ئومێد مەحمود
داهێنانی هێما و نووسین کۆتایی بە قۆناغی پێش مێژوو هێنا، قۆناغی نوێ لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دروستکردنی شار-دەوڵەت و شارستانی بوو، ئەم گۆڕان و گەشەیە دەرئەنجامی کۆمەڵایەتیبوونی مرۆڤ بوو، مانەوە و بەردەوامی ژیانی مرۆڤ پێکهێنانی خێزانی پێویست کرد و خزمایەتی و بەرەبابی بەدووداهات. لەسەر بنەمای خزمایەتی چەند بەرەبابێک بەیەکەوە هۆزیان پێکهێنا و دوای یەکگرتنی چەند هۆزێک خێڵ (ئێڵ) دروستکرا، بەردەوامی خێڵ و ئاسایش و ئارامی و پاراستنی خێڵ و باشترکردنی ژیان و دابینکردنی کاڵا و پێداویستەکانی کۆمەڵگەی خێڵ پێویستی بە پێکهێنانی یەکەیەکی گەورەتر لە خێڵ بوو، ئەنجامی یەکگرتنی چەند خێڵێک لە ناوچەیەکی دیاریکراودا دەوڵەت پێکهێنرا.
بەویست و بەرنامەی ئامانجدار و بە هەوڵ و توانای بەکۆمەڵی کۆمەڵگە گەشەی مێژوویی و خۆڕێکخستن و بەکۆمەڵبوونی مرۆڤ و بەدەوڵەتبوون بەسەرکەوتن گەیشت، پێشنیاز و دانانی بەرنامەی کار لە نێوان کۆمەڵە مرۆڤێکدا بۆ بەدیهێنانی ئامانجێک سیاسەتە، زانستی سیاسەت بایەخ بە پەیوەندی نێوان تاکەکان لە کۆمەڵگە و لە دەوڵەتدا دەدات. لەسایەی دەوڵەتدا مرۆڤ بوونەوەرێکی سیاسیە (ئەرستۆ)، مەبەستی ئەرستۆ لەو سیاسییبوونەی مرۆڤ، بە کردەوەبوونی سیاسیانەی گشت مرۆڤێک ناگەیەنێت، بەڵکو مەبەست لێی ژیانکردنی مرۆڤە لە ڤالایی (فەزای) سیاسی دەوڵەتدا، ئەو فەزا سیاسییە ڕەخسێنەری زەمینەی بەردەوام گەشە و خەمڵانی (تکامل) مرۆڤ و مرۆڤایەتی (ئەرستۆ).
لە ساتی یەکەم بەدەوڵەتبوونەوە مرۆڤ بە ڤالایی سیاسی دەوڵەتەوە پەیوەستبووە، ئەم فەزا سیاسییە پەیوەندی نێوان مرۆڤ و سیاسەتی کرد بە پەیوەندییەکی هەمیشەیی و تەواوکاری، لە نێوان سیاسەت و دەوڵەتیشدا و لەنێوان مرۆڤ و دەوڵەتیشدا هەمان پەیوەندی هەن. سیاسەت پاڵنەرە بۆ هۆشداربوون و ئاگایی بەکۆمەڵ لە کۆمەڵگەدا، ڕێکخەریانە و لە پێناوی ئامانجی باڵای مانەوە و پاراستن و گەشەیاندا یەکڕیزیان دەکات تا دەوڵەت پێکبهێنن، لە پێکهێنانی دەوڵەتەوە زانستی سیاسەت وەک زانستێکی سەربەخۆ دێتە کایەوە، هەمیشە تەواوکەر و ڕێکخەری دەوڵەت بووە، قۆناغی دوای دەوڵەت قۆناغی نەمانی فەزای سیاسەت و کۆتایی مێژووی مرۆڤایەتی و شارستانی پێشکەوتووە.
بارودۆخی بابەتی و سیاسەت
زانستی سیاسەت گرنگی بە چۆنیەتی ڕێکخستنی پەیوەندی نێوان تاکەکان لە کۆمەڵگەدا دەدات، مەبەست لەو گرنگیدانە بەشداری ڕاستەوخۆیانە لە ڕێکخستنی کاروبارەکانیاندا، وەلێ بەهۆی گەشەی کۆمەڵگە و فراوانی سنووری دەوڵەت بەشداری ڕاستەوخۆی تاک، چیدی شیاو نەبوو. سیاسەت چارەسەری جێگرەوە (نوێنەر)ی بۆ بەشداری ڕاستەوخۆی تاک داهێنا و پەرلەمانی کرد بە جێگەی نوێنەرانی تاک لە دەوڵەتدا، لە سیستەمی پەرلەمانیدا لە ڕێگەی یاسادانان و دەستوورەوە کۆمەڵگە ڕێکخرا.
بایەخی زیاتری زانستی سیاسەت بەمرۆڤ لەڕێگەی گرنگیدان بە توێژینەوەی زانستی و تیۆری سیاسییەوە و بەجۆری حوکمڕانیکردن لە دەوڵەتدا و لێکەوتەکانی لەسەر هاووڵاتی و چاکسازی و باشترکردنی سیستەمی حوکمڕانی بوو، بەمجۆرە سەرجەم چالاکییەکانی مرۆڤ و دەوڵەت بواری توێژینەوە و تیۆرییەکانی زانستی سیاسەتن.
زانستی سیاسەت پۆزەتیڤانە کارلێکەر و بەشداری پێکهێنان و گەشە و تەواوکاری (تکامل) دەوڵەتە، دەوڵەتیش کارلێکەرێکی پۆزەتیڤە و هاوکاری پاراستن و گەشەی هەمەلایەنەی هاووڵاتییە، بەڵام ئەم بنەمایە ناکرێت و نەشیاوە گشتاندنی بۆ بکرێت، لە هەندێک دەوڵەتدا جێبەجێنابن، چونکە یاساکانی زانستی سیاسەت کە زانستێکی مرۆڤایەتی-کۆمەڵایەتییە هاوشێوەی زانستە سروشتییەکان نین بۆ هەموو زەمینە و سەردەمێک جێگیر و گونجاو نین. بۆ نموونە، ئەو دەوڵەتەی نیشتمان و دەوڵەتێکی دیکە داگیردەکات و دەیلکێنێت بەخۆی یان دەوڵەتێکی وابەستە بەخۆی لە نیشتمانە داگیرکراوەکەدا دروست دەکات، باری دەوڵەتەکە لە ئاساییەوە دەگۆڕێت و بەدەوڵەتێکی داگیرکەری خاوەن دوو جۆر یاسا و ڕێسای جیاواز دەبێت، یاسایەکیان بەرژەوەندی و قازانجی دەوڵەت و نەتەوەی سەردەست مسۆگەر دەکات و گەشە بەوان و بەرەو پێشکەوتن و خەمڵینیان دەبات. لەپێناوی بەردەوامی ئەم پێشڤەچوونەدا و بەهێزکردنی دەوڵەتەکەیدا خاک و نیشتمانی دیکە داگیر دەکات و سیاسەتێکی تەواو جیاواز لەوێ جێبەجێ دەکات، لەسایەی یاسای کۆڵۆنیالدا سامانی نیشتمانی بندەست تاڵان و مافەکانی نەتەوەی بندەست پێشێل دەکرێت، بەم هۆکارە سیاسەتی داگیرکەر بۆ کۆمەڵگەی نەتەوەی بندەست تەواو پێچەوانەی بەرژەوەندییەکانیەتی و کارلێکەرێکی نێگەتیڤە، سیاسەتی داگیرکاریی بایەخ و گرنگی بە مانەوەی نەتەوەی بندەست بە ژێردەستەیی و چەوساوەیی و بە بەردەوام کۆیلەبوون و لەناوبردنی دەدات.
زانستی سیاسەتی تایبەت بە نەتەوەی ژێردەست سیاسەتی دژ بە سیاسەتی دەوڵەتی داگیرکەرە، دژ بە بەرژەوەندییە باڵاکانی دەوڵەت نەتەوەی سەردەستە، سیاسەتی بەرنگاری و پێکهێنانی سیاسەتێکی تەواو جیاواز و ناکۆکە بە سیاسەتی داگیرکەر.
