بەشێ دوو:
نه‌ته‌وه، به‌رهه‌مێ كه‌د و خه‌بات و بزاڤا خوە یا کولتوورییه. هەر كو‌لتوورەکێ ل گۆر هزر و دیرۆک و تایبەمەندیێن خوە بنگه‌هـ هه‌نه. بنگه‌ھ خوە ل سه‌ر ژێرخانا ڕه‌سه‌ن یا زمانى و هونه‌رى و ڕووناکبیری نرخ و بەهایێن خوە دده‌نه نیاسن و دروستكرن. هه‌لبه‌ت گه‌لێ كورد ژى د ڤى بیاڤى دا، نه میلله‌ته‌كێ هه‌ژاره، به‌لکوو میلله‌ته‌كێ خوه‌دان سه‌روه‌ت و سامانه‌كێ هه‌رێ مه‌زنه. ئه‌و سه‌روه‌ت شیایه ڤى گه‌لى ب سه‌دان سالان ل سه‌ر لنگان بێهلیت. به‌لێ كێماسى یا وى د ڤى بواری دا ئه‌وه، كو نرخێ وى سه‌روه‌تى وه‌كوو پێدڤى نه‌هاتییه هه‌لسه‌نگاندن و خواندن. هه‌روه‌ها ڕۆل و مه‌عریفا نه‌ته‌وه‌یى ژى هێشتا وەکوو ئالتەرناتیڤەکێ خوە پاراستنێ دناڤ دا نه‌هاتییه دامه‌زراندن و جهێ خوە ب ڕه‌سه‌نى نه‌گرتییه. مه‌به‌ست ژ وێ ڕه‌سه‌نایه‌تیێ نه‌بوونا خواندنه‌كا ئه‌قلانى بۆ فه‌لسه‌فا دیرۆك و پاشخانا دیرۆكییە. ڕاسته مه كوردان دیرۆكه‌كا ئالۆز و پر تراژیدى هه‌یه، به‌لێ پرس ئه‌وه ئه‌رێ ئه‌م وەکوو میلله‌تێ کورد چه‌ند شیاینه ل ئاستێ وان خواندنان و نیاسینا وان تراجیدیان ده‌ركه‌ڤین و دانپێدان و ڕه‌خنه‌یا دیرۆكى بكه‌ینه به‌رهه‌مه‌ك بۆ به‌رده‌وامبوونا، مان و هه‌بوون و ب دامه‌زراندنا چه‌مكێ نه‌ته‌وییێ. ئێرنست گێلنه‌ر دبێریت: ”بۆ دامه‌زراندنا بنگه‌هـ و تیۆرێ ئینتیمائا نه‌ته‌وه‌یى، دوو فاكته‌رێن بهێز هه‌نه، ئیراده و كولتوور” . د بنه‌مایێ ڤێ ئیدیۆلۆجیێ دا هه‌ر میلله‌ته‌كێ وەکوو نه‌ته‌وه بهێته لاوازكرن ب داگیركرنا سێ پێكهاتان دبیته میلله‌ته‌كێ بێ هەڤبەشیا سیاسى و خوەكێم دیتن، ئه‌وژى ئێك: د هێلا دابه‌شكرنا زاراڤه‌یێن زمانى دا. دوو: د هێلا داگیركرنا هزر و كولتوورى دا. سێ: د هێلا دابه‌شكرنا هێزا نیشتمانى و سه‌ربازى و پرۆسه و ڕه‌فتار و گۆتارا سیاسى و ڕۆل و چەکێ بەرگریکرنێ دا. هه‌لبه‌ت کورد وەکوو نه‌ته‌وه د ڤان هه‌ر سێ هێلان دا دابه‌شكرینه و ل سه‌ر ئێك میتۆد و پیڤه‌ر و هه‌لوێست و گوتار وه‌كوو هێزه‌كا نیشتیمانى و نه‌ته‌وه‌یى ل هەڤ کوم نین. ئه‌ڤ گۆتارا نه هه‌ڤبه‌ش كار ل سه‌ر نه‌مانا شێوازى پلۆرال/ فرەڕەنگى ـ جێاواز دكه‌ت، له‌ورا به‌رى كوو ئه‌ز ده‌ربازى ئه‌گه‌رێن ئالۆزیا ڤێ پرسێ ببم، ئه‌رێ كا بۆچى نه‌ته‌وه گرنگه هه‌بیت؟ یان بۆچى ده‌مێ میلله‌ته‌ك دیرۆکا خوە وێران دكه‌ت، باجێن گران دده‌ت و بارێن گران ل هەمبەر ناسنامێ د هه‌لگریت؟ ئه‌ز د خوازم بێژم، کو کورد ب چەند تایبەمەندیان شیان ژ ناڤ نه‌چن. ئه‌و ژى دانپێدان و به‌رگریكرن به‌رانبه‌ر نه‌مریا زمانێ کوردى وەکوو دەولەمەندییا شێوەزارێن جودا جودا کوو، هه‌تاوەکوو نها باشترین به‌لگه‌یا مانا ناسنامێیه. دیسان هه‌ولدانا کوردان ب نوژه‌نكرنا ئاستێ كه‌له‌پوورێ کوردى دگه‌ل نفشێن نوو ب دیزانێن نوو. ژ لایەکێ دى ڤە پاراستنا موزیک و هونەرا کوردى، ئه‌ڤه بوونه هێز، کو کورد ل سه‌ر ئاستێ هێزا جوگرافى و فەرهەنگى بمینیت.
به‌لێ خالا جهێ ڤه‌کۆلین و هزركرنێ ئه‌ڤه بوویه، کورد وەکوو سه‌روسیمایێ جوگرافى و هێز پتر وەکوو جەوهەر و ستانده‌رتێ زمان و نیاسینا ناسنامه، فه‌رهه‌نگا مه‌عریفا مه‌ده‌نیبوونا جڤاكى و نرخ و پره‌نسیپێن زمانێ ڕه‌فتاركرن و زمانێ پاراستنا ڕامیارى و هزرى هاتییه سەرگۆمکرن و خەتماندن. ڕاستە وەکوو هێزا دەرەکى ل سه‌ر ئاستێ جیهانى تاوەکوو ڕادەیەکێ ستاتۆیەک دیارکرى هه‌یه، به‌لێ وەکوو هزر و ئه‌قل ل سه‌ر ئاستێ جوگرافیا جیهانى هێشتا د گۆمانا قەبوولکرن و نەپەسەندیێ دایه، له‌ورا ل سه‌ر ڤێ تێگه‌هشتنێ پرسیاره‌كا جه‌وهه‌رى خوە ئیفاده دكه‌ت، گه‌لۆ ئه‌و چ فاكته‌رن بووینه ئه‌گه‌ر، کوو پرسا نه‌ته‌وه‌ى بۆ کوردان پرسه‌كا هنده ئالۆز بیت؟ گه‌لۆ کورد د ڤى درۆهێلێ سەردەم دا گه‌هشتینه قۆناغا تێگه‌هشتنا چه‌مكێ ئه‌قلێ ڕۆشنگه‌رى و سێکولاریزمێ؟
کورد د پاشڤەمانا ئاستەنگێن جوگرافى و سیاسیدا
ئێك ژ وان فاكته‌رێن ل سه‌ر ئاستێ جوگرافیێ، راسته هه‌ڤبه‌شى هه‌بوویه، به‌لێ خال و ئه‌قلێ هه‌ڤبه‌ش د ناڤ پارچه‌یێن کوردان جھ نەگرتییە و هه‌ر بزاڤه‌كا هاتبیته كرن ژى، ده‌رباره‌ى وێ جوگرافیێ بوویه. ل جهێ کورد وێ جوگرافیێ وەکوو بنگه‌هه‌كێ ئه‌رێنى یێ هزرى و ئه‌قلى و پێشكه‌فتنێ بینه پێش، پتر رۆل دایه بوونا داگیرکرنا کولتورێ وێ جوگرافیێ. ئانکو، خه‌ما مه کوردان پتر پاراستنا جوگرافیێ ژ ئاڤاهیا دیرۆک و ئه‌قلێ جوگرافیێ بوویه. ئه‌ڤه ناهێته ئینكاركرن د هه‌موو فه‌لسه‌فه‌یێن دۆنیایێ دا ئه‌رد/ ئاخ و وه‌لات/ نیشتمان دایكا بوونێ یه. ژیان ل سه‌ر وێ بوونێ دایكا مرۆڤى یه. به‌لێ پرس ئه‌وه، بۆچى کورد، نه‌شیان وێ دایكێ وەکوو بوون، ئان ناسناما نەتەوەى بپارێزن؟ ئارمانجا نەیارێن کوردان ژى هه‌ر ئه‌ڤه بوویه، هه‌ولبده‌ن دامه‌زراندنا وێ بوونێ و ناسناما نەتەوەى د ناڤ جوگرافیا ئەقلێ تاکێ کورد دا بکوژن و کوردان مژولى دامه‌زراندنا نه‌بوونێ ب زووتر بندەستى یێ بكه‌ن، داکو ئه‌قلێ نه‌ته‌وه‌ى وەکوو بوونا نه‌ته‌وه دەولەت خوە د ناڤ وان دا گرنگ نه‌بینیت و نیاسین د هێلا دیرۆكا مه‌عریفى یا کوردى دا چێ نه‌بیت و گۆهه‌رینا ئه‌قلێ ڕۆشنگەرى د ناڤ فەرهەنگا کوردى سه‌رنه‌گریت و نه‌ته‌وه ڕوویێ خوە ڕاسته‌قینه به‌رهه‌م نه‌ئینیت.
