ئێزیدییەکان بەدرێژایی مێژوو قوربانی زۆریان داوە و دووچاری چەندان تۆمەت هەڵبەستن و هەڵمەتی کۆمەڵکوژی بوونەتەوە، کە خۆیان بە “فەرمان” ناوی دەبەن. دوایینیان ئەو هێرشە تیرۆریستییە بوو، کە لە ڕۆژی٣ی ئابی ساڵی ٢٠١٤، کە ڕێکخراوی داعش لە دەڤەری شنگال دژی ئەوان دەستی پێکرد و هەزاران کەس کوژران و ڕفێنران و کۆیلەکران و ئاوارەبوون.
ئێزیدییەکان گرووپێکی ئایینی دێرینن، سەر بە نەتەوەی کوردن و زۆربەیان لە باشووری کوردستان، لە دەشتی نەینەوان، لە دەڤەری شنگال و شێخان و ناوچەی لالش دەژین. لە باکوور و ڕۆژئاوای کوردستان و ئەرمەنستان و گورجستان و وڵاتانی دیکەش بە تایبەتی لە ئەڵمانیا بوونیان هەیە. زۆربەی ئێزیدییەکان بە زاری کرمانجی ژووروو قسە دەکەن، خاوەنی میراتێکی ئایینی و کولتووری تایبەت بە خۆیانن.
ساڵانێکە ئەم باوەڕە نادروستەی کەوا بڵاوبووتەوە، بە تایبەتی لەسەردەمی ڕژێمی فاشیستی بەعس، کە ئێزیدییەکان شەیتانپەرستن، بێگومان لەسەر بنەمای بەڵگەی ڕاستەقینەی باوەڕەکانیان نییە، ئەم تێڕوانینە لە نێو زۆر کەسدا بەهۆی زۆر هۆکارەوە دروستبووە، گرنگترینیان مێژووی ئێزیدییەکان و ئاشکرانەکردنی زۆر وردەکاریی باوەڕی ئایینییانە، بەوپێیەی ئایینی ئێزیدی یەکێکە لەو ئایینە دێرینانەی کە تاڕادەیەکی زۆر پشتی بە گواستنەوەی زارەکی بەستووە و فێرکارییە ئاینییەکانی بە شێوەیەکی بەرفراوان لە بەردەستی هیچ کەسێکی دیکەدا نەبوونە، جگە لە شوێنکەوتووانی. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی، کە چەندان تێڕوانینی هەڵە لەو بارەیەوە سەرهەڵبدات. بەڵام گەورەترین هۆکار، کە وای کردووە هەندێک کەس باوەڕیان بەو خورافەیە هەبێت، کە دەڵێن ئێزیدییەکان شەیتانپەرستن، ئەو ناڕەزایی و بێزاری و کاردانەوەیە کە ئێزیدییەکان خۆیان نیشانی دەدەن، کاتێک گوێیان لە کەسێک دەبێت، کە لە بەردەمیاندا جنێو بە شەیتان