زانستی سیاسەت لە دۆخی ژێردەستەیدا سەرەتا گرنگی بە ناسین و تایبەتمەندیەکانی بارودۆخی بابەتیی کۆمەڵگەی ژێردەست و خاکی داگیرکراو دەدات. توێژینەوەی قووڵی مێژوویی ئەنجام دەدات و بە ناوەڕۆکی کێشەکەیدا ڕۆدەچێت و ناکۆکییە سەرەکییەکان دەستنیشان دەکات، دیالێکتیکی ناکۆکی سەرەکی کە بنەمای گۆڕانی ڕیشەیی کۆمەڵگەیە دەکات بە پێوەرێکی بنچینەیی چارەسەر و بۆ ویستی کۆتاییهێنان بە کێشەی داگیرکراوی، ناکۆکییە لاوەکییەکانی دیکە سڕ دەکات و بۆ قۆناغی دوای بەدەوڵەتبوونی هەڵدەگرێت، چونکە تەنها لە دەوڵەتی نیشتمانی خۆدا ڤالایی سیاسی و دیموکراتی پێویست دەڕسکێت، کە بوار بۆ چارەسەری هێمنانە و بە یاسای خۆماڵ دەڕەخسێنێت.
زانستی سیاسەت لە باری کۆڵۆنیدا پلان بۆ دانانی چارەسەری ڕیشەیی ئامانجدار و چۆنیەتی پراکتیزەکردنی بەرنامەی شۆڕشی ڕزگاریی نیشتمانیی و بەدەوڵەتبوون دادەنێت. زانستی سیاسەت لە خاکی داگیرکراودا زانست و تیۆری پێکهێنانی دەوڵەت-نەتەوە و ڤالایی سیاسی پاراستن و گەشەی تاک و کۆمەڵگەی نەتەوەی بندەستە.
زانستی سیاسەت لە نیشتمانی داگیرکراودا ستراتیجی ڕزگاریی نیشتمانیی بە بنیاتنانی دەوڵەتی خۆوە گرێ دەدات، لە جێبەجکردنی ستراتیجی بەدەوڵەتبووندا بە پشتبەستن بە هێز و تواناکانی نەتەوەی بندەست. دەوڵەتی نیشتمانی بە ڕەخسێنەری زەمینەی یەکسانبوون و هاوتابوونی تاک و کۆمەڵگەی سەربەخۆ بە تاک و کۆمەڵگەی نەتەوەکانی تری دەزانن، زەمینەی دەوڵەتی نیشتمانی بواری وەکیەکی نەتەوە ڕزگاربووەکە بە نەتەوەکانی دیکە دەڕەخسێنێت، ڕێگە بۆ مرۆڤی سەربەخۆی نەتەوە ڕزگاربووەکە واڵا دەکات لە گەشە و پێشخستنی مرۆڤایەتیدا وەک نەتەوەکانی دی بەشدار بێت، زۆر بەکورتی لە باری داگیرکراویدا زانستی سیاسەت بریتییە لە زانستی بەدەوڵەتکردنی نیشتمانی داگیرکراو.
سیاسەت و مافی مرۆڤ
مرۆڤ بوونەوەرێکی هۆشداری خاوەن ویست و هەستە، سروشت بوونێکی کۆمەڵایەتی هەیە، ئەرک و مافەکانی خۆی لە کۆمەڵگەکەیدا ناسیوە و توانیویەتی بەرژەوەندییە تایبەتەکانی لەگەڵ بەرژەوەندییە گشتییەکاندا بگونجێنێت. مافەکانی مرۆڤ هەندێکیان مافی سروشتی و بنچینەین، وەک مافی ژیان، ئازادی، بژێوی، یەکسانی، ئارامی و ئاسایش. ئەو مافانە بەجۆرێک لە تەک مرۆڤدا ئاوێتەن، کە بێبەشبوون لێیان و بێ مافکردنی مرۆڤ مانای سڕینەوەی و نەمانی مرۆڤ و بەها مرۆییەکانیەتی، مافگەلێکی دیکەش دواتر چوونەسەر لیستی مافەکانی مرۆڤ، وەک ئازادی بیر، ئۆل، نووسین و دەربڕینی بیروباوەڕی جیا، ئەم مافانە مافی سیاسین. مافە سیاسییەکانی دیکە وەک ئازادی پێکهێنانی کۆمەڵە و ڕێکخراو و پارت و بەشداری لە حوکمڕانی و دەوڵەتداریدا زیادکران.
هەموو بڕیارێکی سیاسی لە کۆمەڵگە و دەوڵەتدا کاریگەریی لەسەر مرۆڤ و مافەکانی دادەنێت، بەشێکی دەسەڵاتدار و حوکمڕان سەرەڕای بوونی مافەکانی مرۆڤ و هاووڵاتی لەدانانی یاساکان و لەجێبەجێکردنیاندا مافەکانی مرۆڤ پشتگوێ و پێشێل دەکەن.
خەبات لە پێناوی بەرجەستەبوونی مافەکانی مرۆڤ بنەما یاسایی و ڕێسایی نوێی لە دەوڵەتدا بەرهەمهێنا، جێبەجێکردنیان پاڵپشت و پارێزەری مافەکان بوو.
پاشخانی هزری دەوڵەتبوون لە مۆدێرنەدا بنەمای پارێزگاری و پاراستنی مرۆڤ بە هۆکاری پێکهێنانی دەوڵەتەوە پەیوەست دەکات، دەوڵەت دەکات بە ناوەندێک بۆ پاراستنی مافی مرۆڤ لەو کەس و لایەنەی هەڕەشەیە لەسەری لە ناوخۆ و لە دەرەوەی دەوڵەتدا، کاتێک دەوڵەت لە ڕێکخستنی کۆمەڵگەدا بەردەوام مافی دانیشتوانی پێشێل دەکرد و نەی دەپاراست، پاشخانە هزریەکە ڕێگەی بۆ دەستەی دامەزراندن لە شۆڕشی نەتەوەیی فەڕەنسا واڵاکرد. بەشێوەیەکی سەربەخۆ و بۆ یەکەمجار لە ١٧٨٩دا یەکەم بەڵگەنامەی مافی مرۆڤ و هاووڵاتی ڕاگەیەنن، ئیدی لەو ساتەوە ئامانجی گشت کۆمەڵە سیاسییەکان و زانستی سیاسیش مافەکانی مرۆڤ و دیموکراتی بووە. یۆلیۆس بارتهێلم (١٨٠٥-١٨٩٥) سیاسەتمەدار و پرۆفیسۆری پێشوو لە کۆلیژی دی فرانس کورتکراوەی زانستی سیاسەت و سوودە زانستییەکانی سیاسەت بە ئاشکراکردنی مافی مرۆڤ و هاووڵاتی لە شۆڕشی فەڕەنسیدا ناساندووە و مافی مرۆڤی بە بنچینەی پێکهێنان و پاراستن و بەردەوامی دەوڵەت داناوە.
زانستی سیاسەت بایەخ بە کاریگەریی بڕیاردانە سیاسییەکان لەسەر هاووڵاتی دەدات، هەروەها توێژینەوە لەسەر کاردانەوەکان و مامەڵەی هاووڵاتی لەگەڵ دەزگاکانی دەوڵەتدا دەکات، ئامانجی توێژینەوە سیاسییەکان، پێکەوە گرێدان و پێکەوە بەستنەوەی ئامانجی دەوڵەت و ئامانجی گشتی هاووڵاتیانە لە دەوڵەتێکدا. بڕیاری سیاسی دەوڵەت کاریگەری ڕاستەوخۆی هەمەلایەنە (ئابووری، تەندروستی، پەروەردە، ماف) لەسەر ژیانی هاووڵاتی دادەنێت، هەروەک هاووڵاتیش چیدی ڕۆڵی بینەر نابینێت، بەڵکو لە ڕێگەی چەندین کەناڵی جیاجیاوە بە ناڕاستەوخۆ لە بڕیارەکانی دەوڵەتدا بەشدارە، بەتایبەتی ئەو بڕیارە سیاسیانەی لە بەرژەوەندی خۆیدایە. ئەم پەیوەندییەی نێوان هاووڵاتی و دەوڵەت لە دەوڵەت-نەتەوە سروشتییەکاندا تۆکمە و پێکەوە گرێدراوە، دەوڵەت و دامودەزگاکانی پشتئەستوور بەو باجەی لە خەڵکەکەی وەری دەگرێت بەردەوامی بەخۆی دەدات، ئەمە هۆی پتەوی پەیوەندیان و گوێگرتنی دەوڵەتە لە هاووڵاتی و گازندەکانیان. لەو دەوڵەتانەی سیستەمە ئابووریەکان پشتی بە داهاتی بەرهەمە سروشتیەکان بەستووە و دەوڵەتی موڵکانەستێنن، پێویستیان بە باج و داهاتی هاووڵاتیان لە بەڕێوەبردنی حوکمڕانیەکەی نابێت، بەمەش پەیوەندی نێوانیان پتەونیە و کاریگەری هاووڵاتی لەسەر بڕیار و هەڵوێستی حوکمڕان لاوازە.
