زۆرترین کۆدەتای سەربازی و گۆڕانکاری خوێناوی لە عێراق ڕوویداوە، هەرگیز بۆ ماوەیەکی درێژخایەن ئۆقرەیی و سەقامگیری بەخۆوە نەدیوە. لەوەتەی دەوڵەتی عێراقی عەرەبی بەزۆر دروست کراوە، لە دۆخی شڵەژانی سیاسی و ئابووری و سەربازیدایە. تاکو ئێستاش لە دەوڵەت ناچێت، چونکە ڕەگەزەکانی بەدەوڵەتبوونی زۆر لاوازە. خاکی هاوبەشی نییە، بەڵکو لە ئەنجامی بەزۆر لکاندنی خاکی کوردستان بەخاکی عەرەبستانەوە پێکهێندراوە. گەلی عێراقی بوونی نییە بەڵکو بەناچاری هاونیشتیمانیانی کوردستان خزێندراونەتە نێو سنوورە دەستکردەکەی. کلتوری پێکەوەژیانی ئاینی و مەزهەبی تیایدا جێگیر نەبووە؛ سوننەکان هەشتا ساڵ شیعەکانیان چەوساندەوە و لەدوای ڕووخانی ڕژێمی سەدامیشەوە شیعەکان سوننەکان دەچەوسێننەوە. لەماوەی دەسەڵاتی عەرەبی سوننە؛ توندوتیژی و سەرکوتکاری لە بەرامبەر شۆڕش و بزاڤی ڕزگاریخوازی کوردستان گەیشتە ڕادەی جینۆساید. لەوەتەی عەرەبی شیعە جڵەوی دەسەڵاتی عێراقیان وەرگرتووە، هەموو جۆرە کارتێکی فشاری سیاسی و سەربازی و ئابووریان بۆ لەقاڵبدانی هەرێمی کوردستان بەکارهێناوە. ماوەی سەدەیەک زیاترە ئەم دەوڵەتە ساختە دروست کراوە، کەچی تاکو ئێستاش مەرامی شاراوەی نەتەوەی عەرەب، بەشیعە و سوننەوە، دژایەتی کردنی کورد و ڕەتکردنەوەی مافە ڕەواکانیەتی.
عێراق سەروەری سیاسی نییە و دەوڵەتانی ناوچەکە دەست لەکاروباری ناوخۆی وەردەدەن. بۆ هەموو هەنگاو و بڕیارێکی ناوخۆیی ڕەچاوی سیاسەت و بەرژەوەندی دراوسێکانی دەکات. ژیانی سیاسی عێراق و پڕۆسەی حوکمڕانێتیەکەی تێکەڵ بە ئەجێندای دەرەکی و دەستتێوەردانی ئیقلیمی و سەفەقاتی بازرگانی کراوە. ڕێژەی بێکاری و نەخوێندەواری لە عێراق زۆر بەرزە. دیاردە زیانبەخش و تاوانە جۆربەجۆرەکان لە تەشەنە سەندندایە. ئاستی بژێوی خەڵکی عێراق زۆر نزمە، ڕێژەی هەژاری تیایدا بەپێی پێوەرەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بەرزە. گەندەڵی ئابووری و دارایی و کارگێڕیی عێراقی بردووەتە ڕیزی پێشەوەی لیستی گەندەڵەکانی جیهان. ئەگەر قەوارەیەک بە سەدەیەک نەبووبێتە دەوڵەت چاوەڕێی چی لێدەکرێت.
بارودۆخی گشتی هەر وڵاتێک پەیوەستە بە سەقامگیری سیاسی چونکە بوارەکانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و کلتوری پاشکۆی کایەی سیاسەتن. سەقامگیری و ئۆقرەیی بارودۆخی سیاسی بناغەن بۆ بونیاتنانی سیستمی سیاسی وڵات. لە ئەزموونی زۆربەی وڵاتاندا کایەی سیاسەت جڵەوی بوارەکانی دی ژیانی کۆمەڵگەکان دەکات. مێژووی سیاسی هەر وڵاتێکیش تایبەتمەندی خۆی هەیە و بە قۆناغ و وێستگەی جیاوازدا تێپەڕیوە. هەر جۆرە توێژینەوەیەکی زانستی بۆ مێژووی گەلان بکرێت، بەبێ پێداچوونەوە بەدۆخی سیاسی و کارلێکە سیاسیەکانی ئەو مێژووە ئەنجامی نابێت.
سەرهەڵدانی بزاوتی سیاسی و چالاکییە سیاسییەکانی هەر نەتەوە و گەل و کۆمەڵگەیەکی ئەم جیهانە چەند قۆناغێکی بڕیووە و بە چەند وێستگەیەکی جیاوازدا تێپەڕیوە. دوای پڕۆسەی بەدەوڵەتبوون و گەیشتنیان بەسەربەخۆیی لێکچوونێکی ڕێژەیی لە نێوان دیرۆکی ڕامیاری زۆربەی دەوڵەتانی جیهان بەدیدەکرێت. کاراکتەرە سیاسییەکان (پاشاکان؛ سەرۆکەکان؛ کەسایەتییە سیاسییەکان؛ وەزیر و پەرلەمانتارەکان) لە میانەی ئامرازە سیاسی و یاسایی و دەستوریەکانەوە، کە بریتین لە (حیزبەکان؛ پەرلەمانەکان؛ حکومەتەکان)، پرۆسەی سیاسی وڵاتیان بەڕێوە بردووە.
هێز و توانای دەوڵەتانی جیهان بەم سێ قۆناغەدا تێپەڕیون:
قۆناغی یەکەم، خۆی لە گەشەپێدانی سیاسییدا بەرجەستە دەکات. مێژووی کاروباری سیاسی وڵاتان لە سەرەتادا بە جووڵەیەکی موحافیزکارانە تۆمار کراوە، تیایدا دەوڵەت چاوی لەسەر تۆکمەکردنی پایەکانی دەوڵەتە و کار لەسەر بەهێزکردنی ئامرازەکانی دەسەڵاتدارێتی دەکات. لە قۆناغی گەشەپێدانی سیاسییدا دەوڵەت تەنها خەریکی پتەوکردنی میکانیزمەکانی بەردەوامبوونی دەوڵەتە و بیر لە هەنگاوی دی ناکاتەوە، چونکە دەوڵەتیش وەکو مرۆڤ بە تەمەنی منداڵیدا تێدەپەڕێت و پێویستی بە گەشەپێدان هەیە.
لە قۆناغی دووەمدا، ئەرک و بەرژەوەندییەکانی دەوڵەت فراوان دەبێت و هەڵپەی بەهێزبوون دەکات؛ ئەمەش قۆناغی پەرەپێدانی پێدەگوترێت. لێرەوە دەوڵەتان کەرەستە و ئامرازەکانی سیاسەتکردن بۆ پەرەپێدانی هێزی نیشتیمانی خۆیان بەکار دەهێنن، کە بریتین لە هێزی ڕەق و هێزی نەرم، بونیادنانی سوپای بەهێز لەلایەک و توانا ئابووری و دیپلۆماسیەکانیش لەلایەکی دیکەوە. لەم قۆناغەدا هەنگاوە ڕادیکاڵەکانی دەوڵەت گۆڕانکاری گەورە بەسەر کایەی سیاسەت و بواری ئابوریدا دەهێنێت.
قۆناغی سێیەم، دەوڵەت لەپێناو ڕۆڵبینین لە سیستەمی ناوچەیی و سیاسەتی نێودەوڵەتیدا هەنگاو دەنێت بۆ قۆناغی سێەم و ڕەفتاری پراگماتی دەگرێتەبەر، کە بە قۆناغی پێشکەوتن ناودەبرێت. ئالێرەدا سیاسەتی فەرمی دەوڵەت چوارچێوە لۆکاڵیەکەی تێدەپەڕێنێت و وەکو یاریکەرێکی نێودەوڵەتی ڕەفتار دەکات. بێگومان دەرفەتی گەیشتن بەم ئاستە بۆ هەموو دەوڵەتێک ناڕەخسێت، چونکە دەبێت پێشتر لە پڕۆسەی گەشەپێدانی سیاسی و پەرەپێدانی سیاسیدا سەرکەوتنی بەدەست هێنابێت و خاوەنی هێزێکی نیشتیمانی پتەو بێت؛ ئینجا لە گۆڕەپانی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا دەبێتە یاریکەرێکی حساب بۆکراو؛ ئەگینا هەمیشە لە پەراوێزی پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکاندا هاوشێوەی یاریزانی یەدەگی تۆپی پێ لە چاوەڕوانیدا دەمێنێتەوە.
لە ماوەی سەدەیەکدا هێشتا عێراق بە هیچ کامێک لەو سێ قۆناغەی ژیانی دەوڵەتدا تێنەپەڕیووە، نە گەشەپێدانی دامەزراوەکانی دەوڵەت ئەنجامدراوە، نە پەرەپێدانی هێزی نەرمی بەخۆوە بینیوە، نەشیتوانیوە ڕۆڵێکی ئەوتۆ لە سیاسەتی ناوچەکەدا بگێڕێت. تاکە هێز و توانایەک کە عێراق هەیبێت، سەرکوتکردنی ناوخۆیی و پێشیلکارییەکانە.
