ئەگەر بە وردی سەرنج بدەین و توێژینەوەیەکی زانستی لەسەر گەشەکردنی دانیشتوان لە هەر یەکەیەکی کارگێڕی ناوچە کوردستانییە دابڕێنراوەکان بکەین، دوو ڕاستی حاشاهەڵنەگرمان بۆ ڕوون دەبێتەوە:

یەکەم: لە هەموو ئەو یەکە کارگێریانەی تێکەڵن، واتە لە ساڵانی چل و پەنجاکانەوە لە سەدا سەد کورد نەبوون، وەکوو مەندەلی و خانەقین و خورماتوو و قەزای ناوەندی کەرکووک و دوبز و …هتد ژمارەی دانیشتوان زیادی کردووە، بەڵام ڕێژەی کورد ساڵ بە ساڵ کەمتر بووەتەوە.

دووەم: لە هەموو ئەو یەکە کارگێڕیانەی لە سەدا سەد، یان زیاتر لە سەدا نەوەدی کورد بوون، وەکوو قادر کەرەم و شوان و مەخموور و دیبەگە و …هتد لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا، تاوەکوو ئێستا ژمارەی دانیشتوان یان زیادی نەکردووە یان بە ڕێژەیەکی زۆر کەم زیادی کردووە، زۆر جیاوازە لە گەشەکردنی ناوچە عەرەبییەکان، بۆ نموونە، ئەگەر بەراوردیان بکەین بە گەشەکردنی دانیشتوان لە قەزایەکی وەکوو حەویجە.

 ئەگەر لەم نووسینە وەکوو نموونەیەک لە ناوچەی شوان باسی گەشەکردنی دانیشتوان بکەین، کە یەکێکە لە ناحیە هەرە دێرینەکانی سەردەمی عوسمانیی سەنجەقی کەرکووک  و لیوای کەرکووکی سەردەمی پادشایەتی و پارێزگای کەرکووکی دوای شەستەکان، لە ڕووی شوێنەوە، بە دووری (٣٠) کیلۆمەترێک  دەکەوێتە باکووری ڕۆژهەڵاتی قەزای ناوەندی کەرکووکەوە.

ئەگەرچی لە ڕووی مێژووییەوە، ژمارەی دانیشتوانی ئەم ناوچەیە بۆ خۆی وەکوو ڕادەیەک گرفت ئامێزە،  چونکە سەرچاوە کۆنەکان، کە باسی ژمارەی دانیشتوانیان کردووە، باسیان لە خێڵی شوان کردووە نەوەکوو ناحیەی شوان وەکوو یەکەیەکی کارگێڕی، دوواتریش بە فەرمی سەرژمێری ناوچەکە کراوە، وەکوو یەکەیەکی کارگێڕی لە چوراچێوەی سنوورێکی دیارکراودا سەرژمێری کراوە، لە حاڵەتی یەکەم خێڵی شوان تەنیا لەو سنورە کارگێڕییە نەبووە، کە پێی گوتراوە ناحیەی شوان، لە حاڵەتی دووەمیش سنووری ناحیەکە و گوندەکانی تەنیا لە خێڵی شوان پێک نەهاتوون، بۆیە لەگەل ئەوەی لەم نووسینەدا ئاماژە بەسەرچاوە کۆنەکان دەکەین، بەڵام بۆ ڕوونکردنەوەی کەمبوونەوەی دانیشتوان پشت بە سەرژمێریەکانی ناوچەکە دەبەستین.

هه‌موو ئه‌و خه‌مڵاندن ‌و مه‌زه‌نده‌كارییانه‌ى له‌ نووسینى گه‌ڕیده ‌و ڕۆژهه‌ڵاتناس‌ و كوردناسه‌كاندا به‌رچاو ده‌كه‌ون، له‌سه‌ر شوان وه‌كوو خێڵ نووسراون، ئه‌دمۆندز به‌ یازده‌ هه‌زار كه‌س‌ و مێجه‌ر سۆن به‌ پازده‌ هه‌زار كه‌س‌، بەڵام مه‌ردۆخى ‌و محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كی خێڵى شوانیان به ‌دوو هه‌زار خێزان مه‌زه‌نده‌ كردووه‌. لێرەدا، خێزانیان بەکارهێناوە نەوەکوو کەس،  دیاره‌ ئه‌مه‌ش هه‌مان ڕێژه‌ى ئه‌دمۆندز و سۆن ده‌كات، ئه‌گه‌ر ناوه‌ندى هه‌ر خێزانێك به‌ پێنج تاوەکوو شه‌ش كه‌س دابنێین، له‌و دوو هه‌زار خێزانه‌دا نزیكه‌ی دووازده‌ هه‌زار كه‌سێك ده‌بێت، له ‌لایه‌كى دیکەشه‌وه‌ سه‌رژمێرییه‌كانى عیراق له‌ بیسته‌كانه‌وه‌ تاوەکوو هه‌شتاكان، له‌ شواندا وه‌كوو ناوچه‌یه‌كی دیاریكراو و سه‌نته‌ری چه‌ند گوندێك به‌پێی باری سیاسی وجوگرافی و نزیك له‌ گوندی ڕێداره‌وه‌  ئه‌نجامدراون، نه‌وەك وه‌كوو خێڵ، جگه‌ له‌وه‌ی له‌ ڕووی خێڵایه‌تییه‌وه‌ ناوچه‌كه‌ چه‌ند گوندێكی خێڵی شێخ بزێنی گرتووه‌ته‌وه‌ گونده‌كانی خێڵی شوانیشی دابه‌شكردووه‌ به‌سه‌ر قه‌ره‌هه‌نجیر و چه‌مچه‌ماڵ و قه‌ڵاسێوكه‌ و ته‌قته‌ق و پردێ و دووبز و قه‌زای ناوه‌ندی كه‌ركووكدا، به‌ڵام دواى تێپه‌ڕبوونى چل تاوەکوو په‌نجا ساڵ وه‌كوو ناوچه‌یه‌كی كارگێڕی له‌ سایه‌ی حكوومه‌تی ئێراقیدا دانیشتوانه‌كه‌ى له‌م سه‌رژمێریانه‌دا نه‌وەكوو هه‌ر زیادى نه‌كردووه‌، به‌ڵكوو كه‌میش بووه‌ته‌وه‌، یه‌كه‌م سه‌رژمێرییه‌كى فه‌رمیم ده‌ستكه‌وتبێت له‌سه‌ر ناوچه‌ى شوان بریتییه‌ له‌و سه‌رژمێرییه‌ى بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كانى ئه‌نجومه‌نى گه‌ل (مجلس الشعب) بە شوان و پردێشەوە له‌ 1946دا ئاماده‌كراوه،‌ له‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا دووه‌م ناوچه‌ى هه‌ڵبژاردنه‌كان پێك ده‌هێنن، دوو كه‌س بۆ ئه‌و پۆسته‌ كاندید و ده‌ستنیشانكراوه‌، ئه‌وانیش بریتى بوون له‌ (سه‌ید حوسه‌ینی خانه‌قا و ئه‌مین قیردار، كه‌ خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ پێیان گوتووه‌ ئه‌مین قه‌ردار) ، ده‌بوو یه‌كێكیان به‌پێی زۆرینه‌ى ده‌نگ ببێته‌ نوێنه‌رى ناوچه‌كه‌، ئه‌وانه‌ی به‌شداریان له‌و ده‌نگدانه‌دا كردبوو، ده‌ڵێن سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی هه‌موو خه‌ڵكی ده‌نگیان بۆ سه‌ید حوسه‌ینی خانه‌قا دا، به‌ڵام ئه‌مین قیردار ده‌رچووه‌، له‌م هه‌ڵبژاردنه‌دا ته‌نیا نێرینه‌ و ته‌مه‌ن سه‌رووى هه‌ژده‌ ساڵ بۆیان هه‌بووه‌ ده‌نگ بده‌ن، كۆى گشتییان حەفت هەزار و حەفتا و سێ كه‌س بووه‌، كه‌چی له‌ سه‌رژمێرى 1947دا سه‌رجه‌م دانیشتوانی ناوچه‌كه‌ یازدە هەزار و دوو سەد كه‌س بووه‌، ئه‌مه‌ به‌ به‌راورد كردنی له‌گه‌ڵ ژماره‌ی ده‌نگده‌رانی هه‌ڵبژاردنه‌كانی 1946گومان له‌وه‌دا نییه‌، هه‌ڵه‌یه‌كی زۆری تێدایه‌، چونكه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی لادێی و پشتبه‌ستوو به‌ كاری كشتوكاڵی و ئاژه‌ڵداری و له‌ چله‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا ژیا بێت و كاریگه‌ری ئایین له‌سه‌ری به‌هێزبووبێت، له‌ سه‌رده‌مێكدا هێشتا به‌رنامه‌كانی ڕێكخستنی خێزان و به‌ده‌ركه‌وتنی خێزانی ناوكی تیایدا نه‌هاتبێته‌ ئاراوه‌، له‌ ده‌نگدانێكدا حەفت هەزار و حەفتا و سێ نێرینه‌ی ته‌مه‌ن سه‌رووی هه‌ژده‌ ساڵی ده‌نگی دابێت، ده‌بێت بپرسین چه‌ند كه‌سیش به‌شداری ده‌نگدانی نه‌كردووه ‌و ژماره‌ی ئافره‌تانی چه‌ند بووه ‌و ڕێژه‌ی ته‌مه‌نی خوار هه‌ژده‌ ساڵ چه‌ند بووه. به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ده‌بوو سه‌رژمێری ناوچه‌ی شوان له‌ 1947دا نزیكه‌ی بیست هه‌زار كه‌س بووایە، كه‌چی  له‌ سه‌رژمێرى 1957یشدا سێزدە هەزار و سێ سەد و دوو  كه‌س بووه‌، كه‌ به‌سه‌ر (76) حه‌فتا و شه‌ش گوندا دابه‌شبوون، له‌ سه‌رژمێریه‌كه‌دا به‌پێی ڕه‌گه‌زی “نێرو مێ” به‌م شێوه‌ی خواره‌وه‌ تۆماركراون:

دواتر چه‌ند گوندێكی لێ دابڕێنراوه‌، بۆیه‌ له‌ سه‌رژمێرى 1965دا، گه‌یشتووه‌ته‌ پازدە هەزار و دوو سەد حەفتا و نۆ  كه‌س ‌و له‌ ئاماری ساڵانه‌ى 1970شدا ژماره‌ى دانیشتوانى ناوچه‌كه‌ شازدە هەزار و سێ سەد و چل و پێنج كه‌س بووه‌، حه‌وت ساڵ دواتر له‌ سه‌رژمێرى ساڵى 1977دا، بووه‌ به‌ شازدە هەزار و نۆسەد و دوو كه‌س، ئه‌مه‌ دوا سه‌رژمێرى گشتیى ناوچه‌كه‌ بووه‌، كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌زگه‌ فه‌رمى ‌و حكوومه‌تى ناوه‌ندییه‌وه‌ ئه‌نجام درابێت، بێحگه‌ له‌و لیژنه‌یه‌ى بۆ نه‌خشه‌دانان ‌و پلاندانانى په‌ره‌پێدانى لادێكان لە عێراقدا دروستكرا، له‌ 1982 بۆ كۆكردنه‌وه‌ى گونده‌كانى شوان توێژینه‌وه‌یه‌كیان پێشكه‌شكرد و تێكڕاى ناوچه‌كه‌یان، كه‌ ئه‌و كاته‌ له‌ شێست و سێ گوند پێكهاتبوو به‌ دوو هەوار و شازدە خێزان و  دوازدە هەزار و حەقت سەد و نەوەد و نۆ كه‌س له‌ قه‌ڵه‌م داوه‌، واتە دوای بیست و پێتج ساڵ لە سەرژمێری ،١٩٥٧ کە بە قەولی “مالتۆس” دەبوو ژمارەی دانیشتوان دوو بەرانبەر بێت لە ماوەی بیست و پێنج ساڵدا، کەچی ژمارەی دانیشتوانی ناحیە شوان لە ١٩٥٧ەوە بۆ ١٩٨٢ پێنجسەد و دوو  کەس کەمی کردووە، واتە ئەگەر ڕاگواستن و کۆچ پێکردنی زۆرەملێش نەبووایە، سیاسەتی ڕەگەزپەرستی ناوەند بە بەرنامە کاری دەکرد، بۆ کەمکردنەوەی ڕێژەی کورد، تاوەکوو دواتر لە مانگی چواری  ١٩٨٧ بڕیاری چۆڵکردن و وێرانکردن و ڕاگواستنی دانیشتوانی ناحیەی شوان درا بۆ هەولێر و لە کۆمەڵگەکانی بنەسڵاوەو دارەتوو و کەورکۆسک و جدیدە و تۆبزاوە نیشتەجێکران.

دوای ٢٠٠٣ و ئاوەدانکردنەوەی ناحیەکەو گوندەکانی، سەرەڕای گەراندنەوەی تۆمار و ڕەگەزنامەی باری کەسی و پسووڵەی خۆراک و مامەڵەی فەرمی وەکوو دانیشتوانی ڕەسەنی ناوچەکە دوای حەفتا و حەوت ساڵ،  کە لەسەر ژمێری ١٩٤٧ شوان یازدە هەزار و دوو سەد کەس بووە، نزیکەی پەنجا ساڵە سەرژمێری لەم ناوچەیەدا نەکراوە، تاوەکوو لە ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتوانی گەیشتووەتە شازدە هەزار و سێ سەد و پەنجا و دوو کەس، تەنیا پێنج هەزار و سەد و پەنجا و دوو کەس زیادی کردووە. لە هەڵبژاردنی ١٩٤٦دا، حەفت هەزار و حەفتا و سێ کەس تەنیا نێرینە دەنگی داوە، ئەگەر ژنانیش بە هەمان ڕێژە بەشداریان بکردبایە، چواردە هەزار و سەد و چل و شەش کەس دەنگیان دەدا، دوای نزیکەی هەشتا ساڵ لەو هەڵبژاردنە، ئێستا ئەو ڕیژە دەنگدەرەی کوردی تێدا نەماوە؟

   ئێستا بە هەزاران خێزانی کوردیی ناحیەی شوان لە هەولێر و سلێمانی نیشتەجێن و نەگەڕاونەتەوە ناوچەکە، ئەمە بۆ تەواوی یەکە کارگێریەکانی ناوچە کوردستانییە دابڕێنراوەکانی دیکەش ڕاستە و مەترسی و هەڕەشەیەکی زۆر گەورەیە لە سەر ئایندە و چارەنووسی ئەم ناوچانە، ئەوەی جێگەی داخە نە حکوومەتی هەرێم بەرنامەیەکی نەتەوەیی هەیە بۆ گەڕاندنەوەی ئەم خێزانانە و نە هەندێک لە براتورکمان و عەرەبەکانمان   بڕوامان پێ دەکەن، کە ئەمانە دانیشتوانی ڕەسەنی کەرکووکن. لە هەڵبژاردنەکاندا، دەڵێن لە هەولێر و  سلێمانییەوە کورد دێنن بۆ ئەوەی ڕێژەی کورد زیاد بکەن.