لە وەختێگ کە ئێران لە بەین ناڕەزایەتیەیل نوەوبۊ سەرتاسەری وە تایوەت لە ئاودانان، مەڵکشای، ئیلام، کرماشان و لوڕسۆ لە ڕووژهەڵات کوردستان وەرەو داڕمیان چوودن، گوفتگووەیل ناودەوڵەتی ڕۊ لە ئەوە کەن کە کی بوودنە جیگر ڕێبەر ئێران خامنەیی.
هازەیل ڕووژاوایی وە تایوەت ئامریکا و ئورووپا لە چووڵی دەسەڵات ترسن کە جوور عێراق دۊای سەدام یا ئەفغانستان دۊای داگیر کری بوودن.
بەڵام لە چەقڵەفڕییان ئەڕا وەرگیری لە ئاڵووزی بڕێگ لە ناوەندەیل تۊژینەوە و میدیا ئەسڵیەگان ئی خەتەره لەلیان کریەید کە مۆدڵێگ تر شکستخواردێ پەسەن بکەن: پێکهاتەێ دەوڵەتی ناوەندگراێ فارس لە ژێر ناوێگ نوو کە وەرجە ئیە سابت بۊە چەوسێنەرە و نیەتواێدن بەردەوام بوودن.
لە ساڵ ١٩٧٩ەو، ئێران لە ڕێێ سیستمێ ئیدیۆلۆژیێ فارسی-شیعییەوە چۊدنە ڕێو. بەڵام لەلانان نەتەوە نافارسەگان لە ناو مەرزەیلێ تاریخەگەێ ئەڕا وەرجە کۆمار ئیسلامی چوودنەو. ئاڵشتکردن ناو “پێرشیا” ئەڕا “ئێران” لە ساڵ ١٩٣٥ تەنیا ئاڵشتکاریێ زاهێری نەۊ — بەڵکە تەئکید کردنەوە بۊ لە ناسنامەێ نەتەوەیی ساختە و یەکدەسکریاێ. ئەو ئاڵشتکارییە سەرەتاێ ستراتیژێ ئیمپریالی مۆدێرن بۊ لە سەردەم ڕەزا خان پەهڵەوی، ک ئامانجێ سڕینەوەێ واقیع فرەنەتەوەیی وڵات بۊ لەژێر ترسێ یەکگرتوویی. ئەوە بۊە دەسپێک سیاسەتێ درێژخایەن سەرکوتکردن، لەدارەدان و تاواننەوەێ زوورەملی ک حەقەیل سیاسی و کولتووری لە گرووەیل نەتەوەیی، ئیتنیکی و ئاینییە نافارسەگان — وە تایوەت کورد، بەلووچ و عەرەب — زەوت کرد.
لە پاشایەتی پەهڵەوییەو تا تیۆکراسی ئیرنگا، فارسەکان دەسەڵات، سوپا و دامەزراوە ئیقتسادییەگان داگیر کردنە، لە وەختێ ک کەمینەگان سەرکوت کردنە ک داواێ دانوەپێنان، حەق زوان و ئۆتۆنۆمی سیاسی کردین. زوان فارسی جوور تەنیا زوان ڕەسمی داسەپێنریا. ئسڵام شیعە بۊە بنەڕەتێ ئیدیۆلۆژیێ دەوڵەت. گرووە نەتەوەیی ئیتنیکییەگان — لەوانە کورد، بەلووچ، ئازەری، عەرەب، تورکمان، قەشقایی، ئەرمەنی، گیلەکی، تەبەری و تاڵشی — و هەرئیجوورە کەمینە ئاینییەگان جوور مەسیحی، جوولەکە و بەهایی، بێبەش کریان، چەوسێنریانەو، یا وە تنوتیژی سەرکوت کریان. کۆمار ئیسڵامی پەیوەندی خوەێ وەگەرد شۆفێنیزم پەهلەوی نەوڕیەو؛ بەڵکە تەمامێ کرد. ڕێژیم ئیرنگا سیاسەتە ئەتنۆ-ناسیۆنالیستییەگان ڕەزا خان و کوڕەگەێ، محەمەد ڕەزا پەهڵەوی، دریژە وەپێ دا و تەنانەت ڕێکوپێکتریشێ کرد.
ڕۆژئاوا نیەتواێدن بەردەوام بوودن لە مامەڵەکردن وەگەرد ئێران جوور هاومانای “فارس”. ئێران دەوڵەتێگە ک لە فرە نەتەوە و گروپ نەتەوەیی درووست بۊە، ک هەرکامێگیان زوان، کولتوور و ئیرادێ سیاسی خوەیان دیرن. وەلی داڕێژەرەیل سیاسەت ڕۆژئاوایی — وەگەرد فرەێ دیاسپۆراێ ئێرانی — وە شێوەێ خۆدکار گەردنەو ئەڕا چوارچوەێگ فارس-میحوەر. نوخبە دۊرخریاگان فرە جار لە دەیشت وڵات خوەیان جوو “فارس” ناسنن، بەڵام وەختێ وەگەرد پرسیار دەربارەێ حەقەیل کورد یا بەلووچ ڕۊەڕۊ بوونەو، دروشم “ئیمە گیشتمان ئێرانییم” وەکار تیەرن. یە بانگەوازێ نییە ئەڕا یەکێتی؛ بەڵکە فێڵێگ ڕەوانبۊشییە ک دەیان ساڵ باڵادەستی و سڕینەوەێ کولتووری شارێدنەو.
