مێژووی سەرهەڵدانی دەوڵەتی نوێی عێراق لە دوای جەنگی جیهانی یەکەم، بە تووندی بەستراوەتەوە بە قۆناغی داگیرکاريی و بەڕێوەبردنی ئینگلیز (ئینتداب) یەکێک لە ئامرازە هەرە گرنگەکان، کە بەریتانیا بۆ جێگیرکردنی دەسەڵاتی خۆی و بەڕێوەبردنی ئەم ناوچە ئاڵۆزە بەکاری هێنا، دروستکردنی هێزە چەکدارە ناوخۆییەکان، لە مێژوودا بە گشتيی بە “هێزی چەكداری لیڤی” ناسراون. ئەم وتارە پڕۆسەی دروستبوون و مەبەستە ستراتیجییەکانی بەریتانیا و قۆناغە مێژووییەکانی ئەم هێزە دەخاتەڕوو، بە تیشکخستنەسەر کارلێکیان لەگەڵ باشووری کوردستان و پێکهاتە جیاوازەکان.

مانای وشەی لیڤی چییە و بۆچی هێزەكە ناوی لیڤی لێنرا؟

وەکوو چەمکێکی گشتیی وشەی لیڤی (Levy) ، وەکوو ناو (Noun) سێ مانای سەرەکی هەیە:

• جێبەجێکردن، یان سەپاندنی (باج، سزادان، یان ئەرک): پڕۆسەی کۆکردنەوەی بڕە پارەیەک، یان ئەرکێک بەزۆر (بۆ نموونە: Tax levy).

• بڕە پارە، یان باجی سەپێندراو: خودی ئەو بڕە پارەیەی کە سەپێندراوە.

• کۆکردنەوە، یان کۆمەککردنی (سەرباز): پڕۆسەی وەرگرتن، یان کۆکردنەوەی خەڵک بۆ چەكداریی- سەربازی (بە تایبەتی لە کاتی نائاساییدا، یان کاتێک خزمەتەکە فەرمیی و هەمیشەیی نییە). ئەمە ئەو مانایەیە کە لێرەدا مەبەستمانە:

1- بنەڕەتی وشەکە لە چییەوە هاتووە؟

وشەی لیڤی (Levy) ڕەچەڵەکێکی سەرنجڕاکێشی هەیە و لە چەند زمانێکەوە تێپەڕیوە:

• بنەڕەتی یەکەم (لاتینی): وشەکە لە کاری “levare”ی لاتینییەوە هاتووە، کە بە واتای “بەرزکردنەوە”، یان “سەرهەڵدان” یاخود “کۆکردنەوە” دێت.

• فەڕەنسی کۆن: لە فەڕەنسی کۆندا بووەتە کاری “lever”، یان ناوی “levée”.

• ئینگلیزی: لە سەدەی چواردەهەمدا هاتووەتە ناو زمانی ئینگلیزییەوە و یەکێک لە ماناکانی وەرگرتنی خەڵک بووە بۆ چەكداریی- خزمەتی سەربازی.

2- بۆچی سوپاکە ناونراوە لیڤی؟

کاتێک بەریتانیا لە عێراق (مێزۆپۆتامیا) هێزی چەكداریەکی چەکداری ناوخۆیی دروستکرد، ناوی نا “Iraq Levies”. هۆکاری هەڵبژاردنی ئەم ناوە وەکوو جیاواز لە “Army” (سوپا)، چەند ڕەهەندێکی هەبوو:

• خزمەتی کاتی و نائاساییشی: وشەی “لیڤی” هێمایە بۆ کۆکردنەوەی سەرباز لە کاتی نائاساییدا، یان بۆ ئەرکێکی دیاریکراو. بەریتانیا نەیویست هێزەکە وەکوو هێزی چەكداریەکی نیزامی و هەمیشەیی دەوڵەتی عێراق (Iraq Army) بناسرێت، چونکە ئەرکەکان کاتیی بوون (پاراستنی فڕۆکەخانەکان و هێڵەکانی تەلەگراف و خزمەتکردنی ئەفسەرە سیاسییەکان) جۆرێك لە بەكرێگیراویی لە بەرانبەر چەكداریدا، یان بە پیشەكردنی چەكداریی.

• سەربەخۆیی فەرماندەیی: ئەم هێزە لەژێر فەرماندەیی فەرمی “وەزارەتی بەرگریی عێراق” نەبوو، بەڵکوو ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی فەرماندەی باڵای هێزە ئاسمانییەکانی بەریتانیا (RAF) بوو لە عێراق. “Iraq Levies” زاراوەیەک بوو بۆ جیاکردنەوەی ئەم هێزە ئیمپراتۆرییە ناوخۆییە لە “هێزی چەكداری عێراق”ی تازە پێکهێنراو.

• تێچووی کەمتر: وشەی “لیڤی” بە گشتیی هێمایە بۆ هێزێک، کە بە کەمتر لە سەربازانی نیزامی ئیمپراتۆری مووچە وەردەگرن و خەرجییان کەمترە. ئەمە بە تەواوی هاوتابوو لەگەڵ ستراتیجییەتی ئابووریی بەریتانیا لە عێراق.

مەبەستی بەریتانیا لە دروستکردنی هێزی چەكداری لیڤی

مەبەستە سەرەکییەکانی بەریتانیا لەپشت دروستکردنی هێزێکی چەکداری ناوخۆیی (Levies) ڕەهەندی سەربازی و ئابووری و سیاسی هەبوو:

١- کەمکردنەوەی تێچووی سەربازیی: پاراستنی هێزە نیزامییەکانی بەریتانیا و هیندستان لە عێراق بۆ گەنجینەی بەریتانیا تێچوویەکی دارایی زەبەلاح بوو، دامەزراندنی هێزێکی ناوخۆیی، کە مووچەی کەمتر وەربگرێت و خەرجی گواستنەوەی نەبێت، چارەسەرێکی ئابووری گونجاو بوو.

٢- پاراستنی ئاساییشی ناوخۆیی: ناوچەکە بەهۆی ململانێی عەشیرەتيی، جۆڵانەوەی سەربەخۆییخوازانە (بە تایبەتی لای کورد) و پاشماوەی دەسەڵاتی عوسمانيی ناجێگیر بوو، بەریتانیا لە ڕووی مەیدانییەوە بۆ پاراستنی هێڵەکانی پەیوەنديی تەلەگراف و خاڵە ستراتیجییەکان پێویستی بە هێزێک بوو، کە شارەزای ناوچەکە بێت.

٣- کەمکردنەوەی ژمارەی كوژراوانی بەریتانی: بەکارهێنانی سەربازی ناوخۆیی لە شەڕە مەیدانییەکان و ئەرکە مەترسیدارەکاندا، ژمارەی كوژراوانی بەریتانیای کەم دەکردەوە، ئەمەش لە ڕووی سیاسییەوە بۆ حکوومەتی بەریتانیا لە ناوخۆدا، گرنگ بوو.

٤- جێبەجێکردنی پلانی بەرگری سیستەماتیک: دوای کۆنفرانسی قاهیرە (١٩٢١)، پلانی بەریتانیا ئەوە بوو، کە بەرپرسیارێتی بەرگری عێراق قۆناغ بە قۆناغ بداتە دەست هێزە ناوخۆییەکان بۆ ئەوەی بتوانێت هێزە نیزامییەکانی خۆی بکشێنێتەوە.

قۆناغە مێژووییەکان و ناوە جیاوازەکان (١٩١٥-١٩٣٢)

پڕۆسەی پێکێهنانی هێزی چەكداری لیڤی، زنجیرەیەک گۆڕانکاريی و ناوگۆڕینی بەسەردا هات:

١- قۆناغی سەرەتا و سەرهەڵدان (١٩١٥-١٩١٨): سوارەكانی مونتەفیك “مونتەفیك هۆرس” سەرەتای هێزەکە زۆر سادە بوو، لە تشرینی یەکەمی ١٩١٥دا، مەیجەر جەی. ئای. ئێدی (Major J. I. Eadie) ڕێپێدانی بۆ دامەزراندنی هێزێکی سوارەی چل کەسی لە عەشیرەتە عەرەبەکانی دەوروبەری ناسرییە وەرگرت. ئەم هێزە بچووکە بە “سوارەكانی مونتەفیك”، یان (Muntafiq Horse) ناسێنراو وەکوو پاسەوان و یاوەر بۆ ئەفسەرە سیاسییە بەریتانییەکان کاریان دەکرد.

٢- قۆناغی کۆتایی جەنگی جیهانی یەکەم و دەستبەجێ دوای جەنگ (١٩١٨-١٩٢٠): لەگەڵ بەردەوامبوونی جەنگ و پەرەسەندنی دەسەڵاتی بەریتانیا پێویستی بە هێزی زیاتر هەبوو. بۆیە ناو و پێکهاتەی هێزەکە بەپێی ئەرکەکانی گۆڕا:

• پاسەوانی ڕووباری دیجلە (Tigris River Guards):هێزێک کە بە دیاریکراوی بۆ پاراستنی هێڵە ئاوییەکان دروستکرا.

• پاسەوانی سوارەی ناسرییە (Nasiriyeh Mounted Guard):هێزی سوارەی مونتەفیك گەورەکرا و ئەم ناوەی لێنرا، ژمارەیان گەیشتە دووسەد و پەنجا کەس.

• هێزی چەكداری لیڤی مێزۆپۆتامیا (Mesopotamia Levies):دوای کۆتایی جەنگ و دروستبوونی شۆڕشی ١٩٢٠ی عێراق، بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی نائارامییەکان ببنەوە، هێزەکان لەژێر ئەم ناوە گشتییەدا ڕێکخرانەوە.

٣- قۆناغی جێگیربوون و ڕێکخستنی نیزامی (١٩٢١-١٩٢٥): کۆنفرانسی قاهیرە لە ساڵی١٩٢١ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی لە پێگەی هێزەکەدا دروستکرد. بڕیاردرا تێچووی هێزەکە لە لایەن گەنجینەی ئیمپراتۆری بەریتانیاوە (UK Imperial Exchequer) دابین بکرێت و هێزەکە بکرێتە “هێزی ئیمپراتۆری” بۆ پاراستنی عێراق. ناوی فەرمی بوو بە هێزی چەكداری لیڤی عێراق (Iraq Levies). لەم قۆناغەدا هێزەکە گەورەتر و ڕێکخراوتر و خاوەن مەشق و چەکی قورستر بوو. فەرماندەیی هێزەکە لە ساڵی ١٩٢٢دا لە هێزی چەكداری وشکانییەوە (Army) گوازرایەوە بۆ ژێر دەسەڵاتی فەرماندەیی هێزی ئاسمانی شاهانە (RAF).

٤- قۆناغی کۆتایی و هەڵوەشاندنەوە (١٩٢٨-١٩٣٢): دوای واژۆکردنی پەیماننامەی١٩٣٠ی نێوان بەریتانیا و عێراق و نزیکبوونەوەی کاتی چوونە ناوەوەی عێراق بۆ کۆمەڵەی گەلان، پلانی بەریتانیا ئەوە بوو، کە هێزی چەكداری عێراق (Iraq Army) جێگەی هێزی چەكداری لیڤی بگرێتەوە. لەم قۆناغەدا ژمارەی هێزەکە کەمکرایەوە، ئەفسەرە بەریتانییەکان گەڕانەوە و هێزەکە وەکوو “پاسەوانی فڕینگەکان” (Aerodrome Guards) یان هێزی چەكداری پاسەوانی فڕینگەکان (Aerodrome Guards Levies) کورتکرایەوە تاوەکوو دواجار لە ساڵی ١٩٣٢دا هەڵوەشایەوە.

هێزی چەكداری لیڤی و پەیوەندی لەگەڵ باشووری کوردستان

سەرچاوەکان چەند ڕووداوێکی گرنگ، کە کارلێکی ڕاستەوخۆی نێوان هێزی چەكداری لیڤی و باشووری کوردستان، بە تایبەتی لە کاتی نائارامییەکان و پڕۆسەی دامەزراندندا دەخەنەڕوو:

١- پڕۆسەی دامەزراندن و بەکارهێنان: لە سەرەتای پڕۆسەی دامەزراندندا (١٩١٥-١٩١٨)، هێزەکە تەنیا لە عەرەبەکان پێکهاتبوو. کاتێک بەریتانیا هەوڵی دامەزراندنی کورد و ئاشوورییەکانی دا (١٩١٩)، بەربەستی سەرەکی كێشەی عەشایەریی بوو. ڕکابەریی نێوان عەشیرەتەکان وای دەکرد ئەگەر سەربازێک لە عەشیرەتێک دابمەزرێت، عەشیرەتە نەیارەکەی خۆی بە دوژمنی هێزەکە بزانێت، بەریتانیا ئەم کێشەیەی لە ڕێگەی گواستنەوەی ئەفسەرە سیاسییەکان و هێزەکان بۆ ناوچە جیاوازەکان چارەسەر کرد. سەرەتا سەد و پەنجا کورد دامەزران، کە زۆربەیان لە عەشیرەتەکانی دەوروبەری کەرکووک بوون.

٢- ڕاپەڕینی ئامێدی (١٩١٩): یەکێک لە گرنگترین پێکدادانە مێژووییەکان، کە پەیوەندی بە باشووری کوردستانەوە هەبوو، ڕاپەڕینی ئامێدی بوو، كە هەستی سەربەخۆییخوازی کورد بووە هۆی جۆڵانەوەیەکی چەکداری دژی داگیرکاری بەریتانیا. بەریتانیا بۆ سەرکوتکردنی ئەم ڕاپەڕینە، هێزی چەكداری لیڤی بەکارهێنا. یەکەیەک کە لە دوو بەتالیۆنی پیادە و یەک تۆپخانەی گوازراوە (Pack Battery) و دوو یەكەی سوارە پێکهاتبوو، ڕەوانەی ناوچەکە کران. ئەم هێزە لە ئەیلوولی ١٩١٩دا بە تووندی ڕاپەڕینەکەی سەرکوتکرد، ئەمەش وەکوو نموونەیەکی دڕندەیی هێزی چەكداری لیڤی، لە باشووری كوردستان، تۆمار دەكرێت.

٣. کارەساتی کەرکووک (١٩٢٤):گرنگترین و خوێناویترین ڕووداوی تووندوتیژی لەگەڵ باشووری کوردستان، کە هێزی چەكداری لیڤی تێیدا تێوەگلا، کارەساتی کەرکووک بوو لە ٤ی ئایاری ١٩٢٤. ڕووداوەکە لە ساتی تێکچوونی دۆخی ئاساییش لە کەرکووک ڕوویدا. چەكدارێكی لیڤی بریندارکرا، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە هێزی چەكداری لیڤی دەست بە پشکنین و کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەکە بکەن. لە ئەنجامی شەڕ و پێکدادانەکاندا، پینج چەكداری لیڤی و پەنجا عەرەبی چەکدار کوژران. دوای ڕووداوەکە، بۆ هێورکردنەوەی دۆخەکە بەریتانیا بڕیاریدا، کەرکووک لە هێزەکانی هێزی چەكداری لیڤی چۆڵ بکات. ئەم ڕووداوە نیشاندەری مەترسی و ئاڵۆزییە نەتەوەیی و عەشیرەتییەکان بوو، کە هێزی چەكداری لیڤی دەستتێوەردانی تێداکرد.

بەئاشووریکردنی هێزی چەكداری لیڤی (١٩٢٥-١٩٢٨)

بەڵگەكان ئاماژە بەوە دەدەن، كە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی لە پێکهاتەی نەتەوەیی هێزی چەكداری لیڤی لەنێوان ١٩٢٥ بۆ ١٩٢٨ ڕوویدا، هێزەکە بە خێرایی لە هێزێکی هەمەجۆر (عەرەب و کورد و ئاشووری) بۆ هێزێکی تەواو ئاشووری گۆڕا. ئەم پڕۆسەیە لەژێر کۆنتڕۆڵی فەرماندەیی RAF ئەنجامدرا، مەبەستی بەریتانیا لەمەدا:

1- پەیداکردنی هێزێکی دڵسۆز و مەشقپێکراو، کە لە کاتی جێهێشتنی عێراقدا بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا بپارێزێت.

2- ئاشوورییەکان، کە لە ناوچەی سنوورییەكانی نێوان تورکیا و عێراق دەژیان، وەکوو هێزێکی بەرگری سەرەکی لە بەرانبەر هەڕەشەکانی تورکیا سەیر دەکران.

3- تاوەکوو ١٩٢٨، تەواوی هێزی چەكداری لیڤی (جگە لە بەشی گواستنەوە، کە دواتر گوازرایەوە بۆ هێزی چەكداری عێراق) لە ئاشوورییەکان پێکهاتبوو، كە فەرماندەیی سەرەکی هێزەکە گوازرایەوە بۆ هیندستان.

کۆتایی هێزەکە و کێشەی ئەفسەرە ئاشوورییەکان (١٩٣٢)

هێزی چەكداری لیڤی، لەسەر بنەمای بەندەكانی پەیماننامەی١٩٣٠ و دروستبوونی هێزی چەكداری عێراق، پڕۆسەی هەڵوەشاندنەوەی دەستپێكرد، ئەم هەنگاوە بووە هۆی سەرهەڵدانی کێشەیەکی نوێ. چونكە بەهۆی پاشخانی تاوانەكانیانەوە ئەفسەرە ئاشوورییەکان ترسی ئەوەیان هەبوو بەبێ پاراستنی بەریتانیا، بکەونە ژێر هەڕەشەی هێزی چەكداری عێراق، لە حوزەیرانی ١٩٣٢دا بڕیاری دەست لەکارکێشانەوەی بەکۆمەڵیاندا. ئەمە دۆخێکی قورسی سیاسی بۆ بەریتانیا دروستکرد. بەریتانیا بە مجۆرە کێشەکەی چارەسەر کرد:

• سیستەمێکیان دانا، کە دەست لەکارکێشانەوەکان قۆناغ بە قۆناغ قبوڵ بکرێت.

• بە سەربازەکان گوترا، ئەگەر دەست لەکاربکێشنەوە، مووچەی سێ مانگیان لێ دەبڕدرێت و مافی وەرگرتنی مووچەی خانەنشینییان نابێت.

• ئەمە وایکرد ئەفسەرەکان لە بڕیارەکەیان پاشگەز ببنەوە و هەڵوەشاندنەوەی هێزەکە بە شێوەیەکی یاسایی ئەنجامبدرێت.

دەرئەنجام:

مێژووی هێزی چەكداری لیڤی (١٩١٥-١٩٣٢) نموونەیەکی بەرچاوە لە سیاسەتی ئیستعماریی بەریتانیا، کە لەسەر بنەمای بەکارهێنانی سەرچاوە ناوخۆییەکان و کەمکردنەوەی تێچووی ئیمپراتۆری بنیاد نرابوو. گۆڕانی ناوەکان و پێکهاتەی نەتەوەیی هێزەکە ڕەنگدانەوەی ستراتیجییە گۆڕاوەکانی بەریتانیا بوو بەرانبەر بە ناجێگیریی و هەڕەشەکان. بۆ باشووری کوردستان، چەكدارانی لیڤی وەکوو ئامرازێک بۆ جێگیرکردنی داگیرکاریی و سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکان (وەکوو ئامێدی) و زەقکردنەوەی ململانێ نەتەوەییەکان (وەکوو کارەساتی کەرکووک) سەیر دەکرێت. لە هەمانکاتدا، مێژووی هەڵوەشاندنەوەی هێزەکە نیشاندەری کاردانەوە و ترسی کەمینەکان (ئاشوورییەکان) بوو لە بەرانبەر دەسەڵاتی دەوڵەتی نوێی عێراق بەبێ پاراستنی دەرەکی.