لە نیشتمانی داگیرکراودا نەتەوەی ژێردەستە تەواو بێکاریگەرکراوە، لە کاتێکدا تەواوی بڕیارە سیاسییەکانی داگیرکەر دژیەتی ڕێگەکانی بەرنگاری لەبەردەمیدا داخراون، چونکە لە زەمینەی داگیرکراویدا دیموکراتی و مافی مرۆڤ نە هەیە و نەدەشتوانرێت لە داهاتووی دەوڵەتی داگیرکەردا بەرهەمبهێنرێت، هەموو ئەو کەس و ڕێکخراوانەی ستراتیج لەسەر یۆتۆپیای دیموکراتیکردنی دەوڵەتی داگیرکەر دادەنێن ئاسنی سارد دەکووتن. لە کوردستانی داگیرکراودا مافە سیاسییەکانی نەتەوەیمان زەوتکراوە، هەرکات بۆ داگیرکەر ڕەخسابێت مافە بنچینەییەکانیش بە مافی ژیانەوە لە کوردستان یان لەهەر جێیەکی دنیادا بیت لە کوردستانیانی دەستێنن، تەنانەت گیانلەبەران و ڕووەک و ژینگەی کوردستان لەم دوژمنایەتیەیان بێبەشنەبووە.
پاراستنی مافی مرۆڤی کوردستان و سروشتەکەی جێگەی بایەخی سیاسەتی کوردستانییە، لەو ڕوانگەیەی دەوڵەت بە یاساکان مافی هاووڵاتی مسۆگەر و دەستەبەر دەکات، سیاسەتی کوردستانی پشتی بە هزری دەوڵەتبوونی کوردستان بەستووە، بە توانا و هێزی لەبنەهاتووی نەتەوەی کوردستان سەربەخۆی و دەوڵەتکردنی کوردستان بەدی دەهێنێت. لە دەوڵەتی خۆماندا مافی تاکی و خاکی کوردستان دەستەبەردەبێت و دەپارێزێت، مانەوە و پاراستن و گەشەی تاک و نەتەوە و خاک و سروشتی کوردستان ئەرکی دەوڵەت نەتەوەی کوردستانە.
سیاسەت و هێز
زانستی سیاسەت چوارچێوەی هەوڵدان و تێکۆشان بۆ بەدەستهێنانی هێز دەستنیشان دەکات، ماکیاڤیلی (١٤٦٠-١٥٢٧) و ماکس ڤەیبەر (١٨٦٤-١٩٢٠) سیاسەت بەهەوڵدان و کۆششکردن بۆ بەدەستهێنانی هێز دادەنێن. هێز، بەکارهێنان (ممارسە)ی هێزی مرۆڤێکە لەسەر مرۆڤی دیکە، هێز تەنها لە نێوان مرۆڤدایە و ڕەگی هێز لە دین و لە سروشتدا خۆی داناکوتیوە (کارل شمید). لێرەوە تێکەڵاوی هێز و سیاسەت ڕوون و ئاشکرایە، هەردوو پەیوەندی ئەزەلیان بە مرۆڤەوە هەیە.
لێکۆڵینەوەی هێز سیاسییە و کاری زانستی سیاسەتە، پڕۆسەی بەدەستهێنانی هێز و پارێزگاریکردن لە هێز و لە هەژموونی دەوڵەت مەبەستی سەرەکی سیاسەتە. بەرژەوەندی جیاوازی نێوان دوو دەوڵەت یان زیاتر هۆکاری پێشبڕکێی نێوانیانە لەپێناوی بەدەستهێنانی هێز و هەژموونی زیاتردا. بەمەش هاوسەنگی هێز لە نێوانیاندا جێگیر نابێت، کێشمەکێش و ململانێ و بەریەککەوتن و جەنگ لە نێوانیاندا ڕوودەدات.
ئایدیالیزمی سیاسی کە هزرێکی فەلسەفی سیاسەتە خوازیارە پشت بە مۆڕاڵ و پرەنسیپەکانی مافی مرۆڤ و بڕوای پێکەوەژیانی ئاشتیانە لە نێوان نەتەوەکان و لە ڕێگەی نەتەوە یەکگرتووەکان و یاسای نێودەوڵەتیەوە، بە هۆکار و ڕێگەی دانووستان و دیبلۆماسی ڕێگری لە بەریەکەوتن و جەنگی نێوان دەوڵەتەکان لە جیهاندا بکات و ئاشتی هەمیشەیی بەرهەم بێت، هەرچەندە ئەم بنەما هزرییەی ئایدیالیزم زۆر جوانن و لە سایەیدا دەکرێت زۆر دەوڵەت و نەتەوە سوودمەند بن، بەڵام لە زەمینەی کرداری و سیاسەتی گشتی جیهاندا شکستخواردوو و خەیاڵیە، چونکە پەیوەندییە دەرەکییەکان وابەستەی بەرژەوەندییە تایبەتەکانی دەوڵەتن، هەرکات بەرژەوەندی دەوڵەت گۆڕانی بەسەردا هات، بە بەڵێن و ڕێکەوتنامەکان پاشگەز دەبن و پەیوەندییەکانیان تێکدەچن، کێشە و قەیران سەرهەڵدەدەن، سەرەتا هەوڵدەدرێت هەوڵی چارەسەری دیبلۆماسی دەدرێت، ئەو ساتەی هەوڵی دیبلۆماسی بنبەست دەبێت جەنگ ئامادەیە.
ئایدیالیزمی سیاسی و هاوشێوەکانی ڕێگەچارەی ئاشتییانە بۆ نیشتمانی داگیرکراو بەئامانج دەگرن و لەپێناوی پێکەوەژیان لەتەک نەتەوەی سەردەست و لەسایەی داگیرکارییدا ڕێگەی دانوستان بەباشترین ڕێگەی چارەسەری دادەنێن، ئەم بەناو چارەسەرە دانپێنان و ڕەوییدانە بە داگیرکەر. لە سایەی هزری یۆتۆپیادا چەند سەدەیە نەتەوەی کوردستان لە مافە نەتەوەیی و نیشتمانییەکانی بێبەشکراوە و ڕەوایی بە دزینی خاکەکەی دراوە.
ئەمڕۆ ئەوەی بە کوردستان دەناسرێت، نزیکەی چواریەکی کوردستانە ڕاستی و مێژووییەکەیە. داگیرکاری سێ بەشی خاکی کوردستانی بە تەواوی دزیوە، ئەو بەشە کەمەی کە تا ئێستا ماوە بە کورد ڕەوانابینرێت و دانیپێدانانێن نەتەوەی کوردستان و جینۆساید دەکەن و سروشتەکەی دەشێونن.
بنەمایەکی زانستی سیاسەت پابەندبوونی بەرنامە و ستراتیجە بە زەمینە و بارودۆخی بابەتی. لە مێژوودا بەشێوەیەکی تەواو، لە ماوەیەکی کورتیشدا بێت ئایدیالیزمی سیاسی (باڵادەستی مۆڕاڵ و پرەنسیپی مافی مرۆڤ، ئاشتی و پێکەوەژیانی هێمن و ئەقڵانی نێوان کۆمەڵگە و نەتەوە جیاوازەکان و وەلانانی جەنگ و جێگرەوەی دیبلۆماسی) پراکتیزە نەکراوە. بە پێچەوانەوە ئێستا کە ئێمە لە ساتی ماڵئاوایکردنین لە چارەکی یەکەمی سەدەی بیست و یەک سەرەڕای دوو جەنگی جیهانی لە سەدەی بیستدا و دۆکۆمینتارییەکانیان و تەنانەت یادەوەریەکانیان لە بیرەوەری بەشێکی مرۆڤدا ماون و مەترسی جەنگ بەهۆی پێشکەوتنی پیشەسازی چەک و بە تایبەت چەکی ئەتۆم هەڕەشەیەکی مەترسیدار و چارەنووسازە، هێشتا جەنگ بەردەوام هەڕەشەیە.
