هێمن هەورامی
دادگای دەستوری، بەگشتی، لە هەموو دەوڵەتێکدا، باڵاترین دەسەڵاتی دادوەرییە و بڕیارەکانی كۆتایی و بنبڕن و تانەیان لێنادرێت، بەڵام لە وڵاتە فیدڕاڵییەكاندا، ئەم دادگایە لەلایەك پارێزەری سەرەكی سیستەمی فیدڕاڵییە، لەلایەكی دیكەشەوە گەرەنتی كارایی، بەردەوامی و سەركەوتنی سیستەمە فیدڕاڵییەكەیە دەكات. بە مانایەكی دیكە، ئەم دادگایە بۆ هەر سیستەمێكی فیدڕاڵی، ئەگەر لە ڕێچكە و چوارچێوەی كارەكانی لانەدات، دەبێتە كۆڵەكەیەكی پتەوی سەركەوتنی سیستەمەكە، بە پێچەوانەشەوە، كاتێك دەبێتە ئامرازێكی سیاسی و تێكەڵ بە ململانێ سیاسییەكان دەبێت، یان دەكرێت، ئیتر دەبێتە ئامرازێكی مەترسیدار و بنكۆڵی كۆی پرۆسەكە دەكات و دووریش نییە سەرەنجام، سیستەمەكە داتەپێنێت، چونكە خودی سیستەمی فیدراڵی لەسەر هاوسەنگیەكی ورد و هەستیار بونیاد نراوە كە لایەنە بەشداربووەكانی بە دانوستان و ڕێكەوتن پێی گەیشتوون و لەنێو دەستوردا جێگیركراوە.
نموونەی بەرچاوی ئەزموونە سەركەوتووەكانی دادگا دەستورییەكان لە وڵاتە فیدڕاڵییەكان زۆرن، بەڵام ئەوەی لێرەدا مەبەستە مەترسییەكانی نموونە پێچەوانەكەیە، كە دەكرێت ئەزموونی ئێستای عێراق دیارترینیان بێت، چونكە ئەم دادگایە، وێڕای ئەوەی خۆی دەستوری نییە و بەپێی بنەما بەركارە دەستورییەكان دروست نەبووە، لە ئێستادا وەك ئامرازێكی سیاسیی لە ڕێچكە و ڕێڕەوە دیاریكراوەكەی خۆی لایداوە و وەك ئامرازێكی شكاندنی ڕكابەرەكان لە ململانێ سیاسییەكان كار دەكات.
پاشخانی دادگای دەستوریی و فیدڕاڵی لە عێراق دا
لە عێراق، یەکەم دادگای دەستوری لە ماددەكانی (٨١-٨٧) ـی دەستوری ساڵی ١٩٢٥ــدا دەقنوسکراوە و پێكهێنراوە. دادگاكە، وەك دامەزراوەیەکی سەربەخۆ لە عێراق دا کاری کردووە تا ئەوکاتەی سەربەخۆیی خۆی لەدەستدا کاتێک لە ١٩٧٩ ئەنجوومەنی دادوەری عێراق بە “وەزارەتی دادە”وە لکێنرا و لە سەردەمی دیكتاتۆرییەتیشدا هیچ پێگە و بەهایەكی نەما.
لە دوای ٢٠٠٣ ـیشەوە دەسەڵاتی کاتیی هاوپەیمانان لێژنەیەکی باڵایان پێک هێنا بۆ پێداچوونەوە بە کاروباری دادگاکان و دادوەرەکان و کردنەوەی دەرگای نوێی دامەزراندنی دادوەران و دوورخستنەوەی ئەو دادوەرانەی کە ئینتیمایان بۆ بەعس هەبوو. بەمەش (٢٠%)ـی دادوەرانی عێراقیان دوورخستەوە و سەرلەنوێ دەرگای دامەزراندنی دادوەران کرایەوە. پێکهاتەی دادگاکانیش گۆڕان و ئەنجوومەنی باڵای دادوەریی سەربەخۆیی خۆی وەرگرتەوە و لە وەزارەتی داد جیا کرایەوە. دواتر ئەنجومەنی باڵای دادوەری بە فەرمانی ژمارە (٣٥) لە ٢٠٠٣ دا لەسەر دەستی دەسەڵاتی کاتیی هاوپەیمانان دروستکرا و بۆ ماوەیەکی زۆر دادوەر “مەدحت مەحمود” سەرۆکایەتی دەکرد.
پاش دروستبوونی ئەنجوومەنی حوکم و دەرچوونی یاسای كاتیی بەڕێوەبردنی دەوڵەت (Transitional Administrative Law) و چەسپاندنی سیستەمی فیدڕاڵی، بەپێی بڕگەكانی ماددەی (44) ی یاساكە دەبوا دادگایەكی دەستوری، وەك بنەمایەكی سیستەمی فیدڕاڵی، دروست بكرێت. بە فەرمانی دەسەڵاتی هاوپەیمانان، حکومەتی عێراق بە سەرۆکایەتی “ئەیاد عەللاوی” فەرمانی تەشریعی ژمارە (٣٠) ساڵی ٢٠٠٥ بۆ پێکهێنانی دادگای باڵای فیدراڵی دەرکرد. پاشان دادگاكە بە سەرۆكایەتی دادوەر مەدحەت مەحمود پێكهێنرا. كاتێك ئەم دادگایە پێكهێنرا، گفتوگۆكانی نووسینەوەی دەستوری هەمیشەیی دەستیان پێكردبوو. پاش دە مانگ لە دروستبوونی دادگاكە ، دەستوری هەمیشەیی عێراق ڕاپرسی لەسەر كرا و پەسەند كرا.
