هیوا ساعدی
مێژووی نەتەوەکان پڕە لەو وێستگانەی کە تێیدا مرۆڤایەتی دەخرێتە ژێر تاقیکردنەوەیەکی سەخت، بەڵام کارەساتی دێرسیم لە ساڵانی ١٩٣٧ و ١٩٣٨ تەنها لاپەڕەیەکی خوێناوی ئاسایی نییە، بەڵکوو گەواهیدەرێکی زیندووی ئەو باجە قورسەیە کە ناسنامە و کەرامەت لە پێناویدا دەدرێت. دێرسیم بە چیا سەرکەشەکانی و مێژووە دێرینەکەی، بوو بە مەیدانی جێبەجێکردنی یەکێک لە تاریکترین پلانەکانی سڕینەوەی نەتەوەیی کورد، کە تێیدا دەوڵەت بە هەموو هێزی سەربازی و تەکنەلۆجیای ئەو سەردەمەیەوە، هێرشی کردە سەر خەڵکێکی بێدیفاع کە تەنها تاوانیان پاراستنی زمان و کولتوور و هەبوونی خۆیان بوو لەسەر خاکی باووباپیرانیان. ئەم ناوچەیە کە بە درێژایی مێژوو وەک قەڵایەکی خۆڕاگر مابووەوە، لەو دوو ساڵەدا ڕووبەڕووی شاڵاوێک بووەوە کە ئامانجەکەی تەنها کۆنترۆڵکردنی جوگرافیا نەبوو، بەڵکوو پاکتاوکردنی جەستەیی و مەعنەویی مرۆڤی کورد بوو لەو ناوچەیەدا.
ئەو سیاسەتەی کە لە دێرسیم پەیڕەو کرا، تەنها ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی سادە نەبوو بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی ناوەندی، بەڵکوو هەوڵێکی سیستەماتیک و داڕێژراو بوو بۆ گۆڕینی دیمۆگرافیا و داڕشتنەوەی مێشک و دەروونی نەوەیەک کە نەیاندەویست لە ناو بۆتەی ناسیۆنالیزمێکی توندڕەودا بتوێنەوە. کاتێک فڕۆکە جەنگییەکان ئاسمانی دێرسیمیان تەنی و بۆ یەکەمجار لە مێژووی ئەو ناوچەیەدا ئاگر لە ئاسمانەوە باری، ئەشکەوتەکان بوونە پەناگەی کۆتایی ژنان و منداڵان. بەڵام تەنانەت ئەو پەناگە سروشتییانەش نەیانتوانی بێتاوانەکان لە ڕقی کوێر بپارێزن، چونکە بەکارهێنانی گازی ژەهراوی و داخستنی دەمی ئەشکەوتەکان بوو بە هۆی خنکاندنی هەزاران مرۆڤ کە تەنها دەیانویست لە ئاشتی و سەربەرزیدا بژین. جیهانی ئەو سەردەمە بێدەنگ بوو لە ئاست هاواری ئەو قوربانییانەی کە لە ناو دووکەڵ و ئاگری ڕقدا دەخنکان، دێرسیم لەو ساتانەدا بوو بە قوربانیی تێڕوانینێکی سیاسی کە جیاوازیی وەک هەڕەشە دەبینی و یەکسانیی لە یەکڕەنگی و تاقانەپەرستیدا کورت دەکردەوە.
لە ناو جەرگەی ئەو هەموو ئازار و کوشتارەدا، کەسایەتی سەید ڕەزا وەک سیمبولێکی نەمر دەرکەوت کە شکۆی نەتەوەیەکی لەسەر شانی خۆی هەڵگرتبوو. ئەو پیرەمێردەی کە لە بەردەم سەکۆی سێدارەدا نەک تەنها بۆ ژیانی خۆی نەپاڕایەوە، بەڵکوو بەو پەڕی گەورەیی و ئیرادەوە ڕووبەڕووی جەلادەکانی بووەوە، پەیامێکی مێژوویی جێهێشت کە تا ئەمڕۆش لە ناو تەمومژی شاخەکانی دێرسیم دا دەنگ دەداتەوە. ئەو بە هەڵوێستە مێژووییەکەی سەلماندی کە دەکرێت جەستە لەناو ببرێت، شارەکان خاپوور بکرێن و گوندەکان بکرێنە خۆڵەمێش، بەڵام ئیرادەی گەلێک بۆ مانەوە و پاراستنی کەرامەت بە سێدارە و کوشتار کۆتایی نایەت. وتەکانی ئەو لە کۆتا ساتەکانی ژیانیدا بوونە مانیفێستێک بۆ هەموو ئەو کەسانەی کە دوای ئەو ڕێگەی خەباتیان گرتەبەر، چونکە نیشانیدا کە سەرکەوتنی ڕاستەقینە لە پاراستنی ویژداندایە نەک لە هێزی چەک و تەقەمەنیدا.