بە نیازپاکی، بە مۆڕاڵی بەرز و نەفرەت لە جەنگ نەتوانراوە ڕێگە لەویستی دەوڵەتان بۆ خۆ پڕچەکردن بگرێت، لە ئێستادا دەوڵەتانی دنیا واخۆیان پڕچەک دەکەن، وا خۆیان ئامادە دەکەن، وەک ئەوەی بەیانی بچنە جەنگەوە. ئەمە بارودۆخی ئێستای جیهانە، بارودۆخی تێکچوونی باڵانسی هێزی جیهانە، بارودۆخی دابەشبوونی نوێیە، ئەو دەوڵەتەی بیەوێت ڕیالیست بێت هێزی سەربازیەکەی بەهێز دەکات و هەر دەوڵەتێک بیەوێت بە پشتبەستن بە نیازپاکی بەسەر ئەم بارودۆخەدا سەرکەوێت، بەدڵنیایی کۆتایی نزیکە.
بۆ جەنگە ناوخۆییەکانی نەتەوەیەکی بندەست بنەماکانی ئایدیالیزم گرنگ و پێویستن، چونکە لە بارودۆخی داگیرکراویدا ناکۆکییەکانی نێوان کۆمەڵگە لاوەکییە و گشت بەرە جیاوازەکانی نەتەوەیەکی بندەست هاوئامانجن و هاوبەرژەوندی هاوبەشن. نەمانی داگیرکاریی و ڕزگاریی و سەربەخۆیی و بەدەوڵەتبوون کۆیان دەکاتەوە. مەرجی بەدیهێنانی ئەم ستراتیجە و سەرکەوتن سڕکردنی ناکۆکییە لاوەکییەکانە، لەڕێگەی پرەنسیپەکانی لێبووردەیی و بەڵێن و پەیمان نەشکاندن و بەستنی پەیمانی کۆمەڵایەتی یان هەر شێوە ڕێکەوتنێکی دیموکراتیانە لە نێوان تاکەکانی کۆمەڵگەی ژێردەستەدا یەکڕیز و بەیەکگرتوویی پتەو وەک یەک جەستەی تەواو یەکگرتوو بەرانبەر و دژ بە داگیرکەر بوەستێت و مژدەهێنەری سەرکەوتن بێت.
دەوڵەت مرۆڤایەتی پاراستووە و گشت شارستانییەکان لەئامێزیدا ئەفرێندراوە، ماکیاڤیلی لەنێوان واقیع و ئایدیاڵدا، واقیعی هەڵبژارد، توانی مۆڕاڵی باوی سەردەمەکەی، کە مۆڕاڵی ئۆلی و نەریتە باوەکانی بابوباپیران بوو. بۆ نموونە، بەزەیی ڕەها، هەموو کات ڕاستگۆیی، پەیمان نەشکاندن و خاوەن گفت بوون، لێخۆشبوونی بێمەرج و تایبەتبوون بە مۆڕاڵی تاک لە مۆڕاڵی گشتی سیاسەت جودا بکاتەوە و ناچاری سیاسی (بوێریی، خۆڕاگریی، ژیریی) گشتی کرد بە مۆڕاڵی سیاسی، هەموو ئەم گۆڕانکارییە بنەڕەتیانە لە هزری میکاڤیلی دا ڕوویدا، بەهۆی داهێنان و گۆڕانی بنەڕەتی لە ناساندنی سیاسەتدا بوو. لای ماکیاڤیلی سیاسەت دەبێت لۆجیکی تایبەت بە خۆی هەبێت و گەرەنتی پێکهێنان و مانەوەی دەوڵەت و سەقامگیری و ئارامی بکات. ماکیاڤیلی سەرەڕای تەواوی ئەو ڕەخنانەی تا ئەمڕۆش لێی دەگیرێت، بەهرەمەندێکی ڕیالیستە، هزرەکەی ڕەنگدانەوەی بارودۆخی ئەوکات و سەردەمە بوو کە تیایدا دەژیا، بارودۆخی داگیرکردن و نەبوونی دەوڵەت لە ئیتالیا دا بوو. هەروەک سپینۆزا دەڵێت، ماکیاڤیلی خوازیاری ئازادی بوو، فیشتە و هیگل وەک سپینۆزا نووسینەکانی بە هەوڵدان لە پێناوی سەربەستی و ئازادیدا دەبینن. جەنەراڵ کلاوزەڤیتز یەکێکی ترە لەوانەی بە ماکیاڤیلی سەرسامن، ئەو دەڵێت؛ خوێندنەوەی ماکیاڤیلی پڕبایەخترین خوێندنەوەیە و هاوشێوەی نییە، تەنانەت گەر هەندێک لە پەڕەی کتێبەکانی گرنگی خۆشیان لەدەستدا بێت ئەوا هێشتا زۆربەی پەڕەکانی نووسینەکانی پڕن لە ڕاستی نەمر. ئەنتۆنیۆ گرامشی دەڵێت؛ تایبەتمەندییەکی بنەڕەتی کتێبی میر، کە وەک پەڕتووکێکی زیندوو ماوەتەوە، ئەوەیە لە نێویدا هزری سیاسەت و زانستی سیاسەت یەکدەگرن و داستانێکی خەیاڵی هەستپێکراو بەرهەم دەهێنێت، کاریگەری ئەم داستانە لەسەر نەتەوە بەشمەینەت و بەشبەشەکان وەک داینەمۆ و بزوێنەریانە، بەرەو خۆڕێکخستن و خواست و ویستی بەکۆمەڵیان دەبات.
زەمینەی سیاسی ناجێگیر و یەکنەگرتووی و نەبوونی دەوڵەتێکی سەربەخۆ لە ئیتالیا دا ماکیاڤیلی بەرەو ناسینێکی نوێی سیاسەت برد. سیاسەت بوار و زەمینەی بەدەستهێنانی هێز دەڕەخسێنێت لەڕێگەی بڕیارە چارەنووسسازەکانی مرۆڤەوە کێشمەکێشی بەدەستهێنانی هێز یەکلا دەبێت. لێرەوە ماکیاڤیلی پێداویستی بەدەستهێنانی ئامانجە گشتییەکان بە بنەمای بۆچوونەکانی دەکات، پێکهێنانی دەوڵەت و مانەوەی بە گرنگتر لە بەها باوەکانی تاکەکەسی مرۆڤ وەک ڕاستگۆیی هەمیشەیی و نیازپاکی ڕەها دەبینێت. مۆڕاڵی باو جیا دەکاتەوە لە مۆڕاڵی سیاسەت، مۆڕاڵی سیاسەت، تایبەت بە تاک نییە، مۆڕاڵێکی گشتییە و ناچارە لە کاتی پێویستدا ڕێگە بە توندوتیژی بدات و تەنانەت فێڵ و هەڵخەڵەتاندنی کاتی بەگونجاو بزانێت، ڕەوایی ئەم کردارە مەرجدار دەکات بە ئامانجی گشتی کۆمەڵگەوە.
ماکیاڤیلی سەرچاوەی هێزی وەک تایبەتمەندیەکی مرۆڤ دەبینی، تا ئەو سەردەمە کەنیسە بە دیاری خودای بۆ توێژێک لە مرۆڤی دادەنا، لەتەک ئەمەشدا ڕەخنە لە مۆڕاڵی ئۆل و ئایدیاڵ لە سیاسەتدا دەگرێت، ئەم مۆڕاڵە بۆ تاکەکەس باش گونجاون و بۆ دەوڵەتداری نەشیاون. سەرەڕای هەموو ئەو ڕەخنانەی بەردەوام لە ماکیاڤیلی گیراون، نەبوونەتە ڕێگری ناساندنی ماکیاڤیلی وەک یەکەم بیرمەند زانستی سیاسی لە ئاین جیا و سەربەخۆکرد.
