هێرشی سوپای داگیرکەری عێراق بۆ سەر خاکی کوردستان لە سەرگەڕان، دەرخەری ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە: دەوڵەتی عێراق هێشتا وەک داگیرکەر مامەڵە لەگەڵ کوردستان دەکات. ئەم داگیرکارییە درێژەی داگیرکاری ١٩٢١ ە و هیچ گۆڕانێکی بنەڕەتی بەسەردا نەهاتووە. سوپای عێراق هێشتا هەمان ئەو سوپا داگیرکەرەیە کە لە سەردەمی پاشایەتی و بەعسدا خاکی کوردستانی داگیر کردووە. ئەم ڕاستییە ناکرێت لەژێر پەردەی فێدراڵیزم و دەستووری عێراق دا بشاردرێتەوە. دەستووری عێراق خۆی باشترین بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە پێکەوەژیان لەگەڵ داگیرکەراندا وەهمێکی گەورەیە. ماددەی ١٠٩ی دەستوور دەڵێت “حکومەتی فیدراڵ پارێزگاری لە یەکپارچەیی خاک و سەروەری و سەربەخۆیی و سیستەمی دیموکراسی فیدراڵی عێراق دەکات.” بەڵام چۆن دەکرێت باس لە پاراستنی یەکپارچەیی خاک بکەین کاتێک عێراق خۆی داگیرکەری خاکی کوردستانە؟ چۆن دەکرێت باس لە سەروەری بکەین کاتێک سوپای عێراقی بە ئاشکرا دەست درێژی دەکاتە سەر خاکی کوردستان و هەوڵی کوشتنی جوتیارانی کورد دەدات؟
دەستووری عێراق لە ماددەی ٢ی خۆیدا ئاماژە بە “مافەکانی پێکهاتەکان” دەکات. بەڵام ڕاستییەکەی ئەوەیە کە کورد “پێکهاتە” نییە، بەڵکوو نەتەوەیەکی خاوەن خاک و مێژووی خۆیەتی کە بە زۆر لەلایەن دەوڵەتی عێراقەوە داگیر کراوە. بەکارهێنانی وشەی “پێکهاتە” خۆی لە خۆیدا درێژەدانە بە سیاسەتی داگیرکاری و هەوڵدانە بۆ سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی کورد. ماددەی ٣ی دەستوور دان بە فرەنەتەوەیی عێراق دەنێت و دەڵێت “عێراق وڵاتێکی فرەنەتەوە و فرەئایینە.” بەڵام ئەم دانپێدانانە لە خۆیدا دانپێدانانە بەوەی کە عێراق دەوڵەتێکی دروستکراوە و بە زۆر نەتەوەی جیاوازی تێدا کۆکراوەتەوە. ئێمە نەتەوەیەکی جیاوازین لە عەرەب، خاوەن خاک و مێژوو و کولتووری جیاواز. بۆیە ناکرێت چیتر قەبووڵی ئەوە بکەین کە وەک “پێکهاتە” یان “کەمینە” مامەڵەمان لەگەڵدا بکرێت.
ماددەی ١١٧ی دەستوور دەڵێت “ئەم دەستوورە، کاتی جێبەجێکردنی، دان بە هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتە هەرێمی و فیدراڵییەکانی دەنێت.” ئەم ماددەیە خۆی لە خۆیدا داننانە بەوەی کە هەرێمی کوردستان پێش دەستووری عێراق هەبووە و دەوڵەتی عێراق تەنیا دانی پێدا ناوە. ئەمە بە واتای ئەوەیە کە کوردستان کیانێکی سیاسی و یاسایی سەربەخۆیە و مافی ئەوەی هەیە کە دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی هەبێت. ماددەی ١٤٠ی دەستوور، کە بە “ئەنفالی یاسایی” ناودەبرێت، باشترین بەڵگەیە بۆ ئەوەی کە عێراق هێشتا وەک داگیرکەر مامەڵە دەکات. ئەم ماددەیە کە دەبوو کێشەی ناوچە داگیرکراوەکانی کوردستان چارەسەر بکات، نەک هەر جێبەجێ نەکراوە، بەڵکوو عێراق بەردەوامە لە سیاسەتی تەعریب و گۆڕینی دیمۆگرافیای ئەم ناوچانە. ئەمەش بەڵگەیەکی ترە لەسەر ئەوەی کە عێراق ناتوانێت واز لە سیاسەتی داگیرکاری بهێنێت.
