكو ئهو پراكتیزا هزرا رهها ژ دائخستنێ ناكهت، بهلكو دبیته سیستهمهكێ دیمۆكراسى ب راسپاردێن ئیتیکى ڤە. ئیتیک ب وێ واتهیێ كو پاراستنێ ل سهر بەهایێن ئهقلێ دەولەتا دیمۆكراسى و مافێن مرۆڤى و دادپهروهریا مرۆڤى بكهت. جڤاكێ مهدهنى ل سهر پێكهاتا دیرۆك، زمان و ئهقل خوه بهرههم دئینیت. ههردهمێ دیرۆك بۆ قۆناغهك ژ قۆناغێن نیاسین و دروستكرنا ئالتهرناتیڤان بۆ ئهڤرۆ و سوباهی و داهاتوو، دیسا زمان ژى بۆ فاكتهرهك ژ فاكتهرێن پیشهسازیا ئهقل، رهفتار و ههلویست و تێكستێ ئاڤاهیێ مرۆڤى، وى دهمى زانین ژى ژ بنگههێ دامهزراندنا هونهرێ دهولهتبوونێ دێ بیته هونهرهك ژ پێكهاتا فهلسهفا ژیانێ. دهولهت ل سهر سهنتهربوونا تاكهكهسى و ئێكگرتنا جڤاكى و قهبوولكرنا جێاوازیێ دروست دبیت. پاشا و ئهمیر و خهلیفه ل سهر دروستبوونا دهولهتێ نامینن، تاكهكهس دبیته ئۆرگانێ نهتهوهى.
ل سهر ڤێ بیروباوهرێ جڤاك ژى د بازنهیا ئهقلى مهدهنى دا، دبیته جڤاكێ پێشكهفتن و گوهەرینێ. خالا گرنگ ل ڤێرێ ئهوه، ههتا كو ئهم جڤاكێ مهدهنى بنیاسین، گرنگه ئهم ڤێ پرسیارێ بئازرینن و بێژین، گهلۆ جڤاكێ نه مهدهنى چییه؟ بۆچى دەولەت-نەتەوێ ل رۆژئاڤا فۆرمەکێ سەرکەفتنێ وەرگرت؟ ئهگهر مه بڤێت ئهم ئهگهرێن دروستبوونا سیستهمێ دهولهتێ بنیاسین، دڤێت دهستپێكێ ئهم جڤاكێ نه مهدهنى بنیاسین، ژ بهركو جڤاكێ نهمهدهنى ژ چهند خال و پێكهاته و بنهمایان ڤه جڤاكهكێ پاراستى/ محافزهكاره. ب تایبهتى ژ لایێ کۆمەلایەتی ڤه بنهمایهكه بهرههمێ دوو جۆره سیستهما یه “سیستهمێ دهربهگى و مێرسالارى” ئهڤ ههردوو سیستهمه ل سهر پهروهردهیا خێزان و قوتابخانه و دام و دهزگههـ و سازیێن جڤاكى زاڵن و دبنه ئهگهرێ دروستكرنا نەساخيا چهندین سیستهمێن دى. نهمازه د وارێ تابووكرنا رهفتارێن خوه دا خواندنهكا ئیتیکى ل سهر سهپاندنا هزر و بریارێن تاكى ههیه. ئهگهر ئیتیکێ كۆمهلایهتى نهبیته ئیتیکێ پاراستنا بەهایێن ئازاد یێن مرۆڤان، هینگێ دەولەت و مەدەنیەتێ ژی چ رۆل و چ واتهیێن خوه یێن مهعریفى نین و دێ بیته دهرگهههك بۆ دروستكرنا سیستهمهكێ دژه ئهقل و زانین و نه یاساى بهرامبهر گشت پرهنسپێن تاک و جڤاک و بوونا دەولەتێ. ئها ل ڤێرێ رەوشا نەتەوە و جڤاکێ کورد وەک مەزنترین نەتەوەیا بێ دەولەت، هەروەها دیاردەیێن بێ دەولەتیێ ل سەر کوردان ژ نەخواندنا دیاردەیێن “سیاسى، ئابوورى، کەلتوورى” دهێن.