خالەکا دن، ئەگەرێ نه‌بوونا فاكته‌ره‌كێ سیاسى یێ هه‌ڤبه‌ش، کورد وه‌كوو پرسه‌كا ئایینى و کومه‌لایه‌تى مرۆڤ دشێت بێژیت، هه‌تاوەکوو ئاسته‌كێ د ناڤبه‌را هنده‌ك خالان دا هه‌ڤبه‌ش بوویه، به‌لێ ل سه‌ر هزر و تێگه‌هشتنا زانستێ سیاسى ژ دیرۆكا مێرنشینان بگره و هه‌تا نها کوردان پشت گەرمیا خوە یا سیاسه‌تێ ب هێزا توند و کین و نەهەڤبەشیێ گەرم کریە و وه‌رگرتییه. هەروەها دیالۆگ وه‌كوو بنگه‌هه‌كێ ئه‌قلێ هێزێ ڕه‌ت كرییه. ئه‌گه‌ر مه بڤێت ئه‌گه‌رێ ڤێ پرسێ بزانین، گرنگه ڤێ پرسیارێ ل خوە بكه‌ین و ببێژین، گه‌لۆ بۆچى ئه‌ڤ نە قەبوولکرن و ڕه‌تكرنه به‌رده‌وام بوویه؟ یان بۆچى کوردان هیچ جارەکێ خەما دروستکرنا دەولەتەکا دیمۆکراسى و مەدەنى نەبوویە؟. نموونه، دارتاش یان نه‌جار نه‌شێت چه‌کۆچى بكاربینیت، ئه‌گه‌ر كار پێ نه‌كه‌ت. ڕاسته چه‌کۆچ یێ هه‌ى، به‌لێ وى ده‌مى دیاردبیت ده‌مێ كار هه‌ى. واته سیاسه‌ت ژى یا هه‌ى، به‌لێ زانستێ وێ وى ده‌مى دیاردبیت، ئه‌و ده‌مێ كار ل سه‌ر دامه‌زراندنا ته‌كنیكا سیسته‌م و زمان و دامه‌زراندنا ئه‌قلێ جڤاک و نەتەوە و دەولەتەکا بنگەهین دهێته‌كرن. ل ڤێرێ هنده‌ك بنه‌ما و ئالته‌رناتڤێن دى خوە به‌رى نه‌ته‌وه‌یێ دبینن، وەکوو پیرۆزكرنا ڕەمز و بنه‌مایێن فیۆدالیزمى و پڕۆپاگەندەیا ئۆلێ سیاسى و توندڕەوییا ئەقلێ زاڵبووى. ئانکو د جیهانا بوونا نه‌ته‌وا کورد دا، نه‌ته‌وه وەکوو پرسه‌كا بازارى، نه وەکوو پرسه‌كا میتۆدى و پرۆژەیى و فه‌لسه‌فه‌كارى هاتیه پێش..
کوردان دوو هێلێن گرنگ یێن فه‌لسه‌فى هه‌نه، به‌لێ ب دروستى نه‌كرینه به‌رهه‌م بۆ میراتێ خوە یێ نه‌ته‌وه‌ى، ئه‌و ژى “فه‌لسه‌فا زمانى”، ئه‌ڤ فه‌لسه‌فه به‌رهه‌مێ چه‌ندین زاراڤێن جودا جودا یێن تێگه‌هشتن و به‌رنامه‌كرنێ نه و ڕاستییا بنگه‌هێ خوە یێ ڕێكخستنێ دا كاركرن ل سه‌ر پێشخستن و ستانده‌رتیا ڤى زمانى دشێت ببیته میراته‌كێ هه‌ره مه‌زن و دیار بۆ به‌رپابوون و هه‌بوونا ڤى میلله‌تى ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ. هه‌روه‌ها “فه‌لسه‌فا هونه‌رى”، هونه‌رێ کوردى هونه‌رێ گه‌شه‌پێدانا ڕه‌سه‌نێ میلله‌تێ کورده، دیسان نە تیۆریزەکا وان فاکتێن، کو دیرۆکا ڕۆژهەلاتێ ئیفادە دکەن «دەولەت باژێر» ل ڤیرێ سەنتەر یوویە. كا چاوان فه‌لسه‌فه بێ هونەر نابیت، ئها وه‌سا هونەر ژى بێ فه‌لسه‌فه نابیت. ئانکو فه‌لسه‌فه نابیت ل ده‌رڤه‌ى هونەرى خوە ئیفاده كه‌ت و به‌رۆڤاژى وێ هونەر ژى بێ فه‌لسه‌فه دێ بیته هونەره‌كێ ل ده‌رڤه‌ى بوونا فه‌لسه‌فێ. ئه‌ڤجار د ڤى بیاڤى دا كارێ هونەرمه‌ندى نه هونەرێ بێ فه‌لسه‌فه‌كارییه، به‌لکوو گرنگه هونەرمه‌ند كارێكته‌رێ فه‌لسه‌فه‌زانیێ بیت. ئه‌و ڕێگریا ب سالان ل به‌ر هزرێن ڕێژه‌یه‌كا هونەرمه‌ندێن هۆشیار و فه‌لسه‌فه زان هاتیه گرتن، نه‌هێلایه ئه‌ڤرۆ کورد ل سه‌ر كه‌دا وان، تراجیدیا خوە بنیاسن و به‌شدارى ناڤه‌ندا پێشكه‌فتنا جیهانێ ببن. ل ڤێرێ دیاردبیت، کو مرۆڤێ کورد دناڤبه‌را مان و نه‌مانێ دا ژیایه و ب ئێراده‌یا ئه‌قل و شیان و پراكتیكێ هاڤى بوویه و ب هزركرن نه‌بوویه ئۆرگانه‌كێ نه‌ته‌وه‌ىی. ژ به‌رهندێ ل سه‌ر ئه‌نجامێ پارچه پارچه‌بوونێ ژى به‌رده‌وام بوویه مرۆڤه‌كێ ئالۆز و دوو دل و د ناڤبه‌را وێنه‌یێ سیاسى فێرى تێگه‌هشتنێن ڕه‌ق و كین و كزیێ بوویه. ب تێهه‌لكێشا ڤان دیزاینێن سیاسى په‌یوه‌ندیا وى تێكه‌لى سایکۆلۆجیه‌كا نه‌ساخ بوویه و د ڕاستیا ڤه‌كرنا ڤى کودى دا هوسا دیار دبیت، نه دانپێدان ب قه‌بوولكرنا دوو تێگه‌هان “جیاوازى و هەڤبەشى”ێ سیاسه‌تا کوردى ئه‌و ده‌رفه‌ته دروست نه‌كریه، کو هزر د سنۆرێن خوە یێن ناکۆكیان دا بكه‌ت و بگه‌هیته قۆناغه‌كێ ژ قۆناغا سازكرن و سه‌ربه‌ستبوونا ئه‌قلێ ناسنامێ. هه‌روه‌ها ل سه‌ر ئاستێ تاكه‌كه‌سى ژى نه‌ته‌وێ ب شێوازەکێ دى ڕۆلێ خوە ساز کریە. د ڤى بیاڤى دا ده‌مێ كه‌سێ ئێكێ/ باب و سه‌رۆك و ئووجاخ و… جهێ ئه‌قلێ تاك و سەروەریا(ئەتونوم) بوونا تاکى دگریت، بوونا وى وەکوو كه‌سێ دوویێ ب ڕۆلێ ژێرده‌ستیێ ده‌ست نیشان دبیت. ئه‌ڤ ڕێكه ده‌رگه‌هێ نه‌ته‌وێ وەکو سازیه‌كا مه‌عریفى د هۆشمەندیا تاكه‌كه‌سى دا دگریت و ناهێلیت زمانێ تێگه‌هشتنا نەتەوەیى د هزرا تاكى دا ساز بیت. نه داگرتنا ڤێ كێشه‌یێ ژ نه تێگه‌هشتن و نه‌چێبوونا تێكستێن مه دهێت، کوو هه‌تا پێناسا سه‌ربه‌ستیا تاكه‌كه‌س دروست نه‌بیت، نه‌ته‌وه وەکوو هزر شین نابیت. ئه‌گه‌ر ئه‌م وەکوو یاسا سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل ڤێ پرسێ بكه‌ین، واته تاك و جڤاكێ کورد پێدڤى ب هنده‌ك پیڤه‌ر و رێكێن په‌روه‌رده و ئاڤاهیایه هه‌تاوەکوو تێبگه‌هیت كا نه‌ته‌وه وەکوو هش و ئه‌قل ب خوە چییه؟ هه‌روه‌ها چاوان و بۆچى و كه‌نگى یا پێدڤییه ب هزرا نه‌ته‌وه‌یى ڕه‌فتارێ بكه‌ت؟.بۆ نموونه، ما گونه‌ها وى تاكێ ل باشوور دگه‌ل یێ ل باکوور، یان وى تاكێ ل ڕۆژهه‌لات دگه‌ل یێ ل ڕۆژاڤا چییه، ئه‌گه‌ر ل سه‌ر ده‌ستێ ئیدیۆلۆجیێن سیاسى هوسا هاتبیته تێگه‌هاندن و پەروەردەکرن، یا ره‌وا نینه تۆ ئه‌و تاكێ ژ ئیدیۆلۆجیا ته نه‌بیت، یان وەکوو ته هزر نه‌كه‌ت قه‌بوول بكه‌ى. واته گرنگه تاكێ کورد، بزانیت نه‌ته‌وه نه گرێدایى ئێك كه‌س و ئێك ئیدیۆلۆجییه. نه‌ته‌وه گرێداى هۆشیاریا تاكه‌كه‌سییه و شارستانیا یاسا ده‌وله‌تێیه. چونکو ده‌وله‌ت به‌رهه‌مێ شارستانیا یاسا یا نه‌ته‌وه‌ى و تێكستێ نه‌ته‌وا باژێر و سیمایێن باژێربوونێیه. ئه‌گه‌ر ئه‌ڤێ پرسێ دناڤ هزرا تاكێ کورد دا جهێ خوە گرتبیت، واته به‌رسڤ ژى دێ جهێ خوە گریت، ئه‌گه‌ر نه‌گرتبیت واته به‌رسڤ ژى جهێ خوە ناگریت و گرنگه ل به‌دیلان بگه‌رین. نەتەوە، پێش بكه‌ڤیته ناڤ جێبه‌جێكرنا كار و بوارێ سیاسى دا دروستكرییه‌كا تایبه‌ته، دیارده‌یه‌كا سرۆشتییه و به‌رانبه‌ر قۆناغا دیرۆك و دۆرهێل و داهاتووى هه‌لگرا کۆمه‌کا به‌رپرسیارییایه. ب کورتى، دروستبوونا بنگه‌هێ تێگه‌هشتنا نه‌ته‌وه‌یێ بێ دروستبوونا بنەمایێن هزرکرن و ڕه‌خنه‌یا هزرى و ئه‌قلى نابیت.