لە دەستورەکەدا، دیسانەوە بەگوێرەی ماددەی (٩٢) داوا كرابوو كە دەبێت دادگایەكی فیدڕاڵی بە یاسایەكی تایبەت دروست بكرێت و دەرچوواندنی یاساكەش پێویستی بە دوو لەسەر سێی دەنگی پەرلەمان هەیە. بە مانایەكی دیكە، دەستوری هەمیشەیی بواری بە بەردەوامبوونی كاری دادگا فیدڕاڵییەكەی كە بەگوێرەی فەرمانی ژمارە (٣٠) پێكهێنرابوو، نەداوە، چونكە ئەگەر وا بوایە و نیازی دەستوردانەرانی هەمیشەیی عێراق ئەوەبوایە كە ئەو دادگایە لە كارەكانی بەردەوام بێت، ئەوا بۆ نموونە، هاوشێوەی دادگای باڵای تاوانەكانی عێراق كە پێش پەسەندكردنی دەستوری هەمیشەیی دروست كرابوو، بەگوێرەی ماددەی (١٣٤) دەستورەكە ڕاشكاوانە هاتووە كە دادگاكە لە كارەكانی بەردەوام دەبێت، ئاوهاش دەگوترا كە دادگای فیدڕاڵی لە كارەكانی بەردەوام دەبێت.
كەواتە بەپێی ماددەی ٩٢ دەبوا سەرلەنوێ و بەپێی یاسایەك، كە تا ئێستاش دەرنەكراوە، دادگای باڵای فیدڕاڵی بۆ قۆناغی دەستوری هەمیشەیی پێك بهێنرایە. كە ئەوەش نەكرا، ئیدی بنەمای دەستوریبوون بۆ درێژەدان و بەردەوامیدان بە دادگا فیدڕاڵییە كۆنەكە، بوونی نەما و بەمەش ناسنامەی دەستورییبوونی دادگاكە لەدەست درا.
پاش قەیرانە سیاسییەكانی تشرینی ٢٠١٩ و كەوتنی كابینەكەی عادل عەبدولمهەدی، دادگای فیدڕاڵی بەهۆی خانەنشینبوونی دادوەر فاروق سامی و پاشانیش كۆچی دوایی دادوەر عەبود تەمیمی تووشی پەككەوتن و سڕبوون هات، چونكە بەپێی فەرمانی ژمارە (٣٠) دەبوا دادگا بە ئامادەبوونی سەرجەم ئەندامەكانی كۆ ببێتەوە. بەهۆی مشتومڕیش لەبارەی میكانیزمی پڕكردنەوەی شوێنە بەتاڵەكان نەدەتوانرا شوێنی ئەو دوو دادوەرە پڕ بكرێتەوە.
وەك میكانیزمێك بۆ كۆتاییهێنان بە خۆپێشاندان و ناڕەزاییەكان بەڵێنی هەڵبژاردنی پێشوەختە بە خەڵك درا، بەڵام بەهۆی پەككەوتنی دادگای فیدڕاڵییەوە نەدەتوانرا ئەنجام بدرێت، چونكە بەپێی بڕگەی حەوتەمی ماددەی (٩٣)ـی دەستور، دەبێت ئەنجامی كۆتایی هەڵبژاردنەكان لەلایەن دادگای فیدڕاڵییەوە پەسەند بكرێت. هەوڵەكان بۆ دەركردنی یاسایەكی تایبەت بە دادگای فیدڕاڵی بەپێی ڕێككەوتنی سازانی لایەنەكان سەریان نەگرت. سەرەنجام لە ١٨-٣-٢٠٢١ دا و بە زۆرینەی سادە و بە دەنگدانی ٢٠٤ ئەندامی پەرلەمان و بەپێی یاسای ژمارە (٢٥)، هەمواری فەرمانە تەشریعییەكی ژمارە (٣٠) ساڵی ٢٠٠٥ كرا. بەمەش هێندەی دیكە نادەستوریبوونی دادگاكە تۆختر كرایەوە. ئەمەش لەبەر ئەو هۆكارانەی كە دەیخەینە ڕوو.