چارەنڤیسێ نەتەوەیێن بێ دەولەت
پرسیارا جەوهەرى ئەوە ئەم کورد ژ خوە بکەین، ئەرێ چارەنڤیسێ نەتەوەیێن وەکو مە بێ دەولەت بەرەڤ کیڤە؟ ئیسماعیل بێشکجى دبێژیت: “ناسناما جڤاکى ب رێیا بەرسڤا ڤێ پرسیارێ ئەم کینە؟ دهێتە ئاڤاکرن و دەربارەى پرسا ئەم ژ کیژ زمان، چاند و نەتەوەیێ نە؟ ئەڤە هەموو ناسناما جڤاکى دیاردکەن.”(٧) د بوارێ زمانى و جوگرافى دا هەتا ئاستەکێ جڤاک وەک نەتەوە ئاگەهدارە کو داگیرکریە، بەلێ د بوارێ سیاسى و سیستەمى دا جڤاک نەگەهشتیە قۆناغا بیاڤێ ناسناما نەتەوەسازى. نەتەوە پێش هەموو تشتەکێ ب هزرکرنا من، ل سەر ئەخلاقێ هێزێ دروست دبیت. کا چاوان مرۆڤى هەڤبەشیا باوەریێن ئولى هەیە، وەسان نیشتمان ژى هێزەکا ئەخلاقى یا هەڤبەش دگەل کۆمڤەکرنا هاونیشتمانیان هەیە.
یا روونە، دهولهتێن د كهڤن دا شۆڕش لێ بهرپابووین ب گشتى بیروباوهرا سیاسى، ئۆلى و كولتوورى رووبهرووى هزرا رۆشنبیرى و زمانێ نهتهوهیێ تاكهكهسى بوون و ههموو تیۆرێن گرێداى دەسەڵاتێ باندۆرا خوه ههبوو. بهلێ ب هاریكاریا نووینهراتى و ناڤهرۆكا شۆڕشێن نهتهوهیى چینا رۆشنبیران، ئهكادمیان و فیلۆسۆفان، شیان ب هزر و بیرێن خوه دهولهت نهتهوهیان بۆ نەتەوە خوه ئاڤا بكهن و ریفۆرمهكا سهرانسهرى د ئیدیۆلۆجێن كۆمهلایهتى و ئۆلى سیاسى دا دروست بكهن، ههتا كو تاك د جڤاكێن وان دا وهك هەڤوهلاتێن مهدهنى گههشتینه ئاستێ تێگههشتنا ئهرك و مافێن خوە. ڤان ههرسێ چینا زمانێ نهتهوهیى ئێخسته دخزمهتا هزرا تاكهكهسى دا و شیان دهستێ وى بگرن و بینه سهر رێیا راست، ژبهركو وان هزر و زمانێ تاكهكهسى بهرى هزر و زمانێ دهولهتێ دیت. پاشى دهولهت و نیشتمان ل سەر ئیتیکێ پێکڤەگرێدانێ دروستكر. جۆن راى، پهرتووكهكا تایبهت دهربارهى بووچوونێن”سمیس” نڤیسى و تیدا پێچهوانهیى وى سهلماند، كو “بهرژهوهندیێن تایبەت، نهتهوهیان نا پارێزن و ئهو پرهنسیپێن هاندانا تاكى ددهن بۆ بجهئینانا بهرژوهندیێن وى یێن تایبهت ئەو ژى نابنه بهرههمێ زێده بوونا سامانێ نهتهوهیى، يا گرنگ ئەوە نەتەوە د تيۆرێن كلاسيك دا نەهێتە هاڤیكرن و بەرژوەندێن تاكەكەسى و جڤاکى بهێنە پاراستن.(٨)
ئهم وهكو نەتەوەكێ ژێردهست و داگیركهر و چهوساندى بهردهوام مه ل ژێر ناڤێ خهباتا كوردینى و نیشتمان پهروهریێ تاكهكهس و جڤاک كریه ئارمانجا سهرهكى ب تنێ دا ئهرد رزگار بیت و ژ بلى وێ زمانێ نهتهوهى هێشتا بەرنەدایە ناڤا خێزان و دهزگهھ و سازیێن خوه یێن جڤاكى و ههموو ناوچه و پارچەیێن كوردى دا، بەلکو مه هندهك درۆشمێن دى وهكو زاراڤه، گوندێن بچووك د باژێران دا و پارچهگهرا و ناوچهگهرایى د جوداكرنێ دا، هتد، وهك سنۆر د ناڤخوە دا بلند كرینه. بۆ نموونه، كوردهك یێ ئاماده نینه یێ دى ل سهر بیروباوەرا ئیدیۆلۆجیا خوە یا سیاسى قهبوول بكهت، ژ بهركو مه “یێ دى” وهك ناسنامە، هەڤوەلاتیەکێ کورد و