پێشنیارەگان ئەڕا گەڕاننەوەێ پاشایەتی لە ڕێگەێ ڕەزا پەهڵەوییەو چارەسەر نیین؛ بەڵکە هاتنەوەن ئەڕا شکەست. لە وەخت ڕاپەڕین ژینا لە ٢٠٢٢-٢٠٢٣، پەهڵەوی نەتۊێنێست سەرکردایەتی بکەێد یا ئێلهامبەخش بوود، وە تایوەتی لە بەین گروپە نافارسەگان. مایک پۆمپەئو، وەزیر وەرێن دەرەوەێ ئەمریکا وە ئاشکرا تیشک خستە بان ئەو ڕاپۆرتەیلە ک باس لە پەیوەندی بەین لایەنگرەیل پەهڵەوی و سوپاێ پاسداران کەن، یەیش زیاتر ناوبانگ ئەو لەکەدار کرد. تەنانەت لە لۊتکەێ خوەێ، کەمپەین “وەکاڵەت دەم” وە زەحمەت لە ٤٠٠ هەزار واژۆ ڕەت کرد. هەرچەن ئی ئاخرەیلە چالاک کریاسەو، بەڵام بێبایەخی سیاسی ئەو نیشان دەێدن.
پەهڵەوی کەسایەتیێگ یەکخەر نییە، بەڵکە جوور سمبولێگ ئەڕا پەراوێزخستن مینێدەنەو. ئەو هازێگ تەمامبۊە، پەیوەندی وە بانان ئێرانەو نییە و لایق نییە ئەڕا سەرکردایەتیکردن.
جاوجاکردنێگ مانادار دۊاێ کۆمار ئیسڵامی نیەتواێد وە شێوەێ خۆدکار بگەردێدنەو ئەڕا ناسیۆنالیزم فارسی لەژێر ناونیشانێگ نوو. کردن ئی کارە تەنیا ئەو سیستمە بەردەوام کەێد ک دەیان ساڵە بویەسە هووکار ناسەقامگیری. سەقامگیری لە زینگکردنەوەێ ویەردە نییەێد. بەڵکە بایەد لە چوارچوەێگ بوود ک بنەماگەێ لەبان لامەرکەزییەت و بەشدارپێکردن بوود، و دان وە ماف نەتەوەکان ئێران دا بنەێد ئەڕا دیاریکردن چارەنۊس خوەیان — لەوانەیش ئۆتۆنۆمی خاکی یا سەروەخوویی لەو شوونەیلە ک داوا کریەێد. ئی حەقەیلە باید بەشێگ بوون لە نەخشەڕێگا و نەزم و ڕێکار دوای کۆمار ئیسڵامی.
وەهم یەکیەتی نەتەوەیی باج بانان ئێران دایە. ئاخێزەیل کورد، بەلووچ، عەرەب ئەهوازی و ئەوان تر تاریخێگ دریژ دیرن لە بانگەواز کردن ئەڕا چارەسەر دێموکراسی ک ڕیشەێ لە حوکمڕانی خۆجێی، مافە کولتوورییەکان و پەیوەندی نێودەوڵەتیدا داشتۊدن. نیەود جارێگ تر دەنگ ئەوان لە پێناو “سەقامگیری”ێگ سەپێنریا پەراوێز بخریەێد.
کوومڵگاێ ناودەوڵەتی باید لە ڕاسیێگ بنەڕەتی بڕەسێدنەو: ئێران دەوڵەت-نەتەوە (Nation-state) نییە. وڵاتێگە لە فرە نەتەوە و پێکهاتەێ نەتەوەیی — دەوڵەتێگ چەن نەتەوەیە (Nations-state). ئەوە ک ئیرنگا هەوەجەیە هاتنەوەێ پاشایەتی نییە، بەڵکە دانپێدانانە وە جیاوازییەگان. نیەود ڕۆژئاوا دیکتاتۆریێگ وە دیکتاتۆریێگ تر ئاڵشت بکەێدن، و نیەود هەڵەێ لەپێشینەدان وە کۆنتڕۆڵ سەرەوە ئەڕا خوار وەبان دادپەروەری دوارە بکەێدنەو. سەقامگیری لە زینگکردنەوەێ سیستمێگ شکەستخواردێ فارسی-باڵادەست نییەێد ک لەلایەن بەریتانیاوە داسەپێنریاس.
سەرەڕاێ بزووتنەوە ناسیۆنالیستییە بەهێزەگان، لە تاریخ گەلەیل نافارس لە هەر ڕێێگ ئەڕا دیاریکردن چارەنۊس خوەیان بێبەش کریان، چۊن بەریتانیا لەژێر پەیماننامەێ ئەنگلۆ-پێرشین لە ٩ ئاب ١٩١٩، یەکپارچەیی خاک “پێرشیا” — ک دۊاێ بۊیە ئێران — کردە ئەوڵەویەت، تا کۆنتڕۆڵ خاک، گومرگ و سەرچاوە نەوتییەگان مسۆگەر بکەێدن. ئەو میرات یەکگرتوویی سەپێنریا تا ئیرنگەیش بەردەوامە.
پشتیوانیکردن لە دیدگاێگ ڕاسەکانی گشتگیر ئەڕا دۊای ڕێژیم، هەوەجەی وە وازهاوردن لە ئەفسانەێ ئێرانی فارسی یەکگردی و قبووڵ کردن ماف دیاریکردن چارەنۊس، دادپەروەری و واقیع فرەنەتەوەیی وڵات هەس. تەنیا ئەو وەختە هەر حکومەتێگ بانان تۊەنێد شەرعییەت لە بەین گەلەگانێ وەدەس بارێدن.
ڕۆژهەڵات ناوڕاس باید وەرەو پێش بچوود — نەگ وەرەو دۊاوە — ئەویش لە ڕێگەێ ڕەدکردنەوەێ ئەو چارەسەرە سەپێنریایەیلە ک چەوپووشی لە واقیعەیل سەر زەۊ کەن.