نادەستوریبوونی پێكهاتەی ئێستای دادگای باڵای فیدڕاڵی عێراق
بە پشتبەستن بە خستنەڕووی ئەو پاشخانەی سەرەوە، بەشێوەیەكی حاشاهەڵنەگر، دەردەكەوێت كە ئەم پێكهاتەیەی ئێستای دادگای فیدڕاڵی بنەمای دەستوری نییە و نادەستورییە، لەبەر ئەوەی:
یەکەم، ئەم دادگایە بەپێی فەرمانێكی تەشریعی ژمارە (٣٠) ساڵی ٢٠٠٥ دامەزرێنراوە و بۆ قۆناغی پێش دەستوری هەمیشەیی عێراق بووە، چونكە دەستوری هەمیشەیی بەردەوامبوونی دادگاكەی جێگیر نەكردووە، بەڵكو بەپێچەوانەوە بەپێی ماددەی (٩٢) داوای دەرچوواندنی یاسایەكی تایبەتمەندی كردووە بۆ دامەزراندنی دادگای فیدڕاڵی بۆ قۆناغی هەمیشەیی.
هاوكات، ئەو ماددەیەشی (ماددەی ٤٤)ـی یاسای ئیدارەی دەوڵەتی هەڵوەشاوە، بەپێی حوكمی ماددەی ١٤٣ ـی دەستوری هەمیشەیی هەڵوەشێنراوەتەوە، چونكە دەستوری هەمیشەیی تەنها حوكمی ماددەكانی (٥٣ و ٥٨)ـی لە یاسای كاتیی هێشتووەتەوە. وەك باسیش كرا بۆ بەردەوامی دامەزراوەكانی پێش دەستوری هەمیشەیی، جگە لە ناساندنی دامەزراوەكانی هەرێمی كوردستان، تەنها بەگوێرەی ماددەی (١٣٤) بڕیاری بەردەوامبوونی دادگای باڵای تاوانەكانی عێراقی داوە.
دووەم، یاسایەكی تایبەت بەگوێرەی ماددەی ٩٢ ـی دەستور بۆ دادگای فیدڕاڵی دەرنەچوێنراوە، هەمواركردنەوەی فەرمانی ژمارە (٣٠)ـیش لە ٢٠٢١ دا تەواو پێچەوانەی دەستور و تەنانەت پێچەوانەی بڕیاری خودی دادگاكەشە، چونكە وەك ئاماژەی پێكراوە، دەستور داوای دەرچوواندنی یاساكەی بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی پەرلەمان كردووە. یاسایەكیش كە ئەو ڕێژەیەی بۆ دیاری كرابێت، هەمان ڕێژە بۆ هەمواركردنەوەشی پێویستە. بەڵام وەك باسكرا، بە زۆرینەی سادە فەرمانە تەشریعییەكە هەموار كرایەوە.
لەلایەكی دیكەشەوە، خودی دادگاكە خۆی بەگوێرەی بڕیاری (١٠٧) لە ١٨-١١-٢٠١٢ دا جەخت دەكاتەوە كە پێویستە بۆ دەرچوواندن یان هەمواركردنەوەی یاسای دادگای ئیتیحادی ڕەچاوی حوكمی بڕگەی دووەمی ماددەی ٩٢ ـی دەستور بكرێت، كە پێویستە دوو لەسەر سێی پەرلەمان دەنگی پێ بدەن، كەچی پێكهاتەكەی ئێستای بە زۆرینەی ڕەها دروست كراوە.
سێیەم، هەمواری فەرمانی ژمارە (٣٠) بە یاسای ژمارە (٢٥)ی ساڵی ٢٠٢١ بە پاساوی پاڵپشت بە ماددەی (١٣٠)ی دەستور بووە. بەڵام لەڕاستیدا ئەم هەموارە ڕێک پێچەوانەی ماددەی ناوبراوە چونکە ماددەی (١٣٠) جەخت لەمانەوەی ئەو یاسایانە دەکاتەوە و کاری پێدەکرێت مادام هەڵنەوەشاوەتەوە یاخود هەموارنەکراوەتەوە بە پێی حوکمەکانی دەستور، بەڵام هەمواری فەرمانی ژمارە (٣٠)ی ساڵی ٢٠٠٥ بەپێی حوکمەکانی دەستور هەموار نەکراوەتەوە. بۆیە ئەو هەموارەش هەر نادەستوریە، چونکە دەستور بۆ دەرکردنی یاسای دادگای فیدراڵی یان هەموارکردنەوەی، دیاری کردووە کە دەبێت بەزۆرینەی دوو لەسەر سێ دەربچێت، بەڵام ئەو هەموارە بە زۆرینەی ڕەها هەموارکراوەتەوە.
چوارەم، بەڵگەیەكی دیكەی نادەستوریبوونی پێكهاتەی ئێستای دادگاكە و هەمواری یاسایەكەی ئەوەیە كە وێڕای ئەوەی یاسای هەمواری بڕیاری ژمارە (٣٠) بە زۆرینەی ڕەها (نەك دوو لەسەر سێ وەك دەستور داوای كردووە) پەسەند كرا بۆ دەرچوواندنەكەی پێویستی بە مەرسومی سەرۆكایەتی كۆمار هەیە و ئەمەش بەپێی دەستور لە دەسەڵاتە حەسریەکانی سەرۆک کۆمارە، بەڵام بۆ ئەم یاسا نادەستورییە، مەرسومەكەی لەلایەن سەرۆكی پەرلەمانەوە دەرچووێنرا. ئەم لە کاتێکدایە، سەرۆكی پەرلەمان بە هیچ شێوەیەك دەسەڵاتی دەركردنی مەرسومی دەرچوواندنی یاساكانی نییە.