بەهەمان شێوە ماکس ڤێیبەر دەڵێت سیاسەت هەوڵدانە بۆ دەستخستنی هێز لە پێناوی گەیشتن بە ئامانج، ڤێیبەریش وەک ماکیاڤیلی دژ بە مۆڕاڵی نیازپاکییە، گرنگی و بایەخ بە دەرەنجام دەدات و سیاسەت بە بواری بڕیاردانی گرنگ لە پێناوی گەیشتن بە ئامانجی باڵا و گشتی دەزانێت، بڕیاردەری پابەندکرد بە مۆڕاڵی بەرپرسیاریەتی و لە شکست و زیاندا پابەندی لێپێچینەوەی دەکات، ڤێیبەر بڕیاردەر (خاوەنهێز) سنوورداردەکات و مۆڕاڵ لەسەر شێوازی بەرپرسیارەتی دەگەڕێنێتەوە.
سیاسەتی داگیرکاریی چوار دەوڵەتەکە سەد ساڵە نکۆڵی لە بوونی کوردستان و نەتەوەی کورد دەکات، مافی مرۆڤ و هاووڵاتیبوون لە دەوڵەتی داگیرکەردا تەنها بۆ نەتەوەی سەردەستە و تاکی کوردستان پلە نزم و ژێردەستەیە، یاسای دەوڵەتی داگیرکەر پێشێلی مافە بنچینەیەکانی مرۆڤایەتی کورد و مافە کولتووری و ڕووناکبیری و سیاسییەکانی کردووە و دەکات، تاکی خاوەن مافی مرۆڤ و هاووڵاتی لە دەوڵەتی داگیرکەردا تاکی نەتەوەی سەردەستە و هەر ئەو هەست بە هاووڵاتیبوونی دەکات، تاکی نەتەوەی ژێردەست لە زیندانی بچووک یان گەورە دان و لەباشترین باردا هاووڵاتی پلە نزمن. داگیرکەر دەیەوێت هاوشێوەی دەوڵەت-نەتەوە سروشتییەکانی دنیا یەک نەتەوە لە دەوڵەتە دەستکردەکەیدا هەبێت، تاکی هۆشیاری کوردیش خۆی بە هاووڵاتی دەوڵەتی داگیرکەر نازانێت، دەزانێت لە فەزایەکی نالەبار و ناسروشتی دەوڵەتی داگیرکەردا دیلکراوە و زەمینەی بەشداری یەکسان و هاوتا بەنەتەوەی سەردەست لە چارەسەری کێشە سیاسییەکانیدا نەک هەر نییەتی، بەڵکو داگیرکەر دەستی لە بینی توند کردووە، تەنها دەرفەت و ڕێگەچارەسەر بۆ تاکی هۆشیار مابێت هەڵبژاردنی ڕێگەی خەباتی سیاسییە.
خەبات و کاری سیاسی ڕێگەی گەشتن بە ئامانجی باڵا دەکاتەوە، بەڵام بەمەرجێک سیاسەتکردن لەسەر بەبنەمای بابەتی و ڕیالیستی بێت، واتە سیاسەتێکی کوردستانی لەسەر بنەمای خوێندنەوەی بارودۆخی داگیرکراوی و دژ بە داگیرکەر بێت، دژ بە توانەوەی نەتەوەی کوردستان لە ڕێگەی ئاسیمیلە و ئینتەگراسیۆن (گونجاندن) لەتەک نەتەوەی سەردەست و لەسایەی داگیرکارییدا و جینۆسایدکردنیبێت. دژ بەکاریگەرییە نێگەتیڤەکانی لەسەر کەسێتی تاک و کۆمەڵگەی کوردستان بێت، سیاسەتێک مۆڕاڵی باو، مۆڕاڵی ژێردەستەیی، ئەو مۆڕاڵەی ڕێگەی خۆگونجان لەتەک ژێردەستەیدا پەسەند دەکات و دژ بە خەباتی ڕزگاری نیشتمانی و بەدەوڵەتبوونە و خۆ بە تورکیای و ئێرانی و عێراقی و سووریایی دەزانێت، ئەو مۆڕاڵە دەستەمۆیەی دەستکردی داگیرکەرە، مۆڕاڵە باوەکانی دیکە لە ناوخۆی کۆمەڵگەی کوردستان دان، وەک بەزەیی و لێبووردەیی و دڵسافی) بگۆڕێت بە مۆڕاڵی باڵا، مۆڕاڵی گشتی و ناچاری سیاسی، لەژێڕ کاریگەرییەکانی ئەم مۆڕاڵە ناچاریەدا سیاسەتی بەرخۆدانی خاوەن ئامانجی ڕزگاری نیشتمان و پێکهێنانی دەوڵەتی کوردستان بە ئەنجام دەگات.
ناکۆکی سەرەکی لە کێشەی کوردستان دا ناکۆکی نێوان نەتەوەی کوردستان و داگیرکەرە، پەیوەندی دیالەکتیک لە نێوان داگیرکەر و داگیرکراودا، مان و نەمانە، مانی داگیرکەر نەمانی داگیرکراوە، بەپێچەوانەشەوە نەمانی باری داگیرکراوی نیشتمانێک نەمان و سڕینەوەی گشت داگیرکەرە لەو نیشتمانەدا. تێگەیشتنی ئەم پەیوەندییە گوزارەیە لە چارەسەری بەدەوڵەتبوونی کوردستان.
دەوڵەتە داگیرکەرە کلاسیکییەکان کاتێک وڵاتێک داگیر دەکەن، دوای ڕاونان و دەرکردنیان و ڕزگاری خاکی داگیرکراو تەنها ئەو خاکە لەدەست دەدەن، دەوڵەتە داگیرکەرەکانی کوردستان دوای ڕزگاری کوردستان لاواز و بەرەو نەمان دەچن، چونکە دەوڵەتەکانیان لەسەر خاکی کوردان دامەزرێنراوە.
سیاسەتی بەرگری و دژبەتواندنەوە، سیاسەتی کوردبوونە، سیاسەتی بەدەوڵەتبوونی کوردستانە.
بە درێژایی مێژوو کورد وابەستەی مۆڕاڵێکی تایبەت بەخۆیەتی مۆڕاڵی لێبووردەیی، ڕێز و سۆز و بەها مرۆڤایەتییەکان بوون بە بنەمایەکی جوانی پێکەوەژیان و فرەیی و مۆزایکی یەکگرتنێکی سروشتیە لە کوردستان دا، ڕێگربووە لە سڕینەوەی ئۆل و دیالەکتیک و تەنانەت باوەشی بۆ نەتەوەی جیاواز کردووەتەوە، سیاسەتی کوردستانی لەسەر شێوازی دوو جەمسەر مامەڵە دەکات، مۆڕاڵی باو بۆ ناوخۆی کۆمەڵگەی کوردستان لە ئێستا و ئایندەدا بە پێویست دەزانێت. بەڵام لە بەرخۆدان و شۆڕشدا لە دژی داگیرکەردا و لە پێناوی ڕزگاری کوردستان و بەدەوڵەتکردنیدا جۆرێکی دی لە مۆڕاڵ دژ بە داگیرکەر و ویستەکانی دەسەپێنێت، مۆڕاڵێک لە بنەبڕکردنی داگیرکەردا تا ئەو کاتەی خاکی پاکی کوردستان لە دڕندە و مشەخۆر و برسیەکانی بەروبوومە جیاجیاکان پاک دەکاتەوە بەزەیی و ڕێز و بەڵێن ئامادە نابێت.