تاکو پڕۆسە سیاسیەکەی بە ئەقڵیەتی شۆڤێنی و تایەفی بەڕێوەببرێت، هەرگیز عێراق نابێتە دەوڵەتێکی سەقامگیر و هەردەم پڕۆژەیەک دەبێت بۆ دابەشبوون.
بە سەرنجدان لە پڕۆسەی سیاسی ماوەی ساڵانی دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس دەگەینە ئەو دەرەنجامەی کە ئەگەرەکانی بەردەم بەدەوڵەتبوونی عێراق زۆر کزولاوازن. ئەگەر بەشداری کاریگەری سەرکردایەتی سیاسی کوردستان نەبووایە، ڕەنگە تاکو ئێستاش عێراق هەر لەچوارگۆشەی یەکەم دەمایەوە، کە ئەمەش هەڵەی ستراتیژی کورد بوو. دەبووایە سەرکردایەتی سیاسی کوردستان بەمەرجی سەپاندنی هەموو خواستەکانی کورد بەشداریی لە دووبارە دروستکردنەوەی عێراق کردبا. بە ڕووخانی دەوڵەتە سەرکوتکەرەکەی سەدامی دیکتاتۆ؛ هیچ شتێک بەناوی عێراق نەمابوو، ناڕاستەوخۆش ئاگری شەڕی مەزهەبی لەنێوان شیعە و سوننە هەڵگیرسا. ئا لەو کاتەدا، پێگەی هەرێمی کوردستان لەوپەڕی هێزی سەربازی و سیاسی و دیپلۆماسیدا بوو. کوردستان بە فەرمی بەشێک بوو لە هاوپەیمانێتی نێودەوڵەتی بۆ ڕووخانی ڕژێمی سەدام. کورد وەکو یاریکەرێکی سەرەکی دانپێدانراوی نێو هاوکێشەی هێزی ئەو قۆناغە ڕۆڵی بەرچاوی لە گۆڕەپانی سیاسی و دیپلۆماسی و سەربازی دەبینی.
یەکێک لە لاپەڕە ڕەشەکانی مێژووی تاریکی عێراق ئەو ڕۆژگارە تاڵەیە کە دانیشتوانەکەی بینیویانە. کارەسات و بارگرژی و ڕووداوەکانی ماوەی سەد ساڵی تەمەنی ئەو دەوڵەتە هیچ واتایەکی بۆ ژیانی سەردەمیانە نەهێشتۆتەوە. چەمکی هاوڵاتیبوون نەک هەر بۆ کورد تەنانەت بۆ زۆرێک لە عەرەبەکانیش بەرجەستە نەبووە. چەندین نەوە لە دوای نەوە بوونەتە سوتەمەنی نا سەقامگیری بارودۆخی سیاسی. ژیان لە عێراق هەمیشە سەخت بووە و ملیۆنان دانیشتووی عێراق لە پێناو ژیانێکی شەرەفمەندانە کۆچیان کردووە بۆ هەندەران، لە کاتێکدا خاوەنی نەوتێکی بێ ئەندازایە، بێگومان نیوەی ئەو کۆچبەرانەش لەترسی دەسەڵاتە سەرکوتکەرەکان ڕایان کردووە.
لەوەتەی ئەو بەناو دەوڵەتە لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە دانی پێدانراوە؛ هەمیشە لوتکەی دەسەڵات بارگاوی بووە بە بیری شۆڤێنی و تایەفەگەری. دەستەبژێری سیاسی و گرووپەکانی نزیکی دەسەڵات وەکو کۆیلە و بارمتە سەیری دانیشتوانیان کردووە. ڕەفتار و هەڵسوکەوتی کاربەدەستان لەگەڵ خەڵک ناشارستانی و ناشیرین بووە. ژیان و مافی هاوڵاتی جێگەی بایەخ نییە، بەها و کەرامەتی مرۆڤ پێشێل دەکرێت. کۆمەڵگە هەست بە دڵەڕاوکێی بەردەوام دەکات، ژیانی خەڵک ناکەوێتە سەر ڕێڕەوی ئاسایی خۆی. لە چوارچێوەی عێراق دا مرۆڤەکان هەست بە هاوڵاتیبوونی خۆیان ناکەن، چونکە هێشتا عێراق نەبووەتە وڵاتێک بۆ دانیشتوانەکەی، هۆکاری سەرەکیش ئەقڵیەتی شۆڤێنی و مەزهەبییە.