پێنجەم، پێکهاتەی دادگاکە پێچەوانەی ئەو پێکهاتەیەیە کە لە دەستوردا دەقنوسکراوە ئەمەش بۆخۆی سەرپێچیەکی دەستورییە و بەڵگەیە لەسەر نادەستورییبوونی دادگاکە، چونکە پێکهاتەی ئێستای دادگاکە هەموویان دادوەرن، لە کاتێکدا بڕگەی دووەمی ماددەی (٩٢)ـی دەستور جەخت لەسەر بوونی پسپۆرانی یاسا و شەرعزانانی ئیسلامی دەکاتەوە لە پێکهاتەکەیدا.
شەشەم، خاڵێکی دیكەی نادەستورییبوونی دادگای فیدراڵی بریتییە لە هەموارکردنەوەی ماددەی (٣)ـی فەرمانی ژمارە (٣٠) ساڵی ٢٠٠٥، کە ڕێوشوێنی نوێی داناوە بۆ دياريكردنى ئەندامانی دادگاکە و مافێکی لە هەرێمی کوردستان سەندۆتەوە کە بریتییە لە دیاریکردنی ئەندامانی دادگای باڵای فیدراڵی بە هەماهەنگی لەگەڵ ئەنجوومەنی دادوەری هەرێمی کوردستان، بەڵام لە هەموارەکەدا ئەمە هەڵگیراوە. بەمەش پارسەنگ و هاوسەنگی نەتەوەیی و تەنانەت پێكهاتەیی و مەزهەبیش لە عێراق دا تێك دراوە، چونکە ژمارەی دادوەرەکان (٩) دادوەرن، لەوانە (٥) یان شیعەیە و کورد و سوننەش یەکی (٢) دادوەریان هەیە. بەپێی یاساکەی خۆیان، بڕیارەکانی دادگاكەش بە زۆرینەیە، كەواتە پێكهاتەی زۆرینە چ بڕیارێكیان بوێت دەتوانن بە زۆرینە تێیپەڕێنن.
بەزاندنی سنوور و پرەنسیپە دەستوری و یاساییەكان
سەرباری حاشاهەڵنەگرێتی نادەستورییبوونی پێكهاتەی ئێستای دادگای فیدڕاڵی عێراق، ئەم پێكهاتەیەی ئێستای دادگاكە سنوور و پرەنسیپە دەستوری و یاساییەكانیشی بەزاندووە و خۆی خستووەتە سەرووی دەستور و یاساكان و دەسەڵاتەكانی دیكەشەوە. بۆ نموونە:
یەکەم، بنەمایەكی جێگیر و چەسپاوی پرۆسەی دادبینی و كاری دادگاكان، بریتییە لە پابەندبوونی دادگا بە چوارچێوەی پەڕاوی داوا و سكاڵا (العريضة الدعوى)، بەڵام ئەم پێكهاتەیەی ئێستای دادگای فیدڕاڵی پێشێلی ئەم پرەنسیپە جێگیرەی ياسای دابینی عێراقی ژمارە (83)ـی ساڵی ١٩٦٩ ی كردووە، چونكە ئەم دادگایە هەندێك داوای بە هەل زانیوە بۆ ئەوەی زیادەڕۆیی لە چوارچێوەی داوای داواكار بكات و وەك دەرفەتێك بۆ دەستكاریكردن و جێبەجێكردنی ئەجێندای سیاسیی بیقۆزێتەوە. بۆ نموونە لە تانەكەی یەكێتیی دا لەهەمبەر یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان، داوای هەڵوەشاندنەوەی كورسی كۆتاكانی پەرلەمانی كوردستان نەكراوە، بەڵكو داوای دووبارە دابەشكردنی كراوە بەپێی بازنەكان، بەڵام دادگا ئەم دەرفەتە دەقۆزێتەوە و بەبێ بوونی هیچ پاساوێكی یاسایی و دەستوری بڕیاری نادەستورییبوونی كورسی كۆتاكانی داوە. هەروەك یەكێتیی داوای لێسەندنەوەی دەسەڵاتی باڵای دیاریكردنی شێوازی پەیوەندییەكان لەگەڵ حكومەتی عێراق بەپێی بڕگەی (٢) لە ماددەی ٥٦ ـی یاسای هەڵبژاردن نەكردبوو، بەڵام دادگاكە دێت و ئەو بڕگەیەش بە نادەستوری دەناسێنێت. ئەمەش بێگومان دەبێتە پێشێلكردنێكى ڕوونى ئەو بنەمایەى لە یاسا و لە دادگەرییدا چەسپاوە كە دەڵێت: دەعوا لە چوارچێوەى عەریزەكەیدا سنووردارە و نابێت حوكم بكرێت بە زیاتر لەوەى داواكار داواى دەكات.