کارەساتی دێرسیم تەنها لە شەهیدبوونی هەزاران کەس و ڕشتنی خوێنی بێتاواناندا کورت نابێتەوە، بەڵکوو برینە ڕاستەقینەکە و ئازارە قووڵەکە لە شوێنەوارە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکاندایە کە بۆ دەیان ساڵ بەردەوام بوون. ئەو کچە بێسەروشوێنانەی کە لە باوەشی دایک و باوکیان ڕفێنران و لە ناو ژینگەیەکی نامۆ و کولتوورێکی دوور لە ڕەسەنایەتی خۆیان گەورە کران، گەورەترین ستەمی مێژوویی بوو کە بەرانبەر بەو نەوەیە کرا. هەروەها ڕاگواستنی زۆرەملێی هەزاران خێزان بۆ ناوچە دوورەدەستەکانی ڕۆژئاوا، هەوڵێکی دیکە بوو بۆ ئەوەی ڕەگ و ڕیشەی مرۆڤی کورد لە خاکەکەی بپچڕێت و یادەوەریی نەتەوەیی بەرەو فەوتان ببرێت. تەنانەت گۆڕینی ناوی دێرسیم بۆ ناوێکی دیکەی بێگانە، بەشێک بوو لەو شەڕە دەروونییەی کە دەیویست مێژوو لە نووسینەوەی حەقیقەت داببڕێت، بەڵام مێژووی زیندووی گەلان نیشانی داوە کە ناوە ڕاستەقینەکان لە ناو گۆرانییەکان، چیرۆکەکان و دڵی نەوەکاندا دەژین نەک لە ناو دەقە فەرمییەکانی دەسەڵاتدا.
ئەمڕۆ کە بە چاوێکی ورد و بە ئازارەوە ئاوڕ لەو مێژووە تاریکە دەدەینەوە، تەنها بۆ گێڕانەوەی چیرۆکێکی خەمناک و گریان نییە، بەڵکوو بۆ تێگەیشتنە لەو ڕاستییە تاڵەی کە ئاشتی و پێکەوەژیانی ڕاستەقینە لە هیچ کۆمەڵگەیەکدا بەدی نایەت مەگەر بە داننان بەو برینە قووڵانە و قەرەبووکردنەوەی مەعنەویی قوربانییان. دێرسیم وانەیەکی هەمیشەیی و گەورەیە بۆ هەموو مرۆڤایەتی کە پاراستنی ناسنامە و مافی بوون، پیرۆزترین خەباتە و هیچ هێزێکی داپڵۆسێنەر و هیچ سوپایەکی تەیار ناتوانێت بۆ هەتاهەتایە حەقیقەت لە ژێر خاکی بێدەنگیدا بشارێتەوە. یادەوەری دێرسیم وەک بەشێکی دانەبڕاو لە ویژدانی نەتەوەیی و مرۆیی دەمێنێتەوە و دەبێتە چرایەک بۆ هەموو ئەو کەسانەی کە لە پێناو دادپەروەری و ئازادیدا تێدەکۆشن، چونکە دێرسیم تەنها ناوێکی جوگرافی نییە، بەڵکوو ناسنامەی خۆڕاگریی گەلێکە کە لە ناو خۆڵەمێشی کارەساتەکاندا دووبارە دەپشکێتەوە. مێژوو دەیسەلمێنێت کە ئەوانەی ویستیان دێرسیم بێدەنگ بکەن شکستیان هێنا، چونکە ئەمڕۆ ناوی دێرسیم و شەهیدەکانی لە هەموو کاتێک زیاتر لە جیهاندا دەدرەوشێتەوە و وەک سیمبولی مەزلوومیەت و لە هەمان کاتدا سەربەرزی گەلی کورد لە یادەوەرییەکاندا پارێزراوە.