ماددەی ١ی دەستوور باس لە “سیستەمی فیدراڵی” دەکات. بەڵام ئەزموونی بیست ساڵی ڕابردوو دەریخست کە فێدراڵیزم لەگەڵ داگیرکەراندا مەحاڵە. چونکە فێدراڵیزم پێویستی بە متمانە و ڕێزی دووقۆڵی هەیە، لە کاتێکدا پەیوەندی نێوان داگیرکەر و داگیرکراو هەرگیز ناتوانێت لەسەر بنەمای متمانە و ڕێز بێت. ماددەی ١١٣ی دەستوور دەڵێت “کاتێک ناکۆکی لە نێوان یاسای هەرێم و یاسای فیدراڵیدا هەبێت، یاسای هەرێم باڵادەست دەبێت.” بەڵام لە کردەوەدا دەبینین کە عێراق نەک هەر ڕێز لە یاساکانی هەرێم ناگرێت، بەڵکوو بە سوپا هێرش دەکاتە سەر خاکی کوردستان. ئەمەش بەڵگەیەکی ترە لەسەر ئەوەی کە فێدراڵیزم لەگەڵ داگیرکەراندا تەنیا درۆیەکی گەورەیە.
ماددەی ٨ی دەستوور دەڵێت “عێراق پابەندە بە پرەنسیپەکانی دراوسێیەتی باش.” بەڵام چۆن دەکرێت باس لە دراوسێیەتی باش بکەین کاتێک عێراق خۆی داگیرکەری خاکی کوردستانە؟ چۆن دەکرێت باس لە پەیوەندی دراوسێیەتی بکەین لەگەڵ دەوڵەتێک کە ڕۆژانە پێشێلی سەروەری و سنووری خاکی کوردستان دەکات؟ دەستووری عێراق لە دیباجەکەیدا باس لە “پێکەوەژیانی دڵخوازانە” دەکات، بەڵام ئەم پێکەوەژیانە دڵخوازانەیە مەرجدارە بە جێبەجێکردنی تەواوی دەستوور. کاتێک عێراق پێشێلی هەموو ماددەکانی دەستوور دەکات، ئیتر هیچ پاساوێک بۆ مانەوە لەم دەوڵەتە داگیرکەرەدا نامێنێتەوە.
ماددەی ٥٠ی دەستووری عێراق دەڵێت “ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران بەرژەوەندی گشتی و نیشتمانی لە پێش بەرژەوەندی هەرێمی و تایبەتییەوە دەخەن.” ئەم ماددەیە بە ئاشکرا پێچەوانەی پرەنسیپی فێدراڵیزمە، چونکە لە سیستەمی فێدراڵیدا بەرژەوەندی هەرێمەکان هاوتای بەرژەوەندی گشتییە. ئەم ماددەیە بەڵگەیەکی ترە لەسەر ئەوەی کە عێراق هێشتا وەک دەوڵەتێکی ناوەندگەرا و داگیرکەر بیر دەکاتەوە. هەروەها لە ماددەی ١٢١دا کە باسی دەسەڵاتەکانی هەرێم دەکات، دەڵێت “لە حاڵەتی دژایەتی نێوان یاسای هەرێم و یاسای فێدراڵی، دەسەڵاتی فێدراڵی باڵادەست دەبێت لە دەرەوەی دەسەڵاتە تایبەتەکانی هەرێمدا.” ئەمەش مانای وایە کە دەسەڵاتی ناوەندی دەتوانێت بە ئارەزووی خۆی دەست لە کاروباری هەرێم وەربدات، وەک ئەوەی لە سەرگەڕان ڕوویدا.
مێژووی پەیوەندی نێوان کوردستان و عێراق پڕە لە بەڵێنی درۆ و پەیمانی شکێنراو. لە ١٩٧٠ەوە تا ئێستا، هەموو ڕێککەوتننامەکان لەلایەن عێراقەوە پێشێل کراون. ڕێککەوتنی ١١ی ئازار، پەیماننامەی جەزائیر، ڕێککەوتنی واشنتۆن، و دواجار دەستووری ٢٠٠٥، هەموویان نموونەی ئەو پەیمانانەن کە عێراق پێشێلی کردوون. ئەمەش دەریدەخات کە عێراق نەک هەر ناتوانێت وەک دەوڵەتێکی فێدراڵی مامەڵە بکات، بەڵکوو هیچ کات پابەند نەبووە بە پەیمانەکانی خۆی. لەبەر ئەمە، هەر جۆرە هەوڵدانێک بۆ درێژەدان بە سیستەمی فێدراڵی لەگەڵ عێراق، تەنیا بە واتای قەبووڵکردنی درێژەی داگیرکارییە.
کەواتە، جەنابی بارزانی، ئێستا کاتی ئەوە هاتووە کە بە دەنگێکی بەرز و بە بەڵگەی دەستووری و یاسایی ڕایبگەیەنین کە کوردستان وڵاتێکی داگیرکراوە و بەشێک لە بوونایەتی سروشتی و یاسایی خۆیەتی کە دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی هەبێت. پێویستە ڕوون و ئاشکرا ڕایبگەیەنین کە هەر جۆرە هەوڵدانێک بۆ درێژەدان بە سیستەمی فێدراڵی لەگەڵ داگیرکەراندا، درێژەدانە بە داگیرکاری و کۆیلایەتی. ڕووداوی سەرگەڕان تەنیا یەک نموونەیە لە سەدان نموونەی ئەوەی کە عێراق ناتوانێت واز لە سیاسەتی داگیرکاری بهێنێت. بۆیە تەنیا ڕێگەی ڕزگاری، کۆتاییهێنانە بە داگیرکاری و دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان.
لە کۆتاییدا، پێویستە ئەوە بزانین کە مێژوو هەرگیز دووبارە نابێتەوە بەڵام وانەکانی بۆ هەتاهەتایە دەمێننەوە. وانەی یەکەم ئەوەیە کە نەتەوەی داگیرکراو هەرگیز لە چوارچێوەی دەوڵەتی داگیرکەردا ناتوانێت بگاتە پێگەی ڕەواکانی. نەتەوەی کورد خاوەنی هەموو پێداویستییەکانی دەوڵەتدارییە: خاکێکی دیاریکراو، زمانێکی یەکگرتوو، مێژوویەکی درێژ، کولتوورێکی دەوڵەمەند، سەرچاوەی سروشتی، و توانای بەڕێوەبردنی وڵات. تەنیا ڕێگر لە بەردەم دەوڵەتداریماندا، داگیرکەرانن. ئەزموونی فێدراڵی لەگەڵ عێراق دەریخست کە داگیرکەران هەرگیز ناتوانن دەست لە خووی داگیرکاری هەڵبگرن. بۆیە ئێستا کاتی ئەوە هاتووە کە نەتەوەی کورد لە باشووری کوردستان، وەک نەتەوەیەکی خاوەن ئیرادە و خاوەن مێژوو، بڕیاری بوونایەتی سەربەخۆی خۆی بدات. بەشبەشکردنی کوردستان و داگیرکاری خاکەکەی لەلایەن چوار دەوڵەتی داگیرکەرەوە، دەبێت کۆتایی پێ بێت. ئەوەی لە سەرگەڕان ڕوویدا، زەنگی کۆتایی بوو بۆ ئەم قۆناغە مێژووییە.