خانى و خەونا سەربەخوەبوون، فەلسەفا دەولەتداریێ
ئه‌گه‌ر ئه‌م وەکوو جڤاکێ کورد بێژین، گەلۆ مه دیرۆك ل سه‌ر ئاستێ نەتەوەیى خواند؟ یا دیاره ل سه‌ر ئاستێ دەرڤەى پرۆسەیا نەتەوەیى و جڤاکى خواندنا وێ زورتر بوویه، ژبه‌رکو ئه‌وێن دیرۆك نڤیساندى پڕۆژه گه‌هاندینه مه، مه وەکوو ئەلیتەیا سیاسى و ڕۆناکبیرى ب خەمخۆرى گرنگى نه‌دایه ناڤه‌رۆكا وان پڕۆژه‌یان، بۆ نموونه، چێدبیت میلله‌تێ کورد جوداهیێ د ناڤبه‌را خوەدان بسپۆر و زانا و تایبه‌تمه‌ند و فیلۆسوفان نه‌كه‌ت، كه‌سێ بسپۆر دشێت مرۆڤى ژ ژیانا به‌رته‌نگ ڕزگاربكه‌ت و فێرى په‌روه‌رده و ڕێكخستنا ژیانێ بكه‌ت، به‌لێ كه‌سێ ڕابه‌راتییا رێبه‌ریێ نه‌كه‌ت وى ده‌مى په‌روه‌ردا بسپۆریێ ژى په‌یدا نابیت، ژ به‌رهندێ ئه‌و خالا گرنگ يا خانى ده‌ستێ خوه دانا یه سه‌ر و گۆتى: «کورمانج نه پر د بێ كه‌مالن، ئه‌مما د یه‌تیم و بێ مه‌جالن “في الجمله” نه جاهل و نه‌زانن، به‌لکو د سه‌فیل و بێ خودانن «. دیار دبیت کوو ئه‌و بسپۆره یێ ژ مه كێمه یان مه نه‌بوویه یان ژى مه هه‌بوویه و مه گرنگى وەکوو دیارده پێ نه دایه. له‌ورا د پرانیا ڕەوشان دا ئه‌م ژ دۆرهێلى ژى دهێنه دابران و دگه‌ل خوه ده‌ستڤالا و هاڤى دمینین، هه‌تاوەکوو نه‌شێن ڕوویێ خوه گونجاندنێ ژى دیار بكه‌ین، ژ به‌رکو ئه‌وا هه‌تاوەکوو نها هاتییه پێشكێشكرن نه‌شیایه ده‌ستێ خوه بدانیته سه‌ر ده‌ستنیشانكرنا گه‌له‌ك برینان. نه‌مازه ژ لایێ گه‌شه‌كرنا هۆشیاریا ئه‌قل و هزر و زانین و زمان و مه‌عریفه و پێشخستنا ڕاستيێن ئازاد دوورى چالاكیێن دیاركرى بوویه. دڤێت ل ڤێرى تێبگه‌هین، کو حه‌زره‌تێ “خانى” ب تنێ نا بێژیته مه هوون بێ بسپۆرن، به‌لکوو ئه‌و مه هۆشیار دكه‌ت، کو کورمانج خودان سه‌رۆكانییه‌ك ده‌وله‌مه‌نده. به‌لێ ژ ئه‌نجامێ بێ خودانیێ كه‌ڤتینه د بوارێ نه‌زانینێ دا و یا ژ وێ گرانتر ئه‌وه، هه‌ر د کووراتییا نه‌زانینێ دا مایه. ده‌مێ حه‌زره‌تێ خانى، داستانا “مه‌م و زین”، وه‌كوو پڕۆژه‌یه‌كێ نه‌ته‌وه‌ى و سیاسى پێشكیش مه كرى، ئه‌رێ ما مه وەکوو تاك و میلله‌ت خانى ب دروستى خواند، کو ئه‌م تێبگه‌هین پڕۆژه‌یێ وى ل سه‌ر مه‌ژیێ مرۆڤێ کورد د پرۆسه‌یا سیاسى و نه‌ته‌وه‌ى و ده‌وله‌تێ دا پڕۆژه‌یه‌كێ ڕێنسانسێیه؟ ڕاستە خانى، ب خوە د قۆناغه‌كا نه‌ته‌وه‌ى و دیرۆكى دا ژیا. بەلێ خوازتا خانى ئه‌و نه‌بوو مه ب گه‌هینته كنارێ هه‌لبه‌ستێ، به‌لکوو ئه‌وى ئه‌ده‌بیات د بنگه‌هه‌كێ فه‌لسه‌فى دا خواند و تێگه‌هشت، کو كیشه‌یا کوردان د بوون و نه‌بوونا نه‌ته‌وێ دا كیشه‌یه‌كا دیرۆكى و جوگرافى و سیاسى و ئەدەبییه. ژ به‌رهندێ ب هاریكاریا زمانێ ره‌خنه‌سازیێ، هه‌لبه‌ست وەکوو ئالاڤه‌كێ گه‌هاندنێ بكارئینا و وه‌كوو پرسه‌كا نه‌ته‌وه‌ى تێگه‌هشت، كو میلله‌تێ مه بنده‌ستێ نه‌چاره‌سه‌كرنا گرفتا ئاشتى و ئێكگرتن و ئازادى و نه زانه‌بوونا ڕێڤه‌به‌ریێیه. هه‌روه‌ها ئه‌و بنگه‌هێ ژ دۆزا مه كێم ئه‌وه، پرسا جڤاكى و سیاسى جهێ خوە وه‌كوو هزر و ئه‌قل و زمان بگریت. ئه‌و ب هۆشیاریا خوە باش د پلانێن داگیركه‌رێن کوردستانێ گه‌هشت بوو، له‌ورا هه‌موو ئارمانجا وى ئه‌وبوو، کو گه‌لێ کورد تێبگه‌هینیت میلله‌ت ژ ڕه‌خنه‌یا ئه‌قلانى دبیته میلله‌تێ ڕه‌خنه‌سازیێ، له‌ورا ب ئه‌قلێ خوە یێ ره‌خنه‌یى ڤێ تێكستێ پێشكێشى مه دكه‌ت «بفكر ژ عه‌ره‌ب حه‌تا ڤه گورجان، کورمانجیه بویه، شوبهێ بورجان، ئه‌ڤ ڕوم و عه‌جه‌م ب وان حه‌صارن، کورمانج هه‌موو ل چار كه‌نارن، هه‌ردوو ته‌ره‌فان قه‌بیلێ کورمانج، بۆ تیرێ قه‌زا كرینه ئامانج«. ل ڤێرێ خانى ئیسپات یێ ڕه‌خنه‌یێ ل نه‌هۆشمەندیا مه دگریت و دزانیت ئه‌م پێدڤى ب پێداچوونێن خوە یێن هزرکرنێ نه. سه‌ره‌ڕاى وێ یێ ڕژده، کو ئه‌م هه‌ر زوو ل پرسێن خوە یێن مرۆڤى و زانستى، سیاسى و ڕووناکبیری و په‌روه‌رده‌ى و فه‌لسه‌فى و…هند بگه‌رین و خوە لێ بكه‌ینه خوه‌دان. ئه‌گه‌ر نه، ئه‌م دێ هه‌ر وه‌كوو ئه‌قلێ ده‌ره‌به‌گى مینن و بۆ ئارمانجێن نەیار و سه‌رده‌ستان بینه ئامرازێ بكارئینانێ. هه‌روه‌ها ل جهه‌ك دى دیاردكه‌ت «ئه‌ڤ غیره‌ت و ئه‌ڤ علووێ هیممه‌ت، بۆ مانعێ حه‌ملێ بارێ میننه‌ت، له‌و پێكڤه هه‌میشه بێ تفاقن، دایم ب ته‌مه‌رود شیقاقن، گه‌ر دێ هه‌بووا مه ئیتیحاده‌ك، ڤێكرا بكرا مه ئینقیاده‌ك، ڕوم و عه‌ره‌ب و عه‌جه‌م ته‌مامى، هه‌میان ژ مه‌را دكر غولامى، ته‌كمیل دكر مه دین و ده‌وله‌ت، ته‌حسیل دكر مه عیلم و حیكمه‌ت، ته‌میز دبوون ژ هه‌ڤ مقالات، مومتاز دبوون خودان كه‌مالات». خانى ل ڤێرێ پرسا هێز و میر و یەکگرتن ب تنێ ناکەتە سەرهەڤیا پرەنسیپێن دەولەتێ، بەلکوو ئەو تەمەرد و شیقاقا کو د ناڤبەرا بەش و ئەقلێن کەسایەتیێن کورد دا ژى هەى کێشەکا بنگەهینا دیرۆکییە، کو دەرفەتێ ب هەبوونا کوردان نادەت ئاسۆیا خوە یا دەولەتێ سازبکەن، ئایدیایا دەولەتێ بکەنە، بنەمایەکێ سەرەکیێ یێ خەم و کارکرنا خوە، لەورا ژ دەستگرتنا کەمالا هونەر و دین و زانست و فەلسەفێ ژى قەلس و کز دبن. سه‌رهلدانا نه‌ته‌وه‌یێ دگه‌ل دوماهیك ئینانا ئه‌قلێ ده‌ره‌به‌گى و ده‌ستپێكرنا گوتارەکا نیشتمان سازى و کەلەکرنا میراتەکێ فەلسەفەکارى سه‌ر هلدده‌ت. به‌لێ هه‌تاوەکوو ئه‌و سه‌هلدانه دگه‌ل چینا خوارێ نه‌بیته هۆشیاریا نه‌ته‌وه‌یى، پاراستنا ناسنامێ رۆلێ خوە نابینیت. ل ڤێرێ خانى، ڤێ نه هۆشیاریێ د بێ تفاقیا چینا بلند دا دبینیت و بەرپرسیاریێ د بنگەھ دا دئێخیتە سەر ملێ وان، لەورا ئیماژە دکەت، ئه‌گه‌ر ئه‌م نه‌شێن زه‌مینه‌یێ تێگه‌هشتنێ بۆ پرس و فاكته‌رێن “هێز و میر و ئێکگرتن” دروست بكه‌ین و تێبگه‌هین، کو ئه‌ڤ هه‌ر سێ بنگه‌هه ب خوە دامه‌زراندنا ده‌وله‌تا مرۆڤى و ده‌وله‌تا نه‌ته‌وه‌یی نه، وى دەمى ئه‌م نه‌شێن هزر د واته‌یا نه‌ته‌وه‌یێ ژى دا بكه‌ین، هزربکە، یا به‌رچاڤه هه‌تاوەکوو نها مه هێز وەکوو به‌رهه‌م و هێزا نه‌رم بكارنه‌ئینا یه. هێزا مه یا له‌شى ژى وەکوو ستوونه‌ك نه‌بوویه، هه‌لگرا ئاسته‌كێ باش بۆ بنگه‌هێ شارستانیێ. مه تنێ كار ل سه‌ر چه‌كێ هێزێ كرییه. دبوارێ هێزێ دا ئەم بەحسێ هيزا نەرم “Soft Power” دكەین، چونکو هێزا توند “Hard Power” هەموو دەما د جڤاكێن پاشڤەماى دا يا شياى كارێكتەرەكا لاواز و ئالۆز ل سەر شەنگستێ فەرهەنگا دێرينا كولتوورى بەرهەم بينيت. ل ڤێرێ مە شيايە هێزا تۆند بكار بينين و باوەرى ژى مە پێ ئينايە، بەلێ مە نەشيايە هێزا نەرم، بكەينە ئالتەرناتیڤ بۆ دەستڤەئينا هێزا زيرەك “Smart power” لەورا ئەم دبوارێ بكارئينانا هێزێ ژى دا بەردەوام خەلەت بووينە و ل جهێ مفاى، زيان گەهاندیيە مە. ڕاسته کو هێز پێك دهێت ژ هێزا “نه‌رم و توند و زیره‌ك”.ئانکو هه‌ر ئێك ژ ڤان ل سه‌ر پێكهاته‌یه‌كێ زه‌مینه‌یێ خوە دابه‌ش دكه‌ت، بۆ نموونه، یا”نه‌رم”ژ پێكهاتا كولتوورى و فه‌لسه‌فى و فه‌رهه‌نگى ده‌ست پێ دكه‌ت، هه‌تا دگه‌هیته قۆناغا پرسێن زمانى و هه‌موو به‌شێن زانستى یێن مرۆڤى بۆ هندێ، داکو پارسه‌نگا هێزێ ژ لایێ پرسێن دیبلۆماسى و ڕه‌سه‌نایه‌تییا كو‌لتووریڤه ئێكلاكه‌ر بیت. یا “تۆند” ژى ئه‌و فاكته‌رێن دبنه سه‌ر ئه‌نجامێ زه‌مینه‌یێ سه‌رمایه‌دارى و سه‌ربازى ب دروستكرنا جۆرێن چه‌ك و ئالاڤێن دى یێن بكارئینانا ماددى و فشارێن ئابوورى ل سه‌ر حه‌ز و ئاره‌زوویێن تاكى. یا “زیره‌ك” ژى ئه‌وا کو، ڤان هه‌ردوو هێزان دكه‌ته به‌رهه‌مێ بكارئینانا ئالاڤه‌كێ باشتر بۆ به‌رنامه‌رێژیا ڕێڤه‌برنا ستراتیجییا ده‌وله‌تێ. به‌لێ پرسیار ئه‌وه گه‌لۆ ژ بلى هێزا چه‌كێ، ئه‌رێ ما مه شیایه هه‌ردوو هێزێن دى وەکوو تێگه‌هشتن و ئیداره و به‌رهه‌م بكاربینین؟ دیاره په‌یوه‌ندیا هێز و میر ب ئێك ڤه گرێداینه، له‌ورا خانى ژى ئه‌و بزاڤه كرییه، هێزه‌كا ڕاست دگه‌ل بوونا میره‌كێ به‌رپرسیار و تۆلێرانس به‌رانبه‌ر به‌رهه‌ڤیا پره‌نسیپێن مرۆڤ و ملله‌تى ب یەکبوونێ په‌یدا بكه‌ت. ده‌مێ ئه‌م دبێژین “میر” واته‌یا وێ ئه‌و نینه، كا میره‌كێ باش بیت یان خراپ بیت، به‌لکوو مه‌به‌ست ژێ ئه‌و رێبه‌رێ کو ب پراكتیكا نوونه‌راتیێ ڕادبیت. نوونه‌راتیى ب خوە چییه؟ ئه‌و نوونه‌راتییا هه‌ولا ڕێكخستنا كاروبارێن نیاسینا جڤاكى و هزرى و فه‌لسه‌فى دبیاڤیێن ب هێزبوونا بنگه‌هێ کومه‌لایه‌تى و سیاسى و ئابوورى دا دكه‌ت. ئه‌ڤ نوونه‌راتییه دشێت سه‌ركێشیا ئێكگرتنێ ژى بكه‌ت، د ده‌مه‌كێ دا ئه‌گه‌ر ژینگه‌ها ملله‌تى د ئاماده‌كاریه‌كا ڤارێ كرى ژى دا دبیت، به‌لێ یەکبوونا جڤاكى هه‌بیت. هینگێ ئه‌و ئێكگرتنە دشێت ڕۆلێ خوە ببینیت، چونکو یەکەتى وەکوو بزاڤه‌كا هه‌ڤبه‌ش واته ڕۆشنگه‌رى و سیسته‌مه‌كێ مودێرن. بۆ نموونه، ئه‌گه‌ر مه وەکوو میلله‌ت یان تاكه‌كه‌س ئان ژی جڤاك ئه‌قله‌كێ هەڤگرتى نه‌بیت، ئه‌رێ ما دێ مه سسته‌مه‌كێ مودێرن هه‌بیت؟ هه‌روه‌ها ب دیتنه‌كا دى ما یا په‌سه‌نده ئه‌ز و تۆ وەکوو تاك یەکەتیێ بخوازین، به‌لێ وەکوو ڕۆل و قه‌بوولکرن دگه‌ل یێ دى نه‌بین؟ دیسان ئه‌گه‌ر بهێنه سه‌ر ئاستێ باژێرى، ئه‌رێ ما یا په‌سه‌نده دەڤەرەک خوە ب ڕووناکبیر بزانیت، به‌لێ دەڤەرا دى ب ئه‌ركێ خوە یێ ڕووناکبیر نه‌زانیت؟ ب ڤى ئه‌قلى، گه‌لۆ ما یا ڕه‌وایه یەکبوون جهێ خوە بگریت و ڕووناکبیری شۆڕ ببیته ناڤ هه‌موو جڤاكى دا؟ یەکبوون، ب ڕامانا تاك و میلله‌ت و جڤاك واته، هه‌موو پێكڤه كاركرن ل سه‌ر دروستكرنا سیسته‌مه‌كێ قه‌بوولکرى و كه‌س یێ دى تاوانبار نه‌كه‌ت، به‌لکوو هه‌ر ئێك خوە ڕه‌خنه بكه‌ت و كێماسێن خوە پاك بكه‌ت. ئه‌گه‌ر ئه‌قله‌كێ سه‌لیم په‌یدا بوو وى ده‌مێ دێ سیسته‌م و یەکبوونەکا سه‌لیم ژى په‌یدا بیت. ئەگەر ڤه‌گه‌رینە دیتنا حەزرەتێ خانى ڤه، ڕاستە خانى «مه‌م و زین/ مه‌مێ ئالان» بۆ خوە یان بۆ سه‌رده‌ستان نه نڤیسى، ئه‌وى بۆ گه‌لێ کورد نڤیسى. به‌لێ پرسیار ئه‌وه ئه‌گه‌ر ئه‌ڤرۆ ئه‌حمه‌دێ خانى، خودانێ به‌رهه‌مێ مه‌م و زینێ بیت، ئه‌رێ ئه‌وێن خوە ب ئه‌لیته دزانن خودانێن كیژ به‌رهه‌م و پڕۆژەیى نه؟ ڕاسته هه‌تاوەکوو نها ئه‌و برینا خانى به‌حس دكه‌ت، نه هاتییه چاره‌سه‌كرن و هێشتا خوونا ژێ دهێت، به‌لێ ئه‌و دیرۆكا ب خانى ڤه دهێته گرێدان دیرۆكا نووخوازیا “دین، دەولەت و سیاسه‌تێ” یا پێڤه دیاره. تایبه‌ت ده‌مێ د تێكه‌سته‌كا خوە دا بێژیت: «ئه‌ز مامه د حكمه‌تا خوه‌دێ دا، کورمانج د ده‌وله‌تا دنێ دا، ئه‌رێ ب چ وه‌جهى مانه مه‌حروم؟ بالجمله ژ بۆ چى بوونه محکووم؟» .ل ڤێرێ دیاردبیت کو، پاز‌ده سالان ده‌ردێ کوردان به‌رى بوونا خانى هه‌بوویه و ده‌مێ خانى خواندنێ بۆ ڤێ بنده‌ستیا کوردان دكه‌ت، ئێكسه‌ر د زانیت ئه‌ڤى بنگه‌هى ژ قۆناغا فیۆدالیزمێ ده‌ستپێكریه و كێشا نه ئێكگرتنا کوردان ژ نه ئاڤاهیا ئه‌قلێ تاكەکەسى به‌رده‌وام بوویه. نه‌مازه سه‌رده‌ستێن کوردان باش تێگه‌هشتینه كا چاوان ڤێ پلانا داگیركاریێ دناڤبه‌را وان دا بكه‌نه ڕێكا نه‌ئێكگرتنا نه‌ته‌وه‌ى و نه دامه‌زراندنا ئاڤاهیێن ده‌وله‌تێ. دیاره تشتێ گران ل سەر مە وەكوو گه‌لێ کورد ئەو بوویە جه‌وهه‌ربوونا دیرۆكا مه ل گۆر ئاڤاكرنا سیسته‌مێ سیاسى نه‌هاتییه نڤیسین و سه‌ره‌ده‌ركرن، ئانکو تێكستێ سیاسى هه‌تاوەکوو نها نه‌بوویه تێكستێ به‌رهه‌مئینانا زانست و ئه‌قلێ سیاسى، واته هێشتا تێكستێ سیاسى د ناڤ مه‌دا ژ دایك نه‌بوویه، هه‌تاوەکوو تشته‌ك هه‌بیت ب ناڤێ تێگه‌هشتنا تێكستێ سیاسى یا نه‌ته‌وه‌ى. یا دیاره هه‌تاوەکوو ئه‌ڤرۆ ژى ڤیان و باوه‌ریا مه بۆ قه‌بوولكرنا ئیكدوو خوه دوورى دیرۆكه‌كا نه‌زه‌لال دبینیت، چونکو ل سه‌ر ئاستێ كولتوورى و نه‌ته‌وه‌یى و سیاسى ئه‌قلێ مه دگه‌ل هنده‌ك خه‌ونێن دى یێن ژیانێ بوویه. هه‌روه‌ها مه هێزا ماددى ب سه‌رهێزا نه‌ته‌وه‌ى و هزرى ئێخستییه، بێ گۆمان ئه‌ڤه د ڕزگاركرنا ئاستێ سیاسى دا كێم ته‌رخه‌میه‌كه، دڤێت پرسیارێ ل خوه بكه‌ین كا نه‌ته‌وه بنگه‌هێ وێ چییه؟ بۆچى نه‌ته‌وه په‌یدا بوو؟ چاوان په‌یدابوو؟ هه‌روه‌ها پرسا ژ هه‌میان گرنكتر ئه‌وه، بۆچى نه‌ته‌وه و سیاسه‌تێ ئیكدوو نه‌گرت؟ ژبه‌ر چ ئه‌ڤ هه‌ردوو بنه‌مایه نه‌شیان ئاستێ زانستێ سیاسى و هزرى یێ کومه‌لایه‌تى به‌رزبكه‌ن؟ هەروەکو تاگور وێ به‌رزبوونێ بۆ بنگه‌هێ مرۆڤايەتى دزڤرینت و دبێژیت:“پێدڤييە نەتەوە بنگەهێ هزرى و ئه‌قلى بيت، نەوەکوو سياسى، چونکو د گۆتارا نەتەوەى دا مرۆڤ پرەنسيپێ سەرەكیيە” .واته ئیراده‌بوون/ باوه‌ریا هزرى و فه‌رهه‌نگى ژ ئاستێ مه یێ نه‌ته‌وه‌یى یا كێمه و ئه‌گه‌ر ئه‌م وه‌كوو میلله‌ته‌كێ داكه‌فتى به‌رانبه‌ر كاره‌سات و تراجیدیێن خوە هۆشیار و ل ئاست نه‌بین، گه‌لۆ دێ چاوان خوە و نه‌ته‌وه‌یا خوە نیاسین.
کورد د هاوکێشەیا دابەشکرن و داگیرکاریێ دا
گه‌ل د لاوازیا ڤى چه‌مكى دا بێ به‌هر نه‌بوویه، چونکو دیرۆكا کوردان دیرۆكا ژێرخانه‌یا ئابوورى و سیاسى نه‌بوویه، بشێت خوە ل سه‌ر دروستكرنا دیرۆكه‌كا نه‌ته‌وه‌یى بگریت، ژبه‌رکو نه‌ته‌وه‌بوون ل سه‌ر نه‌ڕاسته‌قینه‌یا تێگه‌هێ نیشتمان و نیشتمانپه‌روه‌رى، وەکوو بازاره‌كێ ئه‌رزان لێهات و ئه‌ڤ چه‌مكه ب به‌رپرسیارى نه‌گه‌هشته ئاستێ ڕه‌خنه‌كرنه‌كا دۆرهێلى، چونکو “دەسەلاتێن سیاسى ل سەر چ جۆرە ناسیۆنالیزمێ پێك بهێن، بنەمایێن جڤاكى ژى دێ هەروەكوو وێ دەسەلاتێ بن/ تاگۆر” . د ڤێ هزركرنێ دا، یا ڕه‌وایه دەسەلات و ده‌وله‌تێن ڕۆژهه‌لاتێ ژى ل سه‌ر بنگه‌هێ ناسیۆنالیزمێ درۆست نه‌بووینه. له‌ورا د دۆرهێلێ دا ته‌ڤایا جڤاكان ل سه‌ر ئابووریا سیاسى، یان ئابووریا ئه‌قلێ پیشه‌سازى نه‌شیاینه بگه‌هنه ئابوورییه‌كا هه‌ڤبه‌ش ب ناڤێ پاراستانا ئابوورییا نه‌ته‌وه‌یێن سیاسى و ده‌وله‌تێن پێشه‌سازى ب تایبه‌تى مه کوردان ل سه‌ر ڤێ پرسێ گه‌له‌ك كێشه هه‌نه، به‌لێ ئه‌ز سێ كێشه‌یێن سه‌ره‌كى وه‌كوو ئاسته‌نگ د رێكا مه دا دبینم، ئێك: نه‌بوونا ئێكگرتن و هه‌ڤگرتنێ دناڤ كیان و پێكهاته‌یێن سیاسى دا، ئه‌م به‌رده‌وام ژ به‌ر وێ كێشه‌یێ دنالینین و بەها و باجا وێ چه‌ندێ دده‌ین. دوو: ڕاسته د بوارێ نه‌ته‌وه‌یى دا هێزێن مه یێن به‌رگریكار ل به‌رانبه‌ر هه‌ر تراجیدییه‌كێ د قه‌هره‌مان بوون وه‌كوو یا دیار د ڤان سالێن بورى دا، دژى بزاڤا تیرۆرا داعشێ شیان داستانێن مه‌زن تومار بكه‌ن، به‌لێ كێشه ئه‌وه هه‌تاوەکوو نها مه ڕێكخستنا له‌شكه‌رى وه‌كوو هێزه‌كا نیشتیمانى نینه، کو ل ده‌مێن پێدڤى بێ هاریكاریا هێزێن هه‌ڤپه‌یمان بشێن سنۆران بپارێزیت. سێ: سیاسه‌ت ڕوویێ دى یێ ئابوورییه، ئه‌م شێن بێژین نهێنێن هێزا سیاسى و سه‌ربازى ل هه‌ر وه‌لاته‌كێ ئابوورییە، به‌لێ مخابن ئه‌م د وى بوارى ژى دا هه‌ژارین و مه نه‌شیایه مفایى ژ داهات، كه‌د و كانزایێن سروشتى و مرۆڤایه‌تى ببینین. نموونه، وه‌لاته‌كێ وەکوو قه‌ته‌ر، ڕاسته کو وه‌لاته‌كێ عه‌ره‌بیێ بچووکە، به‌لێ هێزا وى یا ئابوورى ل سه‌ر بنیاته‌كێ ڕاست و دروست هاته ئاڤاكرن، هه‌تاوەکوو نها ململانێ دگه‌ل وه‌لاتێن جیهانى دكه‌ت. له‌ورا یا ئه‌ز دبینم، گرنگترین تشت بۆ پاراستنا ناسیۆنالیزمه‌كا دروستكریى د ئاگه‌هیا تاكه‌كه‌سى و دامه‌زراندنا ده‌وله‌تێ دا هه‌ڤگرتن و هێز و ئابوورییه. هه‌روەکوو ئێرنست گیلنه‌ر دياركرى: “سه‌رده‌مێ ناسیۆنالیزمێ، ته‌نها ئه‌و نینه ڤێ نه‌ته‌وێ، یان ئه‌وا دى یان ژى ل ڕوویێ سیاسى خوه بسه‌لمینیت، به‌لکوو مه‌سه‌له‌یا نه‌ته‌وێ ب وى شێوه‌یه، کو هه‌لومه‌رجێن کومه‌لایه‌تى و ئابوورى ب گشتیى بكه‌ته به‌رهه‌مێ خو‌لقاندنا ڕووناکبیرییا بالا و هەڤگرتى” .
ئه‌گه‌ر پرسیاره‌كێ بكه‌ین ببێژین، ئه‌رێ ما د دیرۆكێ دا کوردان وه‌كوو میلله‌ته‌كێ بنده‌ست بۆ وى جهێ هزرا نه‌ته‌وه‌یى تێدا نه‌بیت خوازاتییه نه‌ته‌وه‌یێ دروستبكه‌ن؟ ب مخابنى ڤه نه‌خێر، چونکو کوردان وه‌كوو نه‌ته‌وه‌یه‌كا بهێز نه‌شیایه ل سه‌ر به‌گراوه‌ندێ جیهانى ڕۆلێ خوه یێ نه‌ته‌وه‌یى د په‌یوه‌ندیان دا هه‌بیت و دبیت وه‌كوو پڕۆژه ڤیایه، ناسیۆنالیزم بیته گۆشه‌ك دناڤبه‌را هزرا یه‌كسانى و ئازادى و وه‌كهه‌ڤیێ، به‌لێ د جوگرافیا خوه دا پێچه‌وانه‌یى ڤێ هزرێ بوویه. ژبه‌رکو کورد به‌رده‌وام دناڤ فره‌ڕه‌نگیا نه‌ته‌وه و مه‌زهه‌بان دا بووینه هه‌تاوەکوو د كه‌ڤن دا ژى گه‌له‌ك جۆرێن نه‌ته‌وا هه‌بوون وەکوو ناسیۆنالیزما نوونه‌رایه‌تى و نه‌ژادى و ئه‌فسانه‌یى و فه‌رهه‌نگى و ئایینى و… به‌لێ پشتى په‌یدابوونا ده‌وله‌تا عوسمانى، به‌شه‌كێ زور ژ کوردان چوونه سه‌ر جوگرافیا ده‌وله‌تێن سه‌رده‌ست و هنده‌ك چین و ئه‌شیرێن جودا مانه دناڤ جوگرافیا کوردان دا. “د. مارف خه‌زنه‌دار” وان چين و ئەشيران پارڤه‌ى دوو پارچه‌یان دكه‌ت، کو “ل سه‌دێ شازدێ ناوچه‌وێن جوگرافى یێن ئاخا کوردستانێ ب سه‌ر ده‌وله‌تێن تۆتالیتارى دا بوو، بناڤێ ئیسلامێ سه‌ركردایه‌تا وان دكرن و ژ نه‌ته‌وه‌یێن جودا پێكهاتبوون مینا تورك و عه‌ره‌ب “ توركێن زمان، توركێن مه‌غول” فارس و کورد، ل ڤێرێ به‌شه‌كێ زۆر ژ ڤان ده‌وله‌تان بنه‌مالێن کوردان برێڤه‌دبرن، به‌لێ سه‌رۆكێ وان ب نه‌ژاد کورد بوو، چونکو ئاخا کوردستانێ بۆ ئێكه‌م جار ل 1514 شه‌رێ چالدێرانێ دناڤبه‌را سه‌فه‌وى و عوسمانیا دا هاته دابه‌شكرن و بۆ دوو پارچه، پارچا ڕۆژئاڤا عوسمانییا داگیركر و یا ڕۆژهه‌لاتێ سه‌فه‌ویان داگیركر” . ڤێ داگیركرنێ وه‌كر میلله‌تێ کورد نه‌شیا ناسیۆنالیزمێ دگه‌ل هه‌ر ده‌سته‌جه‌معه‌كێ به‌روارد بكه‌ت، مه‌به‌ست وەكوو هزرا سياسى و ديرۆكى و مەعريفى بهێته گه‌هاندن، چونکو هه‌ر ئیديۆلۆجییه‌كا کوردى ب شێوه‌كێ جێاواز ئه‌ڤ هه‌لگرا په‌یامێ هه‌بوویه. به‌لێ ئارمانجا سه‌ره‌كى يا داگیركرن و دابه‌شكرنا کوردان، جوداهییا زارڤه‌یان په‌یدابوو. کوردستان وه‌كووو پارچه پارچه ژ كێم هه‌ستا نه‌ته‌وه‌یێ هاته دابران. هه‌روه‌ها ده‌مێ میرنشین ژى هاتین سه‌ر حوكمى، سه‌رۆك هوز په‌یدابوون و بنه‌مال چێبوون، کۆمەکا ئه‌شیران بخوه‌ڤه‌گرتن و هه‌ر ئه‌شیره‌ك د جوگرافیه‌كا تایبه‌ت دا، ئانکو گرێدایى نه‌ریتێ خوه ئاڤابوو و ناسیۆنالیزمه‌كا نه‌ژادى پێك ئینا. ناسیۆنالیزما نه‌ژادى ناسیۆنالیزمه‌كا كه‌ڤناره ده‌وله‌تێ ل سەر بنه‌مایێ خه‌یال و نفشێ دێرین په‌یره‌و دكه‌ت. نەمازە ل چاخێن ناڤەڕاست، پشتى شه‌رێ دوویێ جیهایێ نەتەوەیان ل ئاورۆپا گرنگى ب درۆشمێ “ئێك وه‌لات، ئێك نه‌ته‌وه و ئێك ڕێبه‌ر” دان و تێكه‌لى نه‌ژادیا سیاسى بوو، نموونە دەسنیشانکرنا ئێک سەرکردە د ڕێڤەبرنا چەند نەتەوەیان دا ب ئێک درۆشم وەکووو هێتلەر و ستالین و ناپلیوون و…هتد هزربکە، تیۆرا “جوبینو” د بنگه‌هێ نه‌ته‌وه‌یێ دا په‌یوه‌ندیه‌كا گرێدایى بوونا نه‌ژادى بوو، جوبینو هوسا هزر دكر، تێكه‌لبوون و تێكه‌فتنا دناڤبه‌را هه‌ڤژینیا نه‌ژدان دا بۆ نه‌ته‌وه‌پارێزیا گه‌لێ فڕه‌نسى بنگه‌هه‌كێ ب به‌ره‌كه‌ته و ژلایه‌كێ دى بۆ سیاسه‌تا ئازادیخواز ژى پره‌نسیپه‌كێ نه‌ته‌وه‌یێ پێدڤییه. به‌لێ هه‌ڤالێ وى “تۆكڤیل تیۆرا” نه‌ژادى وەکوو یا قه‌ده‌رى ڕه‌ت دكه‌ت و دبێژیت: “ئه‌و ئه‌سلێ چاره‌نڤیسێ مرۆڤان دیاردكه‌ت ”ماتریال”ە کو چاره‌نڤسى ب فاكته‌ر و كارێن ئۆرگان ڤه دیاردكه‌ت. پرسیار ئه‌وه ئەرێ کوردان د ڤان سالێن بوورى دا شيايە بريارێن چارەنڤيساز دەربارەى وان كێشەيێن، کو هەبوونە وه‌كو ماتریال بدەت؟ وەكوو بەرى نها من ئیماژە پێ دایى، کو ب درێژاهیا دیرۆكێ هه‌تاوەکوو نها تاكێ کورد بنده‌ستێ دوو نه‌ریت و هزران بوویه، ئێك: نه‌ریت و هزرێن ژینگه‌هـ و كولتوور سەردەستیێ، هەروەها نه‌ریت و هزرێن ژینگه‌هـ و كولتوورێ جیهانا سەرمایەدارى و دەرەکى. یا ناڤخوە مه وەکوو پێدڤى كار ل سه‌ر ده‌وله‌مه‌ندیا فه‌رهه‌نگ و سازكرنا ئه‌قل و زمان و تێكستێ خوە ب باشى نه‌كریه. یا دوویێ: ژى داگیركه‌رێن کوردستانێ ب مه‌به‌ست، هه‌ولدایه ڤى تاكى بنده‌ست بكه‌ن، داکو شارستانیه‌تێن خوە ل سه‌ر بنده‌ستیا وى زیندى بێهلن. نه‌مازه میلله‌تێ تورك كاربدەستێن میلله‌تێ تورك هه‌تاوەکوو نها ژى ل سه‌ر تیرۆرا ئازادییا تاكێ کورد، به‌رده‌وامن. هه‌تا د ڕوژناما “نێشينال گارديانNational Gardian – “ يا ئامريكى دا هاتبوو نڤيسين“ ئەگەرێ گرتن و بەندكرنا ڤان تاكێن کورد ئەوە، کو کورد داخوازێ ل توركان دكەن وەكوو کورد بهێنە نياسين، نەوەكوو توركێن چياى” .هەروەها بەلگەيەكا ڕەسمى د ڕوژناما “میلليەت – Milliyet “ دا هاتبوو دياركرن، کو توركان بەندەك دژى کوردا د دەستورێ خوه دا بەلاڤكربوو تێدا نڤيسىبوو “ ئەو كەسێن کوردان هانددەنە خەباتا نەتەوە، دڤێت بێ یاسا بهێنە تاوانباركرن و ئاسايیشێ ل گۆر دەستوريیا ڤى بەندى مافێ وێ چەندێ هەيە، وان ب خێزان و بنەمال ڤە پەنابەرى جهەكێ دوور بكەن”. هەروەها فارسان ژى هەولددا نەتەوەيا کورد ب وى ڕەنگى ژناڤ ببەن نوونەرێ مجلسا شۆرايا میللى يا كەڤنەپەرست دگۆت:“ د ئيرانێ دا مەسەلەيا کوردان، ناڤ بابەتان دا نينە و کورد وەكوو میللەت ناهێتە تەماشەكرن، چونکو دگەل فارسان ئێك نەژادن”. دیارە، میللەتێ کورد، د ئاستێ پێدڤى دا نه شیایە هزرێن خوه، ل گۆر تێگه‌هێ ڕۆشنگەرى و ڕه‌خنه‌یا ڕۆشنگەریێ د ڕۆلێ ڕاڤه‌كرنا ژیان و تێگه‌هێ ڕامانێ دا بدەتە چێكرن. ئه‌گه‌ر هه‌ولدان هه‌بن ژى كێم بوونه، چونکو هێشتا تێگه‌هێ فه‌لسه‌فى د تێگه‌هشتنا هزرا مرۆڤێ کورد دا په‌یوه‌ندى زۆرتر ب نه‌ریتێ جوگرافى و ئایینى و کومه‌لایه‌تى ڤه هه‌یه و د پرسێن ئه‌ده‌بى و مه‌عریفى دا، نه‌بوویه سه‌رئه‌نجامێ ده‌ستپێكرن و ئازراندنا پرسیار و لێگه‌ریان و ڤه‌خواندنا پرسا تراجیدیا ناسنامێ، بەلکوو بەردەوام مه کوردان هەولدایە هزرێن خوه دگەل هزرێن سەردەستان ئالۆزتر لێ بكەین و هەر تشتێ خوه بهێلینە ب هیڤیا وان ڤە. ب هزرا “ئه‌نگڵس” میللەت ب ئازادیێن خوه ڤە دشێن بازنه‌یێ خوه به‌رفره‌هتر لێ بكه‌ن، به‌لێ هزرا “ماركس” بازنه‌كرن تشه‌كێ دنە، کو بچووكرنا وان بازنه‌یان په‌یوه‌ندى ب گه‌لێن دى ڤه هه‌یه، له‌ورا فردریك ئەنگڵس دبێژیت:”هیچ میللەتەك نەشێت ڕزگار ببیت، ئەگەر بندەستێ گەلێن دى بیت”. به‌لێ ب ڤێ تێگه‌هشتنێ ماركس گه‌هشته وێ ڕاستیێ، کو په‌یڤا دیلبوون ب زینجیرا میلله‌تێن دى ڤه‌گرێدایه، ژ به‌رهندێ د بەروڤاژییا تێكستێ ئه‌نگڵس دا ماركس دبێژیت:”ئەو میللەتێ گەلێن دى دچەوسينيت، زينجيرا ديلبوونا خوه موكمتر لێ دكەت”. ئەگەر مرۆڤ بزڤريتە، ديرۆكێ دێ گەلەك بزاڤێن سەردەستان بەرانبەر بێ سەروبەرى و بندەستيیا کوردان وەكوو چاخێن داگيركارى و تراجیدى بیينيت، کو داگیرکەرێن کوردستانێ ب ڕێكا بكارئينانا هەموو جۆرێن تیرۆران، هەولدايە پڕۆژێ بزاڤا ڕۆشنگەريێ دناڤ هزرا مرۆڤێ کورد دا، بكەتە گرفتاريەكا مەزن و ئەنجامێ هەلوەشاندنا وەرارا فەلسەفەکارى و ناسنامەبوونێ. سەرەڕاى وێ ئەڤ دژە دۆرهێل دروستبوونا پاشكه‌فتن و ناله‌باریا مرۆڤ و میللەتێ کورد پێڤە دیاردبیت، زۆرتر به‌رهه‌مێ په‌روه‌رده و دیاردا هاوکێشەیا ڕۆژهەلاتێ و هێزێن سەردەست بوویە. هه‌تاوەکوو وێ ڕاده‌یێ کو وان چجاران حه‌زا مرۆڤایەتیێ پیشكێشى مه وەکوو مرۆڤێ کورد نه‌كریه و هه‌رده‌م د ناڤبه‌را نه حه‌زكرنا مه دا بها و پره‌نسیپێن خوە یێن مرۆڤایه‌تى ژ ده‌ست داینه. ب تایبه‌تى توركان، ژبه‌رکو تورك وەکوو پرسەکا سایکۆلۆجیک دژى بوونا میللەتێ کورد بوویە، به‌لێ عه‌ره‌ب و فارس ل سه‌ر ئاستێ سۆسیۆسیاسى دژه کورد بووینه. هزربكه تورك ب درێژاهیا دیرۆكا خوه نفشێن کومکوژى و خوینێ بوونە، ئێكەم دەسەلاتا دەولەتا عوسمانى، کو ب یاسایێ پەسەند كرى کوشتنا براى بوو ل سەر دەستێ محەمد فاتح هاتە ڕاگەهاندن. دیرۆكا توركان بۆ مە ئاشكەرا دكەت، کو پشتى ڤان سه‌دێن بورى و دووباره نووکرنا پڕوژه‌یێ خوه یێ ستراتیجى و كاركرن بۆ ڤه‌گه‌راندنا هه‌مان خالا دیرۆكى شیا تێرا خوه دربێن مه‌زن ل ئه‌قلێ مرۆڤێ کورد وەکوو میللەتەکێ بێ دەولەت بده‌ت. هه‌تاوەکوو ڤێ سه‌ده‌یێ ژى ل سه‌ر خالا گوهه‌رینا ڕۆژهه‌لاتێ ب جه‌نگێ سیێ یێ جیهانى، ئارمانجا توركیا بۆ هێرشێن زورینه‌یا ناوچه‌یان د به‌رده‌وامن، ئه‌ڤ هێرشه نه ب تنێ ب ڕێكا هێزا سه‌ربازى نه، به‌لکوو ب ڕێكا ته‌كنیكا سه‌رده‌مى و برهاندنان دارستان و ژینگەهێن دەڤەرێ ژى نه. نه‌مازه ب هاریكاریا چینەک ژ سیاسییان، هونه‌رمه‌ند و ڕووناکبیر و نڤیسكار و ئه‌كادیمسیونان ژى كاریگه‌ریا داگیركرنێ هه‌یه، ژ بلى ڤێ تورك ئه‌ڤرۆ ب ته‌كنۆلۆجییا ئه‌سمانى شه‌ره‌كێ تۆند ل سه‌ر نه‌مان و بوونا میلله‌تێ کورد دكه‌ت، ئه‌گه‌ر هنده‌ك هزربكه‌ن، کو پرسێن ئه‌ده‌بى و زمانى و كولتوورى په‌یوه‌ندى ب ڤێ داگیركرنێ ڤه نه‌بیت، گه‌لۆ پا بۆچى هه‌بوونا مه وەکوو کورد بۆ هه‌ڤدوو ل سه‌رڤى زه‌مینى دوورى بەها و پره‌نسیپێن لێبوورین و قه‌بوولکرنێ و ئاشتیەکا مژەوییە؟ گرنگه ئه‌م ڤێ چه‌ندێ ب ئه‌قله‌كێ ڕه‌خنه‌یى وه‌ربگرین، کو تورك نه ب تنێ ب دوژمناتییا خوه شیان به‌شه‌ك ژ کوردان، نێزیكى خوە بكه‌ن، به‌لکوو ب ته‌كنیكا ئه‌قلێ خوه شیان زورينەيا تاكێن کورد، پارتێن کورد، ڕووناکبیر و نڤیسكار و هونه‌رمه‌ند و پارچه‌یێن کورد بكه‌نه نه‌یارێن هەڤدوو. داکو ل سه‌ر ڤێ زالیه‌تیێ هه‌ر تشتێ کوردان ژ ناڤ ببه‌ن و داگیربكه‌ن، چونکو توركان بەردەوام هەولدایە هەبوون و شاهنشینا خوه ل سەر نەبوونا “یێ دى” بدەنە چێكرن. هه‌روه‌ها ژ لایه‌كێ دى ڤه ژى ب ناڤێ پەیامێن ئۆلی و سیاسى، به‌رده‌وامى و درێژاهیى ب سیاسه‌تا خوه یا ده‌وله‌تدارى دا، داکو خه‌لكه‌كێ ل ژێر ڤان باوه‌ریان ل خوه کوم بكه‌ت و بده‌تە خاپاندن. جیهادا قه‌تل و کومکوژیا گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یێن بنده‌ست، نه‌مازه کورد ژى دگه‌ل دا بکەت، دیسان ب ڕێكا بازرگانى و سەربازى شیان ژ بۆ بەرژوەندان خوه نێزیكى کوردان بكەن، داکو کوردان ژ لایێ نەتەوەى و سیاسى و جوگرافى ڤە لاواز بێهلن و هەولبدەن پرەكێ ب ناڤێ نەهێلانا نەتەوەیا کورد دروست بكەن، کو ئێدى مروڤێ کورد ل سه‌ر پڕۆژه‌كرنا نه‌ته‌وه‌یى ئاڤاهیێ “خوه و یێ دى” ئاڤا نه‌كه‌ت. هەروەها ژ لایێ جڤاكى ژى ڤە، ب ڕێكا گەشەكرن و ستراتیجییا هونه‌رێ سیاسى شیان گه‌نده‌لیێ د هونه‌ر و چاند و كولتوورێ کوردان دا بكه‌ت ل جهێ بانگێ پرۆسه‌یا هزر و بوونا موزیك و زنجیره‌یێن کوردى د گوهـ و چاڤ و هۆشێ مه دا بهێته دان هزر و بوونا موزیك و زنجیره‌یێن خوه ل سه‌ر مه دانه ئاراسته‌كرن و نه‌هێلان ئه‌م كولتوور و كه‌لەپوور و دیرۆكا خوه وه‌كوو بنگه‌هێ دیالۆگ و تێگه‌هشتنێ بناسین، به‌لکوو ژ بێ ئاگه‌هیا مه و كێم خوه ئاڤاكرن و پیشه‌سازیا ئه‌قلێ مه و شیان تیۆرێ داگیركرنێ و فه‌شارتنا ڕه‌سه‌نایه‌تیێ ل سەر ئەقل و هونه‌ر و ئەدەب و زمانێ مه، وەکوو تاك و جڤاك و میلله‌ت ب سەپینین، کو ئێدى داكه‌فتنه‌كا كولتوورى د ناوچەیێ دا دروست بكەن، بۆ هندێ بشێن هەم ژ لایێ جواناسیا كولتوورى و هه‌م ژ لایێ سیاسى و هەم ژ لایێ ئابوورى ڤە زالى ڕزاندنا كار و پراكتیكا پەروەردا جڤاكى و نەتەوەى ببن. عەرەب و فارسان ژى ب هەمان شێوە هەولا داگيركاريێ دانە، میللەتێن عەرەب بەردەوام کورد ب نفشێن نە مرۆڤ/ عەفريت و نە موسلمان دهژمارتن و هەولدان کوردان جنيۆسايد، کۆمەلکوژ و بنبڕ بكەن، چونکو عەرەب دگەل ئێك زمان فێربوونە، ئەو ژى زمانێ تۆندى و زفراتى و گرتى بوويە، پاشخانا وان، عەرەبان چ جاران يا باش بۆ خوه نەڤيايە، هەموو دەولەتێن خوه ئێخستينە د خزمەتا كولتوور و زمانێ خوە یێ نەژادى دا، بەلێ چ جاران هەول نەدايە ژى دەولەت و كولتوور و زمانێ خوە بكەنە د خزمەتا هەڤوەلاتيێ خوه دا، ژبەرکو ترسا وان ژ دەستدانا ڕەسەنايەتيا كولتوورى و جيهادێ بوويە، کو ديرۆك وان ب هەموو ڕاستێن ئەو د دەرحەقا میللەتێن دى دا د فەدشێرن شەمزار بكەت ب تايبەتى میللەتەكێ وەکوو يێ کورد، لەورا هەتاوەکوو پشتى بهارا عه‌ره‌بى ژى هێشتا گەلەك دەولەتێن وان د قه‌یران و ئالۆزى و نه‌چاره‌سه‌ریا كێشه‌یان داماینه و كه‌ڤتینه بن تۆفانێن شكەستن و پاشكەفتنێ. هەتاوەکوو “شێخ الحبيب على جفرى” د ديدارەكا تايبەت دا دانپێدانێ ب دەمارگيریيا دەولەتا تورك و عەرەب و فارسا بەرانبەر نەتەوەيا کورد دكەت و دبێژيت:” کورد میللەتەكێ نەتەوەنە، بەلێ دەمێ پەيمانا سايكس بيکو، ئەو ل سەر پارچەبوونێ دابەشكرين ڕێز ل مافێن وان نەگرت، ب سەر چوار وەلاتان دا دابەشكرن و هەر وەلاتەكێ نەتەوەيەكا دەمارگير تێدا هەيە، دەمێ دبيتە گاڤا بابەتێ نەتەوەيێ تورك و عەرەب و فارس دبێژن نەتەوا کورد بۆ مە ل دۆماهيا هەموو تشتايە، ژ بەرهندێ کورد هەست پێ دكەن نياسينا وان د فەشارتنێ دايە”. ڕاستە داگیرکرنا مە بەشەک دەولەتێن نەیار و زلهێز بووینە، بەلێ بەشێ دن ئەم وەکوو میللەت و نەتەوە ب خوە بووینە، گرنگە ئەم وێ داگیرکرنا د ناڤخوەدا چارەسەر بکەین، وێ چارەسەریێ بکەینە ئالتەرناتیڤەک بۆ چارەسەرکرنا پرسێن خوە یێ دەرەکى، چونکو كوردان تايبەتمەنديێن خوه وەكوو كولتوور و ڕەسەنايەتى هەتاوەکوو ڕادەيەكێ پاراستینە، هەر پارچەيەكێ ل گۆر پێكهاتەيێن خوه ڕێز ل هەڤ ڕەنگيیا خوه گرتيیە، بەلێ سەردەستان ب هەموو واتەيان ڤە كولتوورێ خوه كريە ئێك ڕەنگ و ئێك ئايین وەكوو خزمەتا بەرژوەندا و تێكدانا گەلێن بندەست بكارئينايە، هەر چاوان بيت ژ لايێ پوزتيڤ ڤە ئەڤێ دەولەمەنديەك دايە کوردان، بەلێ ژ لايێ جوگرافى و ئەقلى و پەروەردى ڤە زيان گەهاندیيە کوردان. ئەگەر سەردەستان ئۆلێ سیاسى وەكوو بەرژوەند ب كار نەئینابیت، ئەرێ پا بۆچى هەڤوەلاتیێن مەدەنى ب ناڤێ گاتایێن ئۆلى دبرهینن؟ هندەك ئەقل هەنە باوەردكەن کو نە وەسایه ئەڤە سووجێ ستراتیجیا ده‌وله‌تێن ڕوژئاڤایە، کو ئه‌و هاندانا سەردەستان دكەن ڤان كریاران د دەرحەقا كێم نەتەوان دا ئەنجام بدەن، ڕاسته ده‌وله‌تێن زلهێز باندۆرا خوه ل سه‌ر ئاستێ هەموو جیهانى هه‌یه، به‌لێ بۆ من جهێ گۆمانێیه، ڕوژئاڤا یا نه‌چار نینه وەکوو سه‌رده‌ستان ب ڕێكا كارئینانا وه‌سیله‌یان خوه ڕازى بكه‌ت، به‌لکوو ئه‌و ب ستراتیجییا سەردەمى هزردكه‌ت و تێدگه‌هیت و سه‌ره‌ده‌ریێ دكه‌ت. بەلێ پرسیار ئەوە ئه‌رێ ئەو ئەقل وەکوو کیژ سەردەم هزر دكەن و تێدگەهن و سەرەدەریێ دكەن؟ بەرسڤا هەى ئەگەر لێ بگەرين. دروستكرنا تێگەهێن داگيركاریێ وەکوو ڕەتكرنا وى كەسیيە، ئەوێ بۆ تە بەهانەكێ چێكەت دا تە پێ سزا بدەت، پەیوەندیێن مە کوردان ژى دگەل داگیركەر و پرسا داگیرکاریێ ب هەمان ڕەنگى بووینە، بەلێ هێشتا هندەك ژ مە باوەرناكەن، کو ئەڤە سەركەفتنا ڕێك و ئارمانجێن نەیارێن کوردانە بەرانبەر نە هێلان و نه نیاسینا مە بۆ دروستکرنا گەلەك تشتان د گەهاندنا ئاست و ویستگەهێن دەولەتێ دا.
نابیت ئه‌م کورد كێشا سه‌رده‌ستان بكه‌ینه جوگرافى، ئه‌گه‌ر جوگرافیى ئه‌نجامێ داگیركرنێ ژى بیت، پێدڤییه ئه‌قلێ مرۆڤى ئه‌نجامێ نیاسینا ته‌كنیكا زمان و كه‌لتوور و ئه‌ده‌ب و نه‌ته‌وه‌یێ بیت. د ڤێ شكه‌ستنا سیاسى دا ئه‌م ل سه‌ر ئاستێ تاكه‌كه‌سى ژى نه‌بووینه ڕه‌وت و بازنه‌یه‌كا ته‌مامكرى، به‌لکوو بووینه ئه‌نجامه‌ك ژ ئه‌نجامیێن دیاركریێن بێ هزر و تێگه‌هشتن. چاوانیا ڕه‌فتار و پره‌نسیپ و خوه په‌روه‌رده‌كرنا مه ژى ب هەمان ڕەفتار و پەروەردەيا نەیارێن مە ڤە چوويە. نەمازە جیهانا فينوومينێ/ دیاردێ په‌یوه‌ندیه‌كا زێدە ب بابه‌تێن کومه‌لایه‌تى و كولتوورى ڤه هه‌یه، ئه‌ڤجار ئه‌و په‌یوه‌ندى چ ب مەژیێ هۆشیاریێ ڤه یان ژى ب مەژیێ دژه هۆشیاریێ و نه گوهه‌رینێ ڤه هه‌بیت، مرۆڤ هزردكه‌ت ڕاهیبه‌یه‌كه په‌روه‌ردا جڤاكى ژێ ده‌ركه‌ڤیت و دناڤ ژینگه‌هێ دا به‌لاڤ دبیت. بێ گۆمان ئه‌ڤێ مه‌سه‌له‌یێ داکۆكى ب شێوه‌كێ زورینه ل سه‌ر مه‌سه‌له و ناوچه‌یێن ده‌ڤه‌رێ ژى وەکوو بكارئينانا “تيۆرێ ئايینى، دگەل سياسەتێ” و “تيۆرێ سەپاندنێ، دگەل جڤاكى” و “تيورێ هێزێ، دگەل پەروەردەيا ئەقلى” كريە. ڤێ چه‌ندێ گه‌له‌ك هوكار په‌یداكرن ب تایبه‌تى مه وەکوو کورد ژى نه‌هێلا بنگه‌هێ نه‌ته‌وه‌یێ دناڤ مه دا ژ له‌شێ ده‌ره‌به‌گیێ دا ده‌ركه‌ڤیت و دیزانه‌كێ نوو په‌یدا بكه‌ت. ژ به‌رهندێ ئه‌م کورد ل سەر ئاستێ سیاسى و زمانى دا وه‌كوو نه‌ته‌وه هێشتا یێن د قۆناغا دروستبوونێ دا، ئه‌و دیرۆكا بناڤێ نه‌ته‌وه بۆ مه هاتییه دروستكرن، ئه‌م نه‌شێن هه‌تاوەکوو ڕاده‌یه‌كێ بێژین نه‌ته‌وه‌یه‌كه ل سه‌ر بنگه‌هێ خوە یێ تەندروستە، چونکو نه زمانى جهێ خوه ب باشى گرتییه و نه بنه‌مایێن دیمۆگرافیا سیاسى یا کوردى و نه ژى ئه‌قلێ ڕۆمان و تاكه‌كه‌سى ئامادە بوویە. ئانکو گرنگه تێبگه‌هین ئه‌و میلله‌تێن سه‌رده‌ست بن دشێن زمانه‌كێ سه‌رده‌ست ژى دروست بكه‌ن، به‌لێ ئه‌و میلله‌تێن بنده‌ست بن نه‌شێن زوو ب زوو زمانه‌كێ سه‌رده‌ست دروست بكه‌ن. ژ به‌رکو، هزركرنا وان میلله‌تان ژى د بنگه‌هێ گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یێ دا مه‌رجه‌كێ نه هزركرنا نه‌ته‌وه‌ى و جڤاكى هه‌یه. ئه‌ڤه وه‌دكه‌ت بزاڤێن جڤاكى و سیاسى ژى نه‌بنه ده‌رگه‌هێن ڕێكخستنێ، نه‌مازه ئه‌گه‌ر ڕه‌وش به‌ره‌ڤ وێنه‌یێ سته‌مكاریێ چوو و گه‌ره‌نتیا تاكى وەکوو هەڤوەلاتییەکێ ئازاد نه‌هاتییه كرن، وى ده‌مى ڕێگرى ل به‌رده‌م هزرێن ئازاد دهێته‌كرن و پێشكه‌فتنا ئه‌قلێ نه‌ته‌وه‌یى نه‌شێت ڕۆلێ خوە بینیت و هه‌روه‌ها ب هیچ شێوه‌یه‌كێ مرۆڤ نه‌شێت دانپێدانێ ب پره‌نسیپێن سیاسه‌تێ بكه‌ت، کو ل ئاستێ مرۆڤه‌كێ سیاسى و نه‌ته‌وه‌یى یا د ئه‌ركێ پاراستنێ دا، چونکو ناسیۆنالیزم ل سه‌ر کۆمەکا پره‌نسیپان دروست دبیت، به‌لێ ئه‌و میلله‌ت ئه‌گه‌ر د ئاستێ خوە یێ سیاسى و زمانى و هونه‌رى و كولتوورى و ڕووناکبیری دا یێ سازكرى نه‌بیت، وى ده‌مى زمان و ئاستى هزرى ژى پارچه و به‌لاڤه دبیت، سنۆرێن تاكى د هزرا ته‌نگى و كین و ده‌مارگیریێ دا خوە دبینین، ئانکو، ژ ئه‌نجامێ نه‌بوونا زه‌مینه‌یێ ڕووناکبیری د مه‌ژیێ تاك و جڤاك و نه ژێرخانه‌كرنا جڤاكى دا، وه‌كریه نه خه‌مخوریا مه بۆ ڤى زمانى وه‌كوو دیتن و هزرێن مه یێن مه‌عریفى ل سەر ئاستێ نزم و لاواز بهێنە هەلسەنگاندن، داکو ناسنامە وەكوو بنگه‌هه‌كێ ساده، نەوەکوو مه‌عریفى د هزرا تاكەكەسى دا ببیتە پەیكەرێ زالبوون و هەلوەشاندنێ. د په‌یڕه‌وكرنا ته‌كتیكا نوودا، به‌شێ هه‌ره سه‌ره‌كى یێ دیاركرنا بنگه‌هێ ئه‌زموونان، ئه‌وه زمانى “دیالیكتیكه‌كا”* ته‌ندروست هه‌بیت و گه‌شه‌یێ بكه‌ت. ده‌رباره‌یى پێكهاتا زمانى ئیدوارد ساپیر، به‌رى بیست سالا گوتیه: “زمان ب پێكهاتا بنیاتێ خوه “ئاست و سنۆر و ئه‌زموونان” بۆ مه ده‌ست نیشان كه‌ت، چونکو ئه‌م بێ هه‌بوونا زمانى و بێ ئاگه‌هیا چاڤه‌رێ وونا باژێرى هاتینه، له‌ورا ڤه‌دگه‌رین بۆ هه‌رێما ئه‌زموونان. زمان وان ئه‌زموونان بۆ مه دئێخیته چوارچۆڤه‌كێ دیاركریى دا” هەروەها ژ لایەکێ دى ڤە، زمان ژ چاوانییا برێڤەبرنا هزر و ئاكنجیێن ل سەر ئەردى دروست بوویه و دگه‌ل خه‌سله‌تێن خوه هاتییه به‌راوردكرن. هه‌تاوەکوو ژ بۆ ناسنامه‌یا نه‌ته‌وه‌یى زمان، ڕەوشتەکێ بنه‌مایى وه‌ربگریت ل سه‌ر پێگیریا هه‌ر تاكه‌كێ بوویه باوه‌ریه‌كا فه‌رمى. بۆ نموونه، كا چاوان هه‌ر كه‌س ب باوه‌ریا ئایینى یان سیاسى یان ژى نه‌ته‌وه‌یى دا خودان ئه‌ركه‌كه‌كێ جێبه‌جێكرنێ یه، نها وەسا گرنگە ئه‌و كه‌س ل سه‌ر ئاستێ به‌رهه‌مئینانا په‌یڤ و تێكستێ زمانى ژى دا، پێدڤییە خوەدان باوەریەکا جێبه‌جێكار بیت، داکو گیانێ نەتەوەیى ل سەر زمانەکێ تەندروست بشێت، هەم جڤاکەکێ باش هەم مرۆڤەکێ باش هەم ژى دەولەتەکا باش ساز بکەت و بەرهەم بینیت.
ژێدەران
(*) Bourgeoisie ئه‌ڤ په‌یڤه بنگه‌هێ خۆ ژ په‌یڤا ( بۆرگ) وه‌رگرتییه. ئه‌و كه‌سێ نه ئاغا بیت و نه مولكدار بیت، دبێژنێ بۆرژواز.
(١)https://en.wikipedia.org/wiki/Nationalism Nationalism/
(٢) ئه‌لكس تامسۆن، سیاسه‌ت له ئه‌فریقیا دا، وه‌رگێران: هیوا مه‌جید خه‌لیل، چ1، چابخانا خانى ـ هه‌ولێر، سالا 2010.
(٣) ئیریك هۆبزباوم و ئەوانى ديكە، ره‌هه‌نده‌كانى ناسیونالیزم، وه‌رگێران: ئارام جه‌مال سابیر، چ1، چابخانا شڤان ـ سلێمانى، سالا2004.
(٤) محمد سعید رمضان البوطي، ممو زين، من راوئع الادب الكردي في القرن السباع العشر.
(٥) ئه‌حمه‌دێ خانى، مه‌م و زین، به‌رهه‌ڤكرن: ته‌حسین ئیبراهیم دوسكى،چ1، دەزگەهێ سپيرێز ـ دهوك، سالا 2005.
(٦) ئه‌حمه‌دێ خانى، مه‌م و زین، ئاماده‌كرن و په‌راوێز نڤسین: هه‌ژار، چ2، چابخانا ب. د. چ/ هه‌ولێر، سالا 2008.
(٧) فه‌رهاد شاکه‌لى، ناسیۆنالیزمى كوردى له مه‌م و زینى ئه‌حمه‌دى خانیدا، وه‌رگێران له ئینگلیزى: سوداد ره‌سۆل، چابخانا موكریانى، سالا 2019.
(٨) رامین جه‌هانبه‌گلو، تاگوور وژدانا مرۆڤى، وه‌رگێران: یادگار حه‌مه غه‌ریب، چ1، چابخانا كوردستان ـ هه‌ولێرـ سالا2005.
(٩) د. مارف خه‌زنه‌دار، مێژووى ئه‌ده‌بى كوردى، به‌رگى یه‌كه‌م، چ1، چابخانا وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده ـ هه‌ولێر، سالا 2001.
(١٠) هانز كوهن، عصر القومية، الترجمة: عبدالرحمن صدقى، ط1، المطابع الاميرية ـ القاهرة ، 2009، ص 32.
(١١) تام لۆيز، ماركسيزم و ناسيۆناليزم، بەشى يەكەم، وەرگێران لە فارسييەوە: شەماڵ ، (ب. چاب، د. چابخان و سالێ).
(١٢) الحبيب علي الجفري: ما رايك في الدولة العثمانية؟ بنێرە كەنالێ: (dmc) https://www.youtube.com 3/4/2017 .
(*) په‌یڤا دیالیكتیك ئه‌وه، بنگه‌هێ خۆ ژ فه‌لسه‌فا هیراكلیتس و هێگل وه‌رگرتیه. ل سه‌ر بنه‌مایێ دوو تشتێن هه‌ڤدژ پێكهاتیه، ئانكو ب زمانى عه‌ره‌بى (جدل) ه بۆ نموونه: ره‌ش و سپى، سار و گه‌رم، نێر و مێ و…، ئه‌ڤ هه‌ڤدژى یه ب دروست بوونا دیالۆگێ به‌رده‌وامیێ دده‌ته ته‌مامكرنا خولقێنه‌رێن ژیانێ.
(١٣) پۆل هێلنه‌ر و ئەوانى ديكە، زمان، هزر و كولتور، وه‌رگێران: ره‌حیم سورخى، چ1، چابخانا وه‌رزاره‌تا په‌روه‌ردێ ـ هه‌ولێر، سالا 2006.
(١٤) رامین جه‌هانبه‌گلو ـ ماكیاڤیللى بیرى رێنساسى، وه‌رگێران: موسڵح ئیروانى، چ2ـ چابخانا وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده ،2006.