دووەم، هەر لەو میانەیەدا، ئەم دادگایە پەیڕەوێکی ناوخۆی بۆخۆی داناوە، کە کارەساتی گەورەی یاسایی و سەقامگیری سیاسی لێکەوتۆتەوەو دەکەوێتەوە، چونکە پەیڕەوە ناوخۆییەکەی سەرپێچی دەستور و تەنانەت خودی یاساکەیانە، هەروەها سەرپێچی یاسای دادبینی شارستانی “عێراق”یشە، چونکە دوو مافی بەخۆی داوە لە پەیڕەوەکەدا کە ئەوانیش مافی ڕووبەڕووبونەوە (التصدي) و مافی پاشگەزبوونەوە (العدول)ن. هەردووكیانی بەبێ بنەمای یاسایی و دەستوریی بەخۆی بەخشیوە.
سێیەم، ئەم دادگایە كە لە بنەڕەتدا یەكێك لە دەسەڵاتەكانی بەگوێرەی ماددەی ٩٣ ـی دەستور، بریتییە لە چاودێریكردنی دەستوریبوونی یاساكان، بەڵام بازی بەسەر ئەم دەسەڵاتەدا داوە و مافی بە خۆی داوە كە بڕیار لە بارەی پرۆژەی بەرایی یاساكانیشەوە بدات، لە كاتێكدا هێشتا تەنها پرۆژەن و نەبوون بە یاسا. بۆ نموونە، لە خولی پێنجەمی پەرلەمانی كوردستان دا پڕۆژەیاسایەك بۆ دامەزراندنی دادگایەكی تایبەتمەند بە دادگاییكردنی سەرانی داعش پێشكەش كرابوو، لە كاتێكدا پڕۆژەكە تەنها لە قۆناغی یاساسازیدا بوو و لێژنەكانی پەرلەمان گفتوگۆیان لەبارەوە دەكرد، دادگای فیدڕاڵی بە بڕیاری ژمارە (٧١) ـی ساڵی ٢٠٢١ بڕیاری نادەستورییبوونی ئەو پڕۆژەیاسایەی دا. هەڵبەت، لە نموونەیەكی پێچەوانەدا، کاتی خۆی کە یاسای بەڕێوەبردنی دارایی دەوڵەت لە ٢٠١٩ دا لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق دەرچوو، وێڕای ئەوەی كۆمەڵێك ماددە و بڕگەی نادەستوری لە خۆی گرتبوو، یاساكە پەسەند كرابوو، مەرسومی کۆماریشی پێدەرچوو بوو، بەڵام دادگا داوایەکی كە دژی نادەستوریبوونی یاساكە پێشكەش كرابوو، بە پاساوی ئەوەی كە یاسا تا نەچێتە بواری جێبەجێكردنەوە نابێت تانەی نادەستوریبوونی لێ بدرێت، وەرنەگرت. ئەمەش بەڵگەیەكی زەقی دووفاقیبوون و پیادەكردنی سیاسەتی “بانێكە و دوو هەوا”یە لەلایەن ئەم دادگایەوە.
چوارەم، ئەم دادگایە لە ئێستادا ڕۆڵی هەمواركاری دەستوریشی بەخۆی داوە. لە كاتێكدا كۆت و بەندی توند بۆ هەمواركردنی دەستوری عێراقی بەگوێرەی ماددەكانی (١٢٦ و ١٤٢) لە پێناوی پاراستنی ماف و دەسەڵاتەكان دانراون. بەڵام ئەم پێكهاتەیەی ئێستای دادگای فیدڕاڵی، وێڕای نادەستورییبوونییەكەی، كەچی دەسەڵاتی بەخۆی داوە كە هەمواری دەقەكانی دەستور بكات. بۆ نموونە، دهستوری عێراق له ماددهی (١١٠)ـدا به هیچ شێوهیهك بەڕێوهبردنی سامانه سروشیتییهكان، له نێویاندا نهوت و گازی، به دهسهڵاتی حهسری حكومهتی فیدراڵی دانهناوه. بەڵكو ماددهی (١١٢، برگهی یهكهم)ـی لە دهستوور جهخت له سهر ئهوه دهكاتهوه كه بهڕێوهبردنی نهوت و گاز له دهسهڵاته هاوبهشهكانی حكومهتی فیدراڵی و ههرێمهكانن كه تایبهته به بهڕێوهبردنی ئهو كێڵگانهی پێش نوسینهوهی دهستووری ههمیشهیی عێراق له ساڵی ٢٠٠٥ له لایهن حكومهتی ههرێمهوه بهڕێوهبراون، بەڵام لە ١٥-٢-٢٠٢٢ دا دادگای فیدڕاڵی بڕیارێكی دەركرد و سەرجەم یاسای نەوت و گازی كوردستان، ژمارە (٢٢)ـی ساڵی ٢٠٠٧ لەقەڵەم دا، بە بیانوو و پاساوی ئەوەی كە نەوت و گاز لە دەسەڵاتە حەسرییەكانی حكومەتی فیدڕاڵە. هەر بۆیە لەكاتی خۆیدا بڕیارەكە بە تێكڕایی لەلایەن هەر چوار دەسەڵاتەكەی هەرێمی كوردستان (پەرلەمان، حكومەت، سەرۆكایەتی هەرێم، ئەنجوومەنی دادوەری)ـەوە ڕەت كرایەوە.