ئازاد نه خواندى یه. ئهڤ نه نیاسینه ژ سیستهمێ كهڤناریا ئهقلێ نهریتى، مولکیەت و ژ نه پهیدابوونا فهرههنگا هزر، لهش و زمانى دهێت. خوەمالى یا مه بهر ب وێرانییا بیانیبوونێ چوویه و كهسێ دى ب بهرفرههیا ئاستێ رۆشنبیرى و باژێرى و فرهخوازیا سهردهمى سهرهدهرى دگهل دا نه هاتیهكرن، یان ژى ب ڤێ تێگههشتنێ نهشیا ژ بهر هندهك بەها و پرهنسیپێن خوه ببیته كهسێ دى و خوه دگهل گریێن خوه رزگار بكهت، چونكو چ ئومێد و هیڤیان د ڤێ چهندێ دا نابینیت، ب تنێ ل سهر ڤێ خالێ روویێ نهراستهقینه، پهریشان، رق، كین و دهروونى دبینیت. ئها ل ڤێرێ بوونا نهێنیێن ڤەشارتى و موئامرهیهیێن تۆلهدانێ ل سهر یێ دى دبینیت. ئها ل ڤێرێ ستوونا پارچه پارچه بوونا فهرههنگا نیشتمانپەروەریی كوردى پێڤه دیار دبیت و كهسێ دى نهشێت دانپێدانێ پێ بكهت. لهورا ئهو پرسیارا كو د مەژیێ مرۆڤى دا خوە ئاراستە دکەت. ئهڤه یه، گەلۆ ئهو پرسا كو “یێ دى” بهر ب نهبوونا زمانێ نهتهوهی ڤه برى و وەکرى کو “یێ دى” گرنگیێ ب ههمان ئهقل و ئیدیۆلۆجیا سهردهستان بدهت، چ بوویه؟
ب ڤێ ئیدیۆلۆژیكرنێ فهرههنگا سیاسى بهرهڤ دووئالیزما كهرب و كینێ چوو و ژێكجودابوونا ڤێ دهمارێ وهكریه، كهسێ دى هێشتا د بن بارێ نهزانینێ دا بمینیت و ب پله دوو و پله سێ بهێته ههژمارتن و ب سنۆرێن غهریزه و وههم و خهیالێ ڤه بهێته قالبدان. ههروهها تووشى ژههراویا نهتهوهیى و مهعریفى ببیت و زیندى یێ ئیتیکێ كهڤنار و مرى یێ ئیتیکێ نوو ببیت. دیسان فێرى زمانناسیا بكارئینانێ نه زمانناسیا بهرههمئینان و داهێنانێ ببیت. ئهڤ تراژیدیێن كۆ ئهم ب گرانى ل سهر ئهردێ خوە یێ ژیانێ دبینین، بۆ مه دیار دبیت كو هێشتا ئهم وهكو مللهتێن پێشكهفتى د قۆناغێن گوههرینا مللهت و ئازادیا نەتەوەیى دا دهربازى نه بووینه، چونكو هزركرنا مه بهرمایێ هزر و تیرۆرێن سهپاندى بوویه و مە ب رێكا پێكهاتێن خوە وەک “ئاین و كولتوور و زمان و نیشتمان” تێگههشتین بۆ بهرگێ خوە یێ راست یێ ژیانێ نه بوویه. لهورا ژ شێلیبوونا ڤێ سهرۆكانیێ مه نهشیا یه “یێ دى” وهك ناسنامە، مرۆڤ، بوون و پهروهرده بناسین و قهبوول بكهین. ههتا تێبگههیت و بزانیت كا پهیوهندیێن وى دگهل نهتهوه و سیستەمێ دروسبوونا دەولەتێ چییه؟ پاشى كار ل سهر تیۆرێ پرهنسیپێن سیاسەتا نهتهوهیى بكهت. ب گشتى كێشه نه ئهوه كو، ئهم كورد د هێزا نهتهوهیى دا لاوازين، بهلكو كێشه ئهوه ئهم زمانێ نهتهوهیى دقالبهكێ بچووك دا دنرخینين و وهكو سیستهمهكێ ئەخلاقى، ناسنامەى و سیفهتى نابینین، ئهم هزردكهین ب تنێ سیاسهتا نەتەوەیى ئهوه ل سهر دیرۆكا زمانێ شهر، زفراتى، ستهم و رهگهز پهرستیێ بهێته ئاراستهكرن، بێ كو ناسیونالیزمهكێ دروست بكهین، كو مهبهست و خوازتا وێ نەتەوە دەولەت، نەکو فۆرمێ دهولهت نهتهوه ل سهر بنگههێ تاكهكهسى، مهعریفى و سهربهخوهیا ئهقلێ مرۆڤى بیت.
بنێرە میشێل فوکو، نەتەوێ وەک هەستەکێ نیشتمانى ب تنێ نابینیت، بەلکو وەک “بایۆپاوەر”(٩) رێڤەبرنا دەسەڵاتا نەتەوەى وەک هێزەکا مودێرن دبینیت. یا راست دهولهتێ د نەتەوێن ئاوروپا دا شیا گهلهك جۆرێن تێگههان مینا، ئیتیک-ئەخلاق ئهرك، ماف، دادپهروهرى، دیموكراسى، ئازادى، یاسا، بهرپرسیارهتیا ناسنامهیى، هتد، د هزرا تاكهكهسى دا پهیدا بكهت، چونكو دكهڤن دا پێكهاتێن دهولهتێ ئهو رۆله ههبوو، كو ئافراندنهكا گونجایى بۆ ستراتیژیا ناڤهندا جڤاكى سهردهست بكهن و دیرۆك یا بهرچاڤه نها دسهلمینیت، كو پاشهروژا گهلێن روژئاڤا ل سهر دهستهیا سۆپایهكێ تژى زێهنیهت و زانستێ رۆشنبیرى و ئهكادیمى ئهو بهرپرسیارى و شیانه ههیه، بشێت رووبهرووى شهرێن گران یێن جهنگێ جیهانێ سیێ دگهل ئیتنیك، نهتهوه و دهولهتێن جودا جودا ببیت.
بهلێ كێشه ئهوه ل دهڤهرێن مه مخابن ئهڤ نەتەوە هێشتا ژ بن قۆناغ، گهفێن هێرش، نالهبارى و جینۆساید و داگیرکاریان رزگارنهبووینه و سهرهرایى وێ نهشیاینه سایكۆلۆجیا تاک و جڤاکى ژى ژ فۆرمێن ههژاریێ خلاس بكهن، ههردهم رۆلێ وان یێ سهرهكى ل سهر چارهنڤیسێ دیرۆكێن وان نه زاڵبوون بوویه و د دۆر هێلى ژى دا بووینه كارێكتهرێن چاڤ ترسیایى و پاشڤهمایى، چونكو مایندهكرنا وان بۆ ژیانهكا نوو هزرا ژ ناڤچوونێ بوویه، د جهوههرێ دژواریا ڤان تێگههان دا، دیاره پاشخانهیهكا ڤالا ههیه و بوویه ئهگهر، كو پراكتیكا سیاسى ئهو ماهیهته نهبيت بشێت ئیدیهمێن سیاسى پێشكێشى مرۆڤبوونێ بكهت، لهورا تاكهكهسى ژى بهردهوام پێشبینیا بێ ئومیدیێ كریه و لاوازیا هۆشمەندى و هۆشیاریێ ب خوه ڤهگرتیه.
دهولهت نهتهوه، زنجیرهیهكا پێكڤه گرێداییا هزرى و رهنگڤهدانهكا سۆپایهكێ فره شێواز بوویه. بهلێ پرانیا جاران تاكهكهسێ كورد ل سهر بیرۆباوهرێن كریار و هێزا زانستى پهنا بۆ زمانێ رهفتارێ نەبریه و ئاستێ پهروهردێ وهك سیستهمهكێ رهسمى، پسپۆرى و زمانناسى نه دایه خواندن. ههروهها هزر و نڤيسین و دیالۆگێن زمانێ نهتهوهیى ژى وهكو چهمكهكێ یاسایى، سیاسى و سیستهمى بۆ شارستانیكرنا نەتەوێ نهكریه دەسەڵاتا سهرهكى، چونكو ئێك ژ نموونێن بهرچاڤ ئهگهر پرسا دهولهتێ بكهینه مژارا ڤێ تێكستێ، راسته دهولهت بۆ ههموو كهمینهیێن ل سهر روویێ ئهردى مافهكێ رهوا یه، بهلێ ژلایێ تێگههشتن و زمانێ نهتهوهیى ڤه هێشتا وهك پێدڤى نههاتیه تیگههاندن و سهردهركرن ب تایبهتى ل روژههلاتا ناڤهراستێ دهولهت ل سهر نهتهوهیێ دروست نهبوونه، دهولهت ل سهر ئتنیكێ دروستبوونه. دڤى بوارى دا گرنگە دەولەت “وهكو ئهركهكێ، چاڤدێریێ دناڤبهرا پهیكهرێن سیاسى دا بكهت، چونكو دهولهت ب تنێ دیمهنێ بالایێ دەسەڵاتێ نینه، بهلكو دامهزراوهیهكا یاسایى یه، پێدڤییه ئەو چاڤدێرى ل سهر بنگههێن یاسایێ جێبهجێ ببیت ميكاڤيللى.”(١٠) ل دوویڤ جارناما نهتهوهیێن ئێكگرتى، ههر نەتەوەكێ ماف ههیه ب یاسایى كار بۆ بكهت و بریارا خوه بدهت، بهلێ پرانیا حكومهت و دەسەڵاتێن دهڤهرێ ئینكارا وى مافى دكهن، لهورا ژى سهرجهم وهلاتێن دهڤهرێ بریارا مافێ چارهنڤیسى نه كرینه د دهستوورێ خوه دا.
دهولهت، واتهیا دابهشكرنێ نادهت و مهبهست ژ ڤێ چهندێ ئهو نینه، كو ئهم كورد ل سهر ڤێ بریارێ ئێكلا نینین. نهخێر، بهلكو مهبهست ئهوه ئهم دناڤخوه دا رێكخستنهكێ پهیدا بكهین و مفایهكێ بگههنینە خوه زێدهبارى ل بهرامبهر كهد و قوربانیدانا نەتەوێ خوه بهرههم و دهستكهفتێن خوه بنیاسین و ل سهر وێ نیاسینێ ب ئاستێ هۆشیارى ههست ب ئهركێ بهرپرسیارهتیا نهتهوهیى و دهولهتدارى بكهین، بهلێ ههتا ئهم وێ پێنگاڤێ پاڤێژین پێدڤییه بۆ هەڤدوو ب سهلمینین، كو زمان و رهفتارێن مه ل گۆر هیڤى و ڤیان لێبوورین و رۆحا ههڤگرتنێ دشێن وێ مهبهستێ بهرههم بینن. ب تايبەتى ئهگهر ب کوورى بهرێ خودانێ بۆ رهوشا دهڤهرێ و دروستبوونا نیشتمانپەروەری كوردستانى بكهین دێ دیار بیت، كو راگههاندنا دهولهتا كوردستانى یا ب سناهى نینه، بهلێ مه چ كێشه دگهل راگههاندنێ نینن، بهلكو دگهل ئاڤاكرن و دامهزراندنا دهولهتێ ههنه، كو ههتا نها وهكو پێدڤى مه كار بۆ هندێ نه كریه، ئهز نابێژم درهنگه، ژ بهركو ب درێژاهیا دیروكێ كهد و خهباتا مه کوردستانیان بۆ دهولهتبوونێ بوویه، بهلێ ئهو بهس نینه، بهلكو دڤێت ئهم خوه ئاماده بكهین و هزر د چارهنڤیسێ وێ دا بكهین، چونكو پاراستنا دهولهتێ ژ راگههاندنا وێ ب زهحمهت تره. لهورا گرنگه بزانین كو دهولهت نه ب تنێ بریارهكه بۆ بهرژوهندیێن هندهك هێزیێن سیاسى و راگەهاندنەکا ل دەم و جهێن نە دروست، بهلكو دەولەت بریارەکە بهرگریێ ژ زمان، دەستوور، ماف، خوەسەرى، سیاسەت، ئابوور و ناسیۆنالیزم و ئیرادا مللهتێ مه دكهت، سهرهرایى نەتەوە ئامادهیه شروڤهیا ماف و ئیرادهیا خوه بكهت، بهلێ یا پێدڤى ئهوه هێزێن سیاسێن كوردى د ڤى بوارى دا خوه باش ئاماده بكهن و رهوشا رۆشنبیرى ل سهر ئاستێ كوردستانا مهزن ژ ههموو لایان ڤه بخوینن و ل بهرامبهر وێ تاكهكێ بهرههمدار ب بیروباوهرا هۆشمەندی و زمانێ زانستى و رهخنهیى بهرههم بینین. ههتا بشێن ڤان ناكۆكیێن ههڤپشك دناڤ كیانێ سیاسى لادهن و كیانهكێ ههڤبهش و پیشهكار ل سهر دیرۆك و مودێربوونا ناسیۆنالیستى ئاڤابكهن.
ژێدەر:
(*) بۆرژوازی (Bourgeoisie)، ئهڤ پهیڤه بنگههێ خوە ژ پهیڤا ( بۆرگ) وهرگرتیه. ئهو كهسێ نه ئاغا بیت و نه مولكدار بیت، دبێژنێ بۆرژواز. چینا بۆرژواز پێش دیرۆکا کارل مارکس، پەیوەندى ب جووتیار و خانەدانان ڤە نەبوو، بەلکو پەیوەندى دگەل چینا ئەرستۆکراتان-بازرگان، پیشەساز، پزیشک، پارێزەر و پیشەیێن ئازاد ئەوێن سامان و سەروەت هەین ڤە هەبوو. پشتى شۆڕشا فرەنسا نەمانا سیستەمێ فیۆدالى و پاشایەتى، سیستەمەکێ نوو ب ناڤێ بازارێن ئازاد و مافێن چین و تۆێژان دروست بوو. هەروەها دگەل وێ پشتى پەیدابوونا سیستەمێ مارکسیەتێ، چەمکێ بۆرژواز ل سەر دوو چینێن جێاواز هاتە دابەشکرن، چینا سەرمایەدار و چینا کرێکار. ل گۆر فەلسەفا مارکس چینا کرێکار ل ژێر چینا سەرمایەدار بەردەوام هاتیە ژێردەستکرن و چەوساندن و چینا سەرمایەدار ل سەر حەسابا کەد و رەنجا چینا کرێکار قازانج وەرگرە. بنێرە ئەڤرۆ ژى ئەڤ چەمکە کەفتیە خزمەتا هێزا جڤاک، گرۆپ و پارت و نوخبەیێن سیاسى ب تایبەتى وان دەولەتێن کو ل سەر هێزا ئابوورى رادوەستن کار ل سەر ژناڤبرنا جڤاک، گروپ و نەتەوێن هەژار و داگیرکرى دکەن.
(*) ناسیونالیزم بیروباوەرکا گرنگا سیاسى و کۆمەلایەتی و جیهانا مودێرنە، ئەڤ چەمکە چەقێ ناسنامە و بوونا مرۆڤى درێسیت، بنەمایێن سەرەکى یێن ڤى چەمکى، بریتى نە ل “زمانێ هەڤبەش، کولتوورێ هەڤبەش، دیرۆکا هەڤبەش، ئاینێ هەڤبەش، جوگرافیا هەفبەش”. ئەڤ بنەمایە هەموو پێکڤە کار ل سەر دامەزراندنا دەولەت نەتەوەیەکا سەربەخوە د دروستکرنا سنۆرێن سیاسى، جوگرافى و کولتوورى دا دکەن، هەڤدەم دگەل وێ پاراستنێ ل سەر دامەزراندنا بەرژوەندیێن سەقامگیرى، ئابوورى و یاسایى یێن دەولەتێ دکەن.
١ـ Nationalism vs. globalism: the new political divide | Yuval Noah Harari / https://www.youtube.com/watch?v=szt7f5NmE9E
٢ـ Locke vs Rousseau (Social Contract Philosophers Compared)
٣ـ ئهلكس تۆمسن، سیاسهت له ئهفریقیا دا، وهرگێران: هیوا مهجید خهلیل، چ1، چابخانا خانى-ههولێر، سالا 2010.
٤ـ ئیریك هۆبزباوم و ئەوانى ديكە، رهههندهكانى ناسیونالیزم، وهرگێران: ئارام جهمال سابیر، چ1، چابخانا شڤان-سلێمانى، سالا2004.
٥ـ ئیریك هۆبزباوم، ههمان ژێدهر ، 2004.
٦ـ ئیریك هۆبزباوم، ههمان ژێدهر.
٧ـ اسماعیل بیشکجى، الدولة والكورد- اللغة، الهوية، القومية، الوطنية، الجلدا الاول، ترجمة عن الكوردية: ابراهيم محمود، الطبيعة-هيفي: اربيل-2017.
٨-ـ ئیریك هۆبزباوم، ههمان ژێدهر،2004.
٩ـ Michel Foucault, The Subject and Power | Power Relations and Resistance | Philosophy Core Concepts/https://www.youtube.com/watch?v=Ob5BQiF7Kz4.
١٠ـ رامین جههانبهگلو-ماكیاڤیللى بیرى رێنساسى، وهرگێران: موسڵح ئیروانى، چ2ـ چابخانا وهزارهتى پهروهرده ،2006.
