رۆژی ٢٦ ی ئەیلولی ٢٠٢٣ لە شارۆچكەی حەمدانیەی پارێزگای نەینەوا، كە ناوچەیەكی كوردستانیی دابڕێنراوە لە هەرێمی كوردستان لە عێراقدا، لە كاتی گێڕانی ئاهەنگێكی هاوسەرگیرییدا لە هۆڵێکی شارۆچکەکە سەعات ١١.٣٠ ی شەو ئاگرێك كەوتەوە و كارەساتێكی گەورەی بە دوای خۆیداهێنا. بەگوێرەی لێدوانی مانگی سووری عێراقی ٤٥٠ كەس بوونە قوربانی، لەنێویاندا زیاتر لە ١٠٠ گیانیان لەدەستدا.
مەبەستی ئەم وتارە هەڵماڵینی پەردەیە لەسەرلایەنێكی قسەلێنەكراوی كارەساتەكە، ئەویش؛ گۆڕانی ئاگری ناو هۆڵێکە بۆ كارەساتێكی گەورەی مرۆیی-سیاسیی. لێرەدا لەبەرنەبوونی هیچ بەڵگەیەكی سەلمێنراو لەسەر ئەوەی كە دەستی نادیار لەپشتی ڕووداوەكەوە هەبووبێت، ئێمەش پەنا بۆ گومان و تیۆری پیلانگێڕیی نابەین، بەڵكو لەناخی كارەساتەكەوە چەند زانیاریی و ڕاستییەك دەخەینەڕوو لە ڕوانگەی سروشتی عێراقی دوای ٢٠٠٣ وە.
یەكێك لە مافە بنەڕەتییەكانی مرۆڤ، پاراستنی ژیان و ماڵ و كەرامەتیەتی لەلایەن حكومەتەوە، ئەم مافەش لە واقیعدا خۆی لە سیاسەتی گشتی ڕێكخەر(regulatory public policies) دا دەبینێتەوە، كە بەرنامەی حكومەت بۆ پاراستنی تاك لە ڕێگای ڕێكخستنی بواری گشتییەوە نیشاندەدات. لە نموونەی ئەو بوارانەی دەكەونە ناو ئەم سیاسەتەوە، ڕێكخستن و نەخشەسازیی باڵەخانە و ڕێگا و شوێنە گشتییەكانە، بەجۆرێك كە نەبێتە مایەی مەترسی و زیان بۆ هاوڵاتیان.
حكومەتی عێراق لە دوای ٢٠٠٣ وە، یەك لەوحكومەتانەیە كە لە جێبەجێكردنی سیاسەتی گشتیدا، كە لە كارنامەی كابینەكانی حكومەتە یەكلەدوای یەكەكاندا بەردەستن و دەیبینین، شكستی هێناوە. ئەوەی جێی كارنامەكان دەگرێتەوە، سیاسەتی حیزب و گرووپە سیاسییەكانە، كە پاڵپشتە بە بەرژەوەندیی و ململانێ و دەستشكاندنەوەی یەكتری و كاری ناقانونیی و نادامەزراوەیی. ئەم دۆخەش بەزیانی هاوڵاتیان شکاوەتەوە و دۆخێکی ناڕێكخراوی لە بواری گشتیدا بەرهەمهێناوە.
ئەو شكستەی لە ئەنجامی سیاسەتی گشتی ڕێكخەر، كە حكومەت لێی بەرپرسە، هاتۆتەكایەوە، کە بۆتە هۆی زاڵبوونی كەس و گرووپەكان بەسەر دەوڵەتدا، بۆ ڕوونكردنەوەی زیاتری ئەمە دوو نموونە لەم بوارەدا دەخەینەڕوو:
یەکەم، شكستی سوپای عێراق لە پاراستنی پارێزگای نەینەوا و دروستكردنی “حەشدی شەعبی” وەك سوپای هاوتەریب بۆ ڕزگاركردنی لە ٢٠١٤ دا، دەرئەنجامێكی ئەو بارودۆخەیە. بۆیە لێرەدا بۆ ڕاكێشانی سەرنجی خوێنەر خستنەڕووی پرسێك زۆر گرنگە، ئەویش ئەوەیە، ئایا دەکرێت سوپایەكی تەمەن ٩٣ ساڵە شكست بهێت کەچی هێزێكی چەكداری تازە دروستكراو جێیبگرێتەوە و سەركەوتوو بێت؟
دووەم، بەشداریكردنی “حەشدی شەعبی” لە ڕێوڕەسمە ئایینیەكانی ئاینزای شیعە لە پارێزگاكانی باشوور لەبری هێزی پۆلیس، كە ئەوان ئەركی سەرەكییان ڕێكخستنی سیستەمی گشتییە. ئەمە لەكاتێكدا ڕوودەدات کە حەشدی شەعبی وەک هێز لە چوارچێوەی وەزارەتی بەرگرییدا ڕێکخراوە، نەك وەزارەتی ناوخۆ.
ئەم دوو نموونەیە سروشتی عێراقی دوای ٢٠٠٣ نیشان دەدات كە تەنها دەتوانێت لە ڕێگای هەڵمەتی سەربازی و نافەرییەوە ئەركی حكومەت جێبەجێ بكات، نەك لەڕێگەی دەزگا تایبەتمەندەكان و دامەزراوە دەوڵەتییەکان. ئەمەش هیچ نییە جگە لە حكومەتێكی نادیموكراسی و سەربازیی. بۆیە لە دوای پڕۆسەی ڕاپرسی لە كوردستان لە ٢٠١٧ دا، دەستتێوەردانی سوپا و حەشدی شەعبی و هەڵمەتی داگیركردنی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم لەلایەن حكومەتی عێراقەوە ناونرا “عملیة فرض القانون”، واتە پڕۆسەی سەپاندنی یاسا. لەكاتێكدا ئەو ناوچانە دەزگاكانی حكومەتی عێراق تێیدا كارەكانیان بەڕێوەدەبرد.
ئەوەی كە پێویستە پەردەی لەسەر هەڵماڵدرێت ئەوەیە كە گۆڕینی سروشتی عێراق لەو عێراقەی لەناو دەستووردا هەیە بۆ ئەم عێراقەی لە واقیعدا هەیە، پڕۆسەیەكی سیاسیی بەرنامە بۆ داڕێژراوە كە دەتوانین بە “دەوڵەتی قووڵ”ی ناوبنێین كە لە پشتی بەشێك لە ڕووداو و كارەساتەكانی عێراقەوەیە، كە خۆی لەو هەوڵانەدا دەبینێتەوە كە لە دەرەوەی قانون كاری لەسەر دەكرێت بۆ بەدیهاتنی مەرامە تایبەتییەكانیان.
لەناو ئەم هەوڵانەدا، ئابووری، ئەو بوارە جێی سەرنجە چونکە “دەوڵەتی قووڵ” لە عێراقی دوای ٢٠٠٣ بەتوندیی كاری لەسەر دەكات. لایەنی خراپی ئەم هەوڵانەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە پلانی گەشەپێدانی حكومەت بۆ پیلانی گەشەپێدانی ئابووری و دەستكەوتی “دەوڵەتی قووڵ” دەگۆڕن، كە پەیوەست بە كارەساتی حەمدانیە دەتوانین ئاماژە بە مۆڵەتدان بە پڕۆژە بازرگانییەكان لە دەرەوەی یاسا و ڕێسا و ڕێنماییەکان و پێوانەكان ئەنجام دەدرێن، لەنێویاندا ڕەچاونەكردنی بنەماكانی بێوەیی و تەندروستیی. هێزە سیاسییەكانی ناو “دەوڵەتی قوو”، بۆ پاساودان و بیانوو دۆزینەوە بۆ ئەم كارە نایاساییە، وەڵامی ئامادەیان هەیە، وەك: خێراكردنی پلانی گەشەپێدانی ناوچەكان و پڕۆسەی ئاوەدانكردنەوە. هەر لەم بوارەدا چەندین كاری نایاسایی لە جۆری بینای هۆڵی شاییەكەی شارۆچكەی حەمدانیە دروست كراون. ڕووداوی سوتانی نەخۆشخانەكان لە ساڵانی ڕابردوودا لە عێراق، شایەتی ئەو ڕاستییە دەدەن.
ئەوەی لە كارەساتەكەی حەمدانیەوە وەك ئەنجامێكی سروشتی كارەكانی عێراقی دوای ٢٠٠٣ دەخوێنرێتەوە ئەوەیە كە لە “عێراقی نوێ”دا هەر كەس و حیزب و ناوچە و شار و ئاینزا لە ڕەنگی “دەوڵەتی قووڵ” نەبێت، ئەوا نابێت بەپێوە بمێنێت. ناشبێت بەدەر لە كاریگەریی هێز و ڕەزامەندی “دەوڵەتی قووڵ” بتوانێت خۆی بەڕێوەببات. ئەم پیلانە چەندین ئاراستە و بەرنامەی جیاوازیی هەیە، بەجۆرێك ناوی دەوڵەتی عێراق وەك پاساوی خۆسەپاندن بەسەر هەموو جیاوازییەكان بەكاردەهێنێت و پەلوپۆی دەگاتە سەرجەم ناوچەكان بەناوی یاسا جیاوازەكانی عێراق. بۆ نموونە، ئەوە لە كۆتایی ساڵی دارایی ٢٠٢٣ داین، بەڵام یاسای بودجەی عێراق هەتا ئێستا پەیوەستە بە بڕیاری هێزەكانی “دەوڵەتی قووڵ”، نەوەك كارنامەی حكومەت. ئەمە لەكاتێكدایە کە بە گوێرەی زانیارییەكان یەك لەسەر سێی بودجەی سێ ساڵی داهاتوو لە عێراق بۆ “دەوڵەتی قووڵ” تەرخان کراوە.
لە كۆتایی واچاکە ئەو پرسیارە بوروژێنین، داخۆ بۆ دەبێت فەرمانگەی بەرگریی شارستانیی حەمدانیە خاوەنی ئۆتۆمبێلی ئاگركوژێنەوە نەبێت. لەوەش سەیرتر ئەوەیە کە لەكاتی ڕووداوەكەدا حەشدی شەعبی بەشداریی ئاگركوژاندنەوەكە دەكات، تاوەکو بكرێتە پاڵەوانی پرۆسەكە.
وەك پێشبینیكردنێك لەسەر بنەمای زانیارییەكان بۆ ئاییندە، ئەوە دەخەینەڕوو كە ئەگەر پیلانی “دەوڵەتی قووڵ” لە عێراق بگاتە ئەنجام، ئەوا عێراق وەك وڵاتێكی فرەڕەنگ و فیدڕاڵیی كۆتایی پێدێت.