پێنجەم، هەروەك ئەم دادگایە ڕۆڵی پەرلەمان و هەمواركاری یاساكانیشی بەخۆی داوە. نوێترین نموونەش ئەو هەموو پێشێلكارییە یاسایی و دەستورییانەیەتی كە لە حوكمى داواى ژمارە (٨٣) و هەردوو یەكخراوەكەى (١٣١) و(١٨٥)/ ئیتیحادى/ ٢٠٢٣ لەبارەی یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستانەوە، چەندین دەقى یاسایی تەشریع كردووە لە بەندەكانى (دووەم) و (سێیەم) و (چوارەم) و (پێنجەم)ى حوكمى ئاماژەپێكراودا هاتوون. وردەكارییە نادەستورییەكان و پێشێلكارییە دەستورییەكانی ئەم بڕیارە لەلایەن ئەنجوومەنی شوورای هەرێمی كوردستانەوە، بەڕوونی و وردی خراونەتەڕوو.
هەموو ئەمانەش بێگومان پێچەوانەی پرەنسیپی چەسپاو و باوی دیموكراسین کە خۆی لە “جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان” دەبینێت و كڕۆكی سیستەمی حوكمڕانی دیموكراسی جیهانی لەسەر بنیاتنراوە و دەستوری عێراقیش لە ماددەی (٤٧) وەك بنەمایەکی سەرەكی و دەستوریی پیادەكردنی دەسەڵاتەكان لە عێراق دا چەسپاندوویەتی.
دادگای فیداڵی وەك چەكێكی كاریگەر لە ململانێ سیاسییەكانی عێراق دا
وێڕای گرنگی و كاریگەریی دادگای فیدڕاڵی لە پیادەكردنی سیستەمی فیدڕاڵیدا، بەڵام هەمیشە ئەم دادگایە ئەگەر بە وریاییەوە سنووربەند نەكرێت و كارەكانی ڕێك نەخرێت، سەربۆ سەرهەڵدانی جۆرێكی مەترسیداری دیكتاتۆرییەت دەكشێت كە پێی دەگوترێت “دیكتاتۆرییەتی دادوەریی” ( Judicial Dictatorship ) كە هەردوو بیرمەند و سیاسەتزان “ویلیام كوێرك” و “ڕانداڵ برادوێڵ” لە كتێبە ناودارەكەیان لە ١٩٩٥ـدا ڕوونیان كردووەتەوە.
لە ئەزموونی فیدڕاڵیزمی ئەمەریكیدا، كە لە زۆر بواردا، بە تایبەتیش لە پرسی دادگای فیدڕاڵیدا، ئەزموونی عێراق چاوی لەو كردووە، مەترسییەكانی دادگای فیدڕاڵی لەسەر فیدڕاڵیزمی ئەمەریكی قۆناغ بە قۆناغ چارەسەر كراوە تاوەكو خراوەتە سەر ڕێچكە دروستەكەی خۆی. بۆ نموونە، دەستوری فیدڕاڵی ئەمەریكی كە لە ١٧٨٨ ـەوە پەسەند كراوە، تا ئێستا تەنها ٢٧ جار هەموار كراوەتەوە. لەو ژمارەیە ٨ هەمواریان بۆ ئەوە بووە كە دادگای فیدڕاڵی ئەمەریكی سنووری خۆی نەبەزێنێت و نەبێتە هەمواركاری دەستور. بە تایبەتیش هەمواری (٨) ـیان بۆ ئەوە بووە كە دادگای فیدڕاڵی نەبێتە هەمواركاری دەستور و سنووری دەسەڵاتی ویلایەتەكان نەبەزێنێت و دەستكارییان نەكات، وەك ئەوەی لە هەمواری ژمارە (١١)ـدا جێگیر كراوە.
بەڵام ئەوەی ئێستا لە عێراق دا دەگوزەرێت، سەرباری بەرجەستەبوونی تەواوەتی تیۆری “دیكتاتۆرییەتی دادوەریی” كە لە میانەی ڕەهاكردنی تەواوەتی دەست و دەسەڵاتەكانی دادگای فیدڕاڵییەوە، ئەو دیاردە مەترسیدارەش دروست بووە كە لە زانستی سیاسی و توێژینەوە ئاسایشییەکاندا بە “شەڕی یاسایی” (LAWFARE) ناوزەد دەكرێت.
لە نوێترین کتێبیاندا، دەیڤید پیترایۆس و ئەندرو رۆبيرتس بە ناونیشانی پێکدادان: گەشەی شەڕوشۆڕ لە ١٩٤٥ تا شەڕی ئۆکرانیا (Conflict: The Evolution of Warfare from 1945 to Ukraine)، بە ڕوونی باس لە شێوەو شێوازی نوێی جەنگ لە ئاستی جیهان و کەرەسەتەکانی ڕووبەڕووبوونەوە دەکەن. یەک لەو بابەتانەی کە جەختی لێدەکەنەوە و وەک چەمکێکی نوێ لە دنیای ململانێکاندا زیاتر بایەخی پێدەدرێت، بابەتی بەچەکبوونی هەموو شتێک (Weopanization of Everthing) ە. لەم ڕووەوە باس لەوە دەکەن کە لە شەڕو پەلامارەکاندا، مەرج نییە چەکی کلاسیک بەکاربێت، بەڵکو هەر لە زیرەکی دەستکردەوە بیگرە تا تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و نرخی گەنم و پیتێنەرە کشتوکالییەکان، هەڵبژاردنەکان، کاریگەریی دانان لە سەر ڕای گشتی، فەیک نیوز، پەنابەران و درۆن و جەنگی یاسایی، بە بەشێک لە کەرەستەکانی هێرش و پەلامار و ڕووبەرووبوونەوەکان دادەنرێن. ئەگەر بە وردی لە جوڵەی دادگای فیدراڵی بڕوانین و بڕیارەکانیان لە کات و بەستينەکانی خۆیان ببینرێن، ئەوا بە ڕوونی ئەم چەمکەی بەچەککردنی دادگای فیدراڵی بۆ پەلاماری سەر هەرێمی کوردستان دەبینرێت.
لە ماوەی ٣ ساڵی رابردوودا، ئەم دادگایە چەندین بڕیاری قورس و چارەنووسسازی لەبارەی پرۆسەی سیاسیی عێراقەوە داون، بە تایبەتیش لە پرسی دەستكاریكردنی میكانیزمە دەستورییەكانی هەڵبژاردنی سەرۆككۆمار و خوڵقاندنی بیدعەی سیاسی “سێیەكی پەكخەر “الثلث المعطل” كە ئەم هەنگاوە وێڕای ئەوەی وای كرد كە لە ئێستادا وەك ئەوەی لە میدیای عێراق دا بە دیاردەی “حوكمكردنی دۆڕاوەكان – حكم المهزومین” ناوی دەبرێت و براوەی یەكەمی هەڵبژاردن ئاوت بكرێت و ڕكابەرە دۆڕاوەكانی جڵەوی حوكمڕانی بگرنە دەست، لە ئایندەدا ئەم ڕێچكەیە مەترسی گەورەتر لەسەر دەستاودەستكردنی ئاشتیانەی دەسەڵات لە عێراق دا دەخوڵقێنێت. ئەم مەترسییانەش لە هەڵسەنگاندنێكی وردی پەیمانگای واشنتۆن بۆ سیاساتی ڕۆژهەڵاتی نزیک (Washington Institute For Near East Policy) خراونەتە ڕوو.
تایبەت بە پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و عێراقیش، ئەم دادگایە بەردەوام لە هەوڵی زاڵكردنی باڵادەستی و دەسەڵاتی حكومەتی فیدڕاڵی لەسەر حیسابی دەسەڵاتە دەستورییەكانی هەرێمی كوردستان بووە. لەهەر كات و بوارێكیشدا بۆی ڕەخسا بێت لە میانەی بڕیارەكانیەوە گورزی لە پێگەی دەستوریی و سیاسی و ئابوری و دارایی هەرێمی كوردستان داوە. بە جۆرێك لە ٣ ساڵی ڕابردوودا ١١ بڕیاری دژی هەرێمی كوردستان دەركردووە، كە دواهەمینیان بڕیارە نایاسایی و نادەستوریی و تەواو سیاسییەكەیەتی لەبارەی یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان ژمارە (١)ـی ساڵی ١٩٩٢ ـی هەمواركراوەوە. كە ئامانج لێی “بەلوبنانكردن”ـی هەرێمی كوردستان و سەپاندنی سیستەم و پرۆسەیەكی هەڵبژاردنی پێشوەختە دیزاینكراوە لە هەرێمی كوردستاندا.
هەربۆیە بە وریاییەوە، هەروەك لە بەیاننامەكەی مەكتەبی سیاسیی پارتی دیموكراتی كوردستان لە ڕێكەوتی ١٨-٣-٢٠٢٤ دا ڕوون كراوەتەوە، بەرپرسیارێتی نەتەوەیی و نیشتیمانی دەخوازێت كە ڕێگە لەم دامەزراوە دادوەرییە بەسیاسییكراوە بگیرێت. بەڕێز دادوەر “عەبدولڕەحمان زێباری”ـیش لە یاداشتی كشانەوەی خۆی لە دادگاكە بەڕوونی ڕایگەیاند كە ئەم دامەزراوەیە لە ڕێچكەی دەستوری خۆی دەرچووە و ئامرازێكە بۆ جێبەجێكردن و سەپاندنی ئەجێندای سیاسیی.
بۆیە لەگەڵ ئەو ١٤٣ هێرش و پەلامارە درۆنی و مووشەکییانەی کە لە ماوەی ٣ ساڵی ڕابردوودا بۆ سەر هەولێری پایتەختی هەرێمی کوردستان کراون و هاوشانی ئەو گوشارە ئابووریی و سیاسەتی برسیكردنەی كە دەرهەق بە هاووڵاتییانی هەرێمی كوردستان پەیڕەو دەكرێت، دادگای فیدڕاڵییش كراوەتە چەكێكی كاریگەر لە ململانێ سیاسییەكاندا كە ئامانجە گەورەكەی بچووككردنەوە، یان جێبەجێ كردنی خەونی نەهێشتنی قەوارەی دەستوریی هەرێمی كوردستانە.
