جیهان لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژووییدایە کە تێیدا نەزمی جیهانیی دوای جەنگی سارد خەریکە هەڵدەوەشێتەوە. ئەو ئەوروپایەی کە بۆ چەندین دەیە وەک ناوەندی ئارامی، دیموکراسی و گەشەی ئابووری دەبینرا، ئێستا لەبەردەم مەترسییەکی گەورەدایە؛ ئەویش گۆڕانیەتی بۆ ناوچەیەکی ناسەقامگیر و پڕ لە قەیران، کە هاوشێوەی “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێت لە ڕووی جەنگ، گرانی و دەستێوەردانی زلهێزەکانەوە.

داڕمانی هەژموونی ئابووری و “پیربوونی” قاڕەکە

ئەگەر سەیری داتا ئابوورییەکان بکەین، دەبینین ئەوروپا لە کێبڕکێی جیهانی پاشەکشەی کردووە. لە ٢٠٠٨دا، ئابووری یەکێتیی ئەوروپا و ئەمەریکا هاوشان بوون (هەریەکەیان نزیکەی ١٦ تریلیۆن دۆلار)، بەڵام لە ٢٠٢٥دا، ئابووری ئەمەریکا گەیشتووەتە سەرووی ٢٧ تریلیۆن دۆلار، لە کاتێکدا ئەوروپا لە دەوروبەری ١٨ بۆ ١٩ تریلیۆن دۆلاردا گیری خواردووە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە داهێنان و تەکنەلۆجیا لە ئەوروپا مردووە و قاڕەکە تەنها وەک “مۆزەخانەیەکی گەورە” و بازاڕێکی بەکاربەر ماوەتەوە. ئەوەی شانازی ئەوروپا بووە دیمۆکراسی، مافی مرۆڤ، ئازادی بووە، هەروەها لە ڕێگەی هونەر و وەرزش و ئەدەبیاتەوە کێبەرکێی دوونیایی کردووە، ئێستا درۆن و نەوت کانزاکان جیگای ئەوانەیان گرتۆتەوە.

خشتەی ١: بەراوردکاری هێزی ئابووری و تەکنەلۆجی (٢٠٠٨ بەرانبەر ٢٠٢٥)

ناتۆ و ساردبوونەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ واشنتۆن

ئەمەریکا وەک گەورەترین هێزی جیهان، چیتر بەرژەوەندییەکانی خۆی لە پاراستنی ئەوروپایەکی “بێهێز”دا نابینێتەوە. کاتێک واشنتۆن داوای هاوکاری دەکات، ئەوروپا بەهۆی پشتبەستنی زۆر بە چەتری پاراستنی ئەمەریکا و لاوازیی کەرتی سەربازییەوە، ناتوانێت ڕۆڵێکی کاریگەر بگێڕێت. ئەمەش وای کردووە ئەمەریکا ستراتیجی خۆی بگۆڕێت و ڕوو لە چین، هیندستان و وڵاتانی عەرەبی بکات. ئەمانە جەمسەرە نوێیەکانن کە هەم خاوەنی هێزی گەنجن و هەم خاوەنی سەرمایەی نەختینەیی گەورە، نەک ئەوروپایەکی قەرزار و پیر.

سیناریۆی جەنگ و “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستبوون”

ئەو جەنگەی کە لەگەڵ ئێران دا ڕوویداوە، لەوانەیە ببێتە خاڵی وەرچەرخان بۆ ئەوروپا. بۆچی؟ یەکەم، تەقینەوەی وزە: ئەوروپا هێشتا بە ڕێژەیەکی بەرز پشت بە وزەی ڕۆژهەڵات دەبەستێت. داخستنی گەرووی هورمز یان ناسەقامگیری دەریای سوور، واتە بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی بۆ ئاستێک کە پیشەسازییەکانی ئەڵمانیا و فەڕەنسا پەکبخات. دووەم، گرانی و هەڵاوسان: جیهان چیتر حیساب بۆ دیموکراسی و مافی مرۆڤ ناکات کاتێک بەرژەوەندییەکان دەکەونە مەترسییەوە. گرانییەک کە لە ئەوروپا دەستی پێ کردووە، دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی جەماوەری و بەهێزبوونی توندڕەویی سیاسی، ڕێک وەک ئەو مۆدێلەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا دەبینرێت.

ئایا ئەمەریکا پشت لە ئەوروپا دەکات؟

بەڵێ، ئەمەریکا وەک “ڕییەل پۆلەتیک” بیر دەکاتەوە. کاتێک دەبینێت وڵاتانی عەرەبی وەک سعودیە و ئیمارات یان هێزێکی وەک هیندستان دەبنە بزوێنەری ئابووری جیهان، بۆچی کاتی خۆی لەگەڵ ئەوروپایەک بەفیڕۆ بدات کە نە سوپایەکی سەربەخۆی هەیە و نە ئابوورییەکی گەشەسەندوو؟ ئەوروپا تەنها شانازی بە “هێزی نەرم” (وەرزش، هونەر، دیموکراسی) دەکرد، بەڵام لە جیهانی ئەمڕۆدا کە تێیدا “هێزی ڕەق” (چەک و وزە) بڕیار دەدات، ئەوانە چیتر ناتوانن ئاسایشی نەتەوەیی بپارێزن.

ئەوروپا بەرەو کوێ، وانەیەک بۆ کورد

ئەوروپا لە لێواری تێكچووندایە. ئەگەر بەخێرایی نەگەڕێتەوە بۆ بەهێزکردنی سوپا و سەربەخۆیی ئابووری، ئەوا دەبێتە گۆڕەپانی ململانێی زلهێزەکان. ئەو ماڵوێرانی و جەنگ و گرانییەی کە ساڵانێکە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا دەبینرێت، خەریکە بەرەو دڵ و ناوەندی پاریس و بەرلین و برۆکسل دەچێت. جیهانی داهاتوو جیهانی بەرژەوەندییەکانە. ئەوروپاش لەم یارییە نوێیەدا خەریکە هەموو کارتەکانی لەدەست دەدات. ئەوکاتە نۆرەی هاوپەیمانیەتیەکی نوێ دێت کە بەسەرکردایەتی ئەمەریکا و چین و ڕووسیا و کەنداو. ئەوکاتە ئەوروپا دەبێتە ڕابردوو و وەک کتێبخانەیەکی پیر دەمێنێتەوە. لێرەدا چەند خاڵێکی ستراتیجی دەخەمە ڕوو بۆ ئەوەی کورد چۆن سوود لەم گۆڕانکارییە وەربگرێت:

یەکەم، گۆڕینی “پاسپۆرتە سیاسییەکە” بەرەو کەنداو. ئەگەر ئەوروپا بچووک ببێتەوە، مەکۆی دیپلۆماسی کورد دەبێت لە پاریس و بەرلین ڕوو لە ریاز و ئەبوزەبی و دۆحە بکات. وڵاتانی کەنداو ئێستا هاوبەشی یەکەمی ئەمریکان لە ناوچەکەدا. کورد ئەگەر بتوانێت ببێتە “پردی تەواوکاری” بۆ بەرژەوەندییەکانی کەنداو (بۆ نموونە لە پڕۆژەی “ڕێگەی گەشەپێدان” یان هەناردەی وزە)، ئەوا پاراستنی کورد دەبێتە بەرژەوەندییەکی عەرەبی-ئەمریکی نەک تەنها ئەخلاقی.

دووەم، کورد وەک “قەڵای ئارام” لە جیهانێکی پڕ جەنگدا. کاتێک ئەوروپا و ناوچەکە تووشی ماڵوێرانی دەبن، سەرمایە و مرۆڤ بەدوای “شوێنی ئارام”دا دەگەڕێن. کوردستان دەبێت ژینگەیەک دروست بکات کە سەرمایەی دەرەکی تێیدا پارێزراو بێت. ئەگەر هەولێر ببنە ناوەندی بازرگانی و تەکنەلۆجیا لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەوا زلهێزەکان (تەنانەت “چین”یش) بۆ پاراستنی وەبەرهێنانەکانی خۆیان، ڕێگری لە هەر هێرشێک دەکەن بۆ سەر کورد.

سێیەم، سوودوەرگرتن لە “پێویستیی ئەمریکا”. ئەمریکا کاتێک ڕوو لە کەنداو و ئاسیا دەکات، پێویستی بە “چاودێرێکی جێی متمانە” هەیە لە ناوچەکەدا بۆ چاودێریکردنی ئێران و پاشماوەکانی ڕووسیا. کورد دەبێت خۆی وەک “تاکە هاوپەیمانی دیموکراسی ” پێشان بدات کە دەتوانێت سەقامگیری بپارێزێت. بەڵام ئەمجارە نابێت تەنها بە “قسە” بێت، بەڵکو دەبێت لە ڕێگەی ڕێککەوتنی ئەمنی درێژخایەنەوە بێت کە تێیدا کورد چەکی پێشکەوتوو و سیستەمی بەرگری ئاسمانی وەک مەرج دابنێت.

چوارەم، ئاسایشی ناوخۆیی: “خۆ بژێوی” کلیلی مانەوەیە. گەورەترین مەترسی بچووکبوونەوەی ئەوروپا و جەنگ، بڕانی زنجیرەی خۆراک و کاڵایە. کورد دەبێت بەپەلە وەبەرهێنان لە کشتوکاڵ و پیشەسازی سووک بکات. ئەگەر کورد لە ڕووی نان و ئاوەوە پێویستی بە دەرەوە نەبێت، لە کاتی جەنگی زلهێزەکاندا دەتوانێت بێلایەن بمێنێتەوە و نەبێتە قوربانی “گرانی” و “برسێتی”.

خشتەی ٢: هەڵسەنگاندنی دەرفەتەکان بۆ کورد

 لە جیهانێکدا کە زلهێزە کۆنەکان (ئەوروپا) خەریکە دەبنە مێژوو، کورد نابێت لەسەر کەشتییەک بمێنێتەوە کە خەریکە نوقم دەبێت. کلیلی سەرکەوتنی کورد لە داهاتوودا بریتییە لە: یەکگرتوویی ناوخۆیی، ئابوورییەکی سەربەخۆ و هاوپەیمانییەکی زیرەکانە لەگەڵ جەمسەرە نوێیەکانی هێز (ئەمریکا و کەنداو). تەنها بەم شێوەیە کورد دەتوانێت لە بری ئەوەی ببێتە قوربانی جەنگ، ببێتە براوەی ئاشتی.