ئەم تێگەیشتن و جیاکاری و دووجەمسەریەی هەڵوێست و کارکردن لە سیاسەتدا بۆ بەشێکی بەرچاوی ڕابەرانی کوردستان وەک پێویست نەبووە و نەیانتوانیوە مۆڕاڵی باو لە مۆڕاڵی ناچاری و پێویست لە سیاسەتدا جیابکەنەوە و بەدوو جەمسەری جودای ناوخۆ و دەرەکی کاری بۆ بکرێت، لە مامەڵە لەگەڵ دوژمنی باب و کاڵا، لەتەک داگیرکەردا نەتوانراوە پێوانەیەکی جودا هەڵبژێرن و دەرەنجامیش نەتوانراوە لە سیاسەتدا سەرکەوین، بوارێکی دی جگە لە هەڵبژاردەی سیاسەتی دروست و واقیعی نییە، ئەم سیاسەتەش چەند بنەمایەک دەخوازێت:
یەکەم، دوژمنی سەرەکی داگیرکەرە تا ئەو کاتەی خاکی کوردستانیان داگیرکردووە، خەباتی سەرەکی دژ بە داگیرکەرە و دەرکردنیەتی لە خاکی پیرۆزی کوردستان، لەهەر بەشێکی کوردستان دا بارودۆخی بابەتی سەرهەڵدان لەبار بێت، بە خۆڕێکخستن و دانانی بەرنامە و ستراتیجی بەدەوڵەتبوون شۆڕش جۆش دەدرێت. هەموو جۆرەکانی خەبات لەژێر سایە و سەرکردایەتی سیاسەت و بەرنامە سیاسییەکەی سەربەخۆی و بەدەوڵەتکردندا و بە پێی پێویستی شۆڕش ڕەوایە، بە ڕەچاوی بنەما سەربازییەکان، گونجاوتر و کەمزیانترە لە هەر بەشێکی کوردستان دا زەمینە و کاتی سەرهەڵدان ڕەخسا، سەربەخۆ شۆڕش بەرپابکرێت.
دووەم، ستراتیج و ئامانجی باڵای شۆڕشی ڕزگاری کوردستان، بەدەوڵەتکردنی کوردستانە، دەوڵەتێکی دیموکراتی و پارێزەری مافە مرۆییەکان بێت.
سێیەم، تەنها پشت و پەنای شۆڕشی کوردستان نەتەوەی کوردستانە، یەکڕیزیی و کۆمەڵگەی کوردستان مەرجی سەرکەوتنی شۆڕشەکەیەتی، خاڵی دەسپێکی یەکڕیزی یەکهزری و یەکگوتاری سەربەخۆییە و دواتر بەرەیەکی سیاسی یەکگرتوو سەرکردایەتی شۆڕش دەگرێتە ئەستۆ، بڕیار و ڕێنمای و بەرنامەی کار بەکۆمەڵ دادەڕێژرێت، سەرکردایەتی بەرە سەرۆکێک بۆ تیمی سەرکردایەتی و لیژنەیەکی بەدواداچوون لەناوخۆیاندا بۆ مەبەستی جێبەجێکردنی پلان و بەرنامەکان بۆ ماوەیەکی دیاریکراو لە یەک ساڵ تێنەپەڕێت هەڵدەبژێرێت. سەرۆکی تیمی سەرکردایەتی شۆڕش کە سەرۆکی لیژنەی جێبەجێکردنی پلانیشە، بەرپرسیارن لە جێبەجێکردنی پلان لە کاتی خۆیدا و لەشکستدا ڕووبەڕووی لێپرسینەوە دەکرێن، لە کەمتەرخەمی و هەڵە سیاسییەکاندا ڕووبەڕووی یاسا دەکرێنەوە.
چوارەم، بەرژەوەندی باڵای کوردستان لە سەرووی بەرژەوەندییەکانی پارت و کەسیەوەیە.
پێنجەم، سیاسەت بەگشتی و بەتایبەت دانوستانەکان لە تەک داگیرکەردا، لەسەر بنەمای مۆڕاڵە کەسی و ئۆلیەکان نەکرێت، بەڵکو لەسەر بنەمای سیاسەت زانستی بەدەوڵەتکردن و سەقامگیری و مانەوەی دەوڵەتی کوردستان سیاسەت دابڕێژرێت. دانوستان هەنگاوێکی تاکتیکی بەدەوڵەتکردنە لە سیاسەتی نەتەوەژێردەستەکاندا و دوای بەدەوڵەتبوونیش پەیوەندییە دیبلۆماسی و دانوستانەکان لە پێناوی بەردەوامی و ئاسایشی دەوڵەتە.
شەشەم، سەرچاوەی هێزی شۆڕشی کوردستان نەتەوەی کوردە، پەیوەندی هاوکاری بە داگیرکەرانەوە حەرام بکرێت. دەوڵەتە کۆڵۆنیالیستیە کلاسیکییەکان، تا ئەوساتەی هێشتا پارێزەری بەرژەوەندییەکانیانن و بەرگری لەمانەوەی دەوڵەتە دەستنێژەکانیان دەکەن، ئەوان تەنها گەرەنتی بەردەوامی بەرژەوەندی خۆیان دەوێت. شۆڕشی کوردستان هیوای گەورەیان لەسەر هەڵناچنێت، بەڵام بەشێکی باشی خەڵکی لە ڕۆژئاوادا هیوابەخشن و دەکرێت هاوکار و یارمەتیدەری شۆڕش بن.
حەفتەم، لە قۆناغی شۆڕش و دوای سەرکەوتنیش بایەخ بە بەگەڕخستنی سەرچاوەکانی هێز مەرجێکی دیکەی سەرکەوتنە، بەتایبەتی هێزی سەربازی و زانستی سەربازی. ئەم بایەخە بەهۆی خولیابوون بە جەنگ نییە، بەڵکو ناچارییە کاتێک جەنگ دەسەپێنرێت، ئامادەباشی سەربازی هۆکاری پاراستن لە شکستە. جەنگ درێژکراوەی سیاسەتە، کاتێک ڕێگەکانی بەردەم سیاسەت دادەخرێت و ناتوانرێت لە ڕێگەی سیاسەتەوە ئامانجە سیاسییەکان جێبەجێ بکرێت جەنگ دەبێتە بژاردەیەک بۆ بەدەستهێنانی ستراتیجی سیاسی، هێزی سەربازی یەکێکە لەو کەرەستە و ئامرازانەی سیاسەت، کە لەکاتی پێویست و گونجاودا و لەپێناوی گەیشتن بە ئامانج بەکاری دەهێنێت و لەم چوارچێوەیەدا گرنگی بە زانستی سەربازی و بە هێزی سەربازی پێویستە، بەڵام لە پێناوی بەدیهێنانی ئامانج و سەرکەوتندا هێزی سەربازی پێویستە هەمیشە لە ژێر هەژموونی سیاسیدا بێت.
دەرەنجام
لە سەدەی بیستدا دەرنجامی تێکچوونی هاوسەنگی هێز و هەژموون لە نێوان دەوڵەتەکاندا جەنگی جیهانی یەکەم (١٩١٤-١٩١٨) بەرپابوو. لە چارەکی یەکەمی سەدەی بیستدا براوەکانی جەنگەکە دیزاینی نەخشەی جیهانیان بەهۆی دابەشکردنێکی نوێ و پێکهێنانی دە دەوڵەتی نوێ گۆڕی، بەمەش ژمارەی دەوڵەتەکان بۆ ٦٥ دەوڵەت زیادی کرد. هەرچەندە زلهێزەکان لە پەیمانی سیڤەر (١٩٢٠) ڕێکەوتبوون یەکێک لە دەوڵەتە نوێیەکان کوردستان بێت، بەڵام بە هەوڵی تورک و مستەفا کەمال ئەتاتورک و خەپاندنی کورد لە پەیماننامەکە پاشگەزبوونەوە و هەڵیانوەشاند و لە دابەشبوونی جیهاندا کورد لە بری ئازادبوونی کوردستان لە بەشێکی داگیرکراویدا، کە پێش جەنگ کوردستان لە لایەن دوو ئیمپراتۆری عوسمانی و سەفەویـەوە داگیر و دابەش بۆ دوو پارچە کرابوو، لەکۆتاییەکانی چارەکی یەکەمی سەدەی بیستدا داگیرکەرانی نوێ زلهێزە براوەکانی جەنگ دوو پارچەیان بە چوار کرد. هۆکاری بێبەشکردن و کوورکردنی زامی کوردستان، تەنها هۆکاری دەرەکی نەبوو، هۆکاری ناوخۆی کوردستان زۆر بوون، لەوانە زاڵبوونی مۆڕاڵە باو و کەسییەکانی تاک لە کۆمەڵگەی کوردستان دا و کاریگەریان لەسەرسەرکردە کوردەکان بە تایبەتی کە هێشتا بە مۆڕاڵی پێویست و ناچاری سیاسەت نامۆ بوون و خوێندنەوە و ئاگایی سیاسیان بەگشتی و بەتایبەت بۆ بارودۆخی دوای جەنگ ڕووکەش بوو، تا ئێستاش ئەم ئاستی نامۆی و تێنەگەیشتنەی زۆربەیان لاواز ماوە و هۆکاری نەقۆستنەوەی دەرفەت و بەئاسان خاپاندنیانە، بەبەڵێن و سۆزی ساختە بوون و دەبن بە پاروویەکی نەرم و ئاسان بەگەرووی داگیرکەردا ڕۆچوون.
ئەو فریودانەی سەد ساڵی پێش ئێستا بوو بە مایەی لەدەستدانی هەل و بەکارنەهێنانی لاوازی تورک کە ماندووی جەنگی پێشوو و تێوەگلاو تازە لە جەنگێکی نوێ لەگەڵ یۆنان بوو، سەرکردە کوردەکان لە ژێر کاریگەریی مۆڕاڵی بەڵێن نەشکاندن بە ئەتاتورک بوون، گوایە چۆن مۆڕاڵێکە کاتێک هاوئۆل لە جەنگدایە لەگەڵ یۆنان لە پشتەوە خەنجەری لێ بدەیت. بەهۆی تێنەگەیشتنی سەرکردە کوردەکان لە زانستی سیاسەت کوردستان لە دەوڵەتی خۆی بێبەشکرا. تورک لە ناچاری سیاسەت کە تێگەیشت کوردی فریودا، چونکە بە بێ دزینی کوردستان و بەتورکیاکردنی دەوڵەتی بۆ دروست نەدەکرا. ئەم دەوڵەتە داگیرکەرە دوژمنە سەد ساڵە بەردەوامە پەیمانشکێنە و سپڵەیە و پەشیمانە، سۆز و بەڵێنەکانی گۆڕیووە و بووە بەسەرسەخترین دوژمن، دان بە کوردبوون و کوردستانبوون دا نانێت. هەوڵی لەناوبردن و سڕینەوەی نەتەوەیی کورد و کوردستانی پەیڕەوکردووە، بە ئاگر و ئاسن هەموو شۆڕشی کوردستانیان کپ کردووە.
ئێستا کە ماڵئاوایی لە چارەکی یەکەمی سەدەی بیست و یەکەم دەکەین دوای سەد ساڵ نمایشی دووبارەی شانۆی هەمان مێژووی سەدەی پێشوو دەکرێت، جارێکی تر سکی مرۆڤایەتی بە هەمان کێشمەکێش و جەنگی دابەشکردنی هەژموون پڕە، چاوەڕوانی دەوڵەتی نوێ و گۆڕانی دیکەی نەخشەی جیهان دەکەین. دوای چەندین ملیۆن قوربانی و لەدەستدانی سێ بەشی خاکی ڕاستەقینە و مێژوویی کوردستان، بەشی زۆری سەرکردە کوردەکان هەر پارووەنەرمەکەی گەرووی داگیرکەرن، خوێندنەوەیان لاوزە و نەیانتوانی هەلی ڕووخانی دوو داگیرکەر و گیانەڵا و نزیکبوونەوەی مەرگی دووانەکەی تر باش بەکاربهێنێت. دوای سەدەیەک بەشێک لە سەرکردە کوردەکان خەریکی نمایشی شانۆگەری خاپانن و دەیانەوێت ببن بە فریادڕەسی داگیرکەر، ڕۆڵی سەرەکی شانۆگەریەکە بەناوی سەرکردەیەکی بەند دەیگێڕێت و ناچارکراوە. ڕاستیەکەی هەمان دەنگ و نووزەی ئەتاتورکە و بەناوی ئەوەوە بڵاو دەکرێتەوە، دەیەوێت جارێکی تر کورد فریوبدات، گەرەکیەتی دەوڵەتی تورک لە هەموو ڕەفتارە دڕندە و فاشیستیەکان بێبەری بکات پاساو بۆ ڕەفتارەکانی تورک دەهێنێتەوە و دەیخاتە ئەستۆی پاشخانی دواکەوتوو و ئاینی شێخ سەعید و سەید ڕەزا. ئەوان دەکات بە هۆکاری ڕەتکردنەوەی کورد و ناساندنیان بە تورکی کێوی، ڕۆڵی فریادڕەسیان بۆ کورد لەم گیانەڵاو سەرەمەرگەی دوژمنی بابوکاڵادا داناوە، بۆ ئەوەی دەوڵەتی تورک بمێنێ و لەسەر شانۆی سیاسەتی جیهاندا باشتر لە جاران ڕۆڵەکەیان بلەزن و بەتەواوی کوردستان لەناوببەن.
لەم ساتەدا دەبێت بڵێین کە دەوڵەت نەتەوەی مۆدێڕن بە دوو شێوە و ڕێگە پێکدێت. یەکەمیان، شێوەی سروشتییە، دەرەنجامی گەشەی ئابووری و بوونی پاشخانێکی گشتی هزر و هزری دەوڵەتبووندا، نەتەوەیەک هێز و توانا جیاجیاکانی خۆی بۆ ئامانجی دەوڵەت دەخاتەگەڕ و بە ئیرادەیەیەکی بەهێز دەوڵەتێکی سەربەخۆ پێکدەهێنێت. دووەمیان، شێوەی ناسروشتی دەستکردە، دەوڵەتێک لەپێناوی مسۆگەرکردنی بەرژەوەندییەکانی و باڵادەسی هەژموونیدا، لە خاک و نیشتمانی نەتەوەیەکی تردا دەوڵەتێکی وابەستە بە خۆی بۆ ئەو نەتەوەیە دروستدەکات. زەمینەی ئەم دەستکاری و دەستێوەردانانە لە ئایندەی نەتەوەکاندا لە دەرەنجامی تێکچوونی باڵانسی هێز و هەژموونی زلهێزەکان و ڕوودانی جەنگدا دەڕەخسێت، بەڵام دابەشکردنەوە و گۆڕینی نەخشەی جیهان تەنها دەرفەت بەو نەتەوانە دەدات، کە بارودۆخی سروشتی بۆ خۆ بەدەوڵەتکردنیان لەبار نییە و ویستێکی شەرمن و لاواز، بەڵام گشتی و پێکەوەیی بۆ بەدەوڵەتبوونیان هەیە، هەلی دروستبوونی دەوڵەت بۆ ئەو نەتەوانەش دەڕەخسێت، هەرچەندە دەوڵەتی دەستکرد لاوازە و زلهێزێک دروست و وابەستەی خۆی کردووە، وەلێ بۆ نەتەوەی بێدەوڵەت تەنانەت دەوڵەتی لەمجۆرە وەک هەوا بۆ بوونەوەر پێویستە، چونکە زەمینەی دەوڵەت بواری گۆڕان دەڕەخسێنێت، دەوڵەت وەک بوونەوەر بە سروشت گەشونما دەکات و لە وابەستەی خۆی ڕزگار دەکات. وەلێ ئەو نەتەوانەی چێژ لە بندەستی دەبینن یان فریودەدرێن شەنسی بەدەوڵەتبوونیان نییە، مانەوە و خۆبەدەستدان بەژێردەستەیی و بێدەوڵەتبوونی نەتەوەیەک مانای لە پێشوازی و چاوەڕێیکردنی لەناوچووندان.
سەرەڕای کاریگەری ناهاوسەنگی هێز و هەژموون لەنێو دەوڵەتاندا و دابەشکردنی چەندجاری جیهان و سەرهەڵدانی جەنگەکانی یەکەمی جیهان (١٩١٤-١٩١٨) و دووەمی جیهان (١٩٣٩-١٩٤٥) و جەنگی سارد (١٩٤٥-١٩٩١)، لە کۆتایی هەر جەنگێکیاندا ژمارەیەکی بەرچاو دەوڵەت زیادی کردووە. کۆی گشتی دەوڵەتە زیادبووەکان لە سەدەیەکدا نزیکەی ١٤٠ دەوڵەتە و ژمارەی دەوڵەتە ئەندامەکانی لە نەتەوە یەکگرتووەکان بە ١٩٣ گەیاندووە. سەدەیەکە کورد بەرخۆدان دەکات، بەڵام هێشتا کوردستان ژێردەستەیە و نەتوانرا یەکێک بێت لە دەوڵەتە نوێکان، هێشتا گرفتاری نەبوونی یەک گوتاری سیاسییە، نەیتوانیوە هزری بەدەوڵەتبوونی کوردستان بکات بە سەرکردە و ڕابەری خەباتی ڕزگاری نیشتمان.
هەموو ئەوانەی خۆیان بە کوردستانی دەناسن و دەزانن نەخشەی دەوڵەتی کوردستان لەناخیاندا نەخشێنراوە و ئاڵاکەی دەشەکێتەوە، هەوێنی بەرخۆدان و گیانبەختیەکانیانە. بەشی زۆری سەرکردایەتی شۆڕش وبڕیاربەدەستەکان خاوەن ستراتیجێکی دروست و سیاسەتی واقعی دژ و پێچەوانە بە ستراتیج و سیاسەتی داگیرکەر نین، نەیانتوانیوە خۆیان لە هەژموونی شاراوە تەنانەت ئاشکرای دەزگا هەواڵگریەکانی سەر بە دەوڵەتی داگیرکەر دەرباز بکەن و وابەستەی بوون. لە ژێر ئەم کاریگەریەدا و بە پاساوی ئەوەی سیاسەت هونەری بەدەستهێنانی دەسکەوتی لەبار و گونجاوە، کاری سیاسیان سانا و سووک کردووە و بە بەرگی توانا و سەلیقەی خۆیاندا کردووە، خاو و خلیچکن و خەواڵوو و بێهێز، بەڵام چاپووک لە سازش و لە کەمکردنەوەی خواستەکانی نەتەوە بۆ ئاستێکی زۆر کەمتر لە ئاستی زیان و قوربانیەکان.
نەبوونی هۆشیاری پێویست لە زانستی سیاسیدا، هۆکاری نەناسینی تایبەتیەکانی بارودۆخی کوردستان و بارودۆخی داگیر و دابەشکردنیەتی، هۆکاری دوورکەوتنەوە لە چارەسەری بنەڕەتی کێشەی نیشتمانێکی داگیرکراوە، هۆکاری پراکتیزەنەکردنی سیاسەتە بەشێوازێکی تایبەت و شیاو، هۆکاری نەبوونی یەک ستراتیجە لە نێو پارتەکانی کوردستان و نەبوونی یەکێتیی و یەکڕیزی نێوانیانە. هەژاری لە زانستی سیاسەتدا ڕێگرە لە جیاکردنەوەی بەها مرۆییەکانی تایبەت بە تاک لە بەها و مۆڕاڵی سیاسی خاوەن تایبەتمەندی گشتی و بەکارهێنانی بەجیای هەریەکەیان لە شوێنی شیاویدا. بەها جوانەکانی (ڕاستگۆیی، متمانەدان و وەفاداری، بەزەیی، دەست و داوێنپاکی، سەرڕاستی) لە ناوخۆی کۆمەڵگەی کوردستان دا قووڵتر بکرێنەوە و ببن بە بنەمای سیاسەتی ناوخۆ، بنەمای مامەڵە سیاسییەکانی نێوان پارتە جیاوازەکانی نێو کوردستان بێت، بنەمای پەیوەندی نێوان حوکمڕانی خۆماڵی و نەتەوە بێت. بەڵام لە سیاسەتی دەرەوەدا کار بەم بنەما مۆڕاڵیانە نەشیاوە، سیاسەتی نێودەوڵەتی لەسەر بنەمای بەرژەوەندی دەکرێت، لەبەر ئەوەی بەرژەوەندی لە جێگۆڕکێدایە و هەمیشە لەیەک ئاستدا نییە، کاری سیاسی و دیبلۆماسی پابەندی بەرژەوەندی و زۆر هۆکاری دیکەی ناجێگیرن و کاتێک دەگۆڕێن بەڵێنە سیاسییەکانیش دەگۆڕێن، لەگەڵ داگیرکەردا هەرگیز و بەڕەهایی کار بە مۆڕاڵی تاکەکەسی ناکرێت. هەتا ئەو داگیرکەرە بەرگریکاری بەرژەوەندییەکانی دەوڵەت و نەتەوەی سەردەست دەکات، لەپێناوی بەدەستهێنانیدا شەڕی نەمانی کوردستان دەکات دەستبەسەر هەموو شتێکی کوردستان دا دەگرێت و ڕەوایی پێ دەدات.
زانستی سیاسەتی تایبەت بە کوردستان، زانستی سیاسەتکردنە لەسەر بنەمای بارودۆخێکی تایبەت، باری داگیر و دابەشکردنی کوردستانە، سیاسەتی کوردستانی سیاسەتی گۆڕینی ڕژێمێکی داگیرکەر بە یەکێکی تر نییە، بەڵکو سیاسەتی بنەبڕکردنی ژێردەستەییە، سیاسەتێکی گەشبینە بەرژەوەندییە باڵاکانی کوردستان دەکاتە بنەمای داڕشتنی ستراتیجی بەدەوڵەتبوون و هەل و دەرفەتی ئەم جەنگە نوێیانە و لەناوبردن و گۆڕینی دوو ڕژێمی عێراق و سووریا (دووەکەی دیکەش بەڕێوەن) و دابەشکردنی هەژموون لە دنیادا لەدەستنادات.
هێشتا بە ڕادەی پێویست پارتە سیاسییەکانی ناو کوردستان لە گرنگی زانستی سیاسەتی تایبەت بە کوردستان تێنەگەیشتوون و نەیانتوانیوە چارەسەری بنەبڕی کێشەی کوردستان بکەن و تاکی کوردستانی لە هاووڵاتی پلەنزم لە دەوڵەتی داگیرکەردا بکەن بە هاووڵاتی ئاسایی لە دەوڵەتی خۆیدا و هاوتا بە گشت تاکی دنیای بکەن. هۆکاری سەرەکی بایەخنەدان و کەمتەرخەمی پارتەکان کارنەکردنە بە سیاسەتی کوردستانی و نەبوونی هزری بەدەوڵەتبوونە. نەبوونی ستراتیجێکی ڕوون و ئاشکرا بۆ کێشەی کوردستان، کاریگەری خراپ لەسەر پەیوەندییە دیبلۆماسیەکان و دانوستانەکان دادەێت و هۆکاری نشوست و لەدەستدانی هەل و دەرفەتە، زۆر هەلی باش بۆ کوردستان ڕەخسا. بۆ نموونە، کاتێک بۆ سەرکەوتنی هەژموونی زلهێزەکان چەند جار داوایان لە پارتەکان کردووە ڕۆڵ لە پلانەکانیاندا بگێڕن، پارتە سیاسییەکان کە ستراتیج و هزری دەوڵەتیان نییە و ستراتیجێکی هاوبەش کۆیان ناکاتەوە داواکارییەکانیان ڕوون و ئاشکرا نین و پاراستن و بەرژەوەندییەکانی گشت کوردستانیان بە بنەما وەرنەگرتووە و نەیان کردووە بەمەرجی بەشداربوون لەو پلانەدا، بەمەش ئاستی پێویستی خواست لە ئاستی گشتی و نەتەوەییەوە بۆ ئاستی نزمتر دابەزان، داواکاری ئاسان و کەمبایەخی کەسی و پارتەکانیان کرد بە بنەمای داخوازییەکانیان. لە ئێستادا هێشتا دەرفەتی سەربەخۆی و بەدەوڵەتبوونی کوردستان واڵایە و بواری ڕاستکردنەوە و گۆڕان و بازدانێکی مەزن و ڕیشەیی لەبەردەستە، کاتێتی هزری بەدەوڵەتبوونی کوردستان بکەین بە پێشەنگ و یەکڕیز و دەست لە ناودەست کوردستان بکەین بە گۆڕستانی داگیرکەر، دەوڵەتی کوردستان بکەین بە لانەیەکی ئارام بۆ نەتەوەی کوردستان.