خۆ ئەوە بەكارهێنانیشی دژی ڕكابەرە سیاسییەكان لەسەر ئاستی عێراقیش، ڕوون و بەرچاوە. هەر لە بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی ئەندامێتی و سەرۆكایەتیكردنی پەرلەمانی عێراق (محەممەد حەلبووسی)، تا هەڕەشەكانی سەر (مەشعان جبووری) بە لێسەندنەوەی مافی ئەندامێتیەكەی لەلایەن سەرۆكی دادگاكەوە، ئەگەر مل بە ئەجێندایەكی دیاریكراو نەدات، نموونەی بەرچاون.
لەبەرامبەر ئەمانەشدا، پادداشتكردنی سەرۆكی دادگاكەش بە كاندیدكردنی كوڕە تەمەن ٢٨ ساڵانەكەی بۆ ئەوەی ببێتە پارێزگاری دیالە، موویەكی دیكەی نێو ماستە شڵەقاوەكەی عێراقە.
هاوپێچ، ئەو ١١ بڕیارەی كە ئەم پێكهاتەیەی دادگای نادەستوری فیدڕاڵی عێراق لە ماوەی ئەم ٣ ساڵەدا دژ بە هەرێمی كوردستان و پێگە و دەسەڵات و بەرژەوەندییەكانی داویەتی:
١. الدعوى المرقمة ١٧ /اتحادية/ ٢٠٢٢ في ٢٥-١-٢٠٢٣ (عدم دستورية قرار مجلس الوزراء الاتحادي بخصوص تمويل اقليم كوردستان ).
٢- الدعوى المرقمة ٢٣٣ وموحداتها ٢٣٩ و٢٤٨ و٢٥٣ /اتحادية/ ٢٠٢٢ في ٣٠-٥-٢٠٢٣ (عدم دستورية قانون استمرار الدورة الخامسة لبرلمان الاقليم ).
٣- الدعوى المرقمة ٢٣٠ /اتحادية/ ٢٠٢٢ في ٣٠-١١-٢٠٢٢(عدم دستورية المادة ١٨ من قانون تعديل تطبيق الاحوال الشخصية في اقليم كوردستان رقم ١٥ لسنة ٢٠٠٨ ).
٤- الدعوى المرقمة ١٥٦ وموحدتها ١٦٠ /اتحادية/ ٢٠٢٢ في ٢٦-٩-٢٠٢٢ (عدم دستورية المادة ثانيا-اولا من قانون المفوضية العليا النستقلة للانتخابات والاستفتاءات في اقليم كوردستان- العراق رقم ٤ لسنة ٢٠١٤).
٥- الدعوى المرقمة ١٤٣ /اتحادية/ ٢٠٢٢ في ١-٣-٢٠٢٣ (عدم دستورية المادة ٤٦ من قانون وزارة التعليم العالي والبحث العلمي في اقليم كوردستان رقم ١٠ لسنة ٢٠٠٨ ).
٦- الدعوى المرقمة ٥٩ / اتحادية/ ٢٠١٢ وموحدتها ١١٠ /اتحادية/ ٢٠١٩ في ١٥-٢-٢٠٢٢(عدم دستورية قانون النفط والغاز لاقليم كوردستان رقم ٢٢ لسنة ٢٠٠٧ ).
٧- الدعوى المرقمة ٨٣ وموحدتيها ١٣١ و١٨٥ /اتحادية/ ٢٠٢٢ في ٢١-٢-٢٠٢٤(عدم دستورية نصوص من قانون انتخاب برلمان كوردستان -العراق رقم ١ لسنة ١٩٩٢ المعدل ).
٨- الدعوى المرقمة ١٧٨ / اتحادية/ ٢٠٢٣ في ١٥-١٠-٢٠٢٣( عدم دستورية القانون رقم ٤٢ لسنة ٢٠٠٤ والخاص بتعديل تطبيق المادة ٤٠٨ من قانون العقوبات العراقي رقم ١١١ لسنة ١٩٦٩ في اقليم كوردستان ).
٩- الدعوى المرقمة ١٢٤ / اتحادية/ ٢٠٢٣ في ٢٤-٩-٢٠٢٣ (عدم دستورية المادة ٢ من القانون رقم ٢ لسنة ٢٠١٩ قانون التعديل الاول لقانون محافظات اقليم كوردستان رقم ٣ لسنة ٢٠٠٩ ).
١٠ – الدعوى المرقمة ١٧ / اتحادية/ ٢٠٢٢ في ٣١-١-٢٠٢٢ ( الغاء قرار مجلس النواب بخصوص قبول ترشيح السيد هوشيار الزيباري لمنصب رئيس الجمهوري ).
١١- الدعوى المرقمة ٢٢٤ وموحدتها ٢٦٩ / اتحادية/ ٢٠٢٣ في ٢١-٢-٢٠٢٤ ( الزام حكومة الاقليم بتسليم الواردات النفطية وغير النفطية الى الحكومة الاتحادية).
هێمن هەورامی ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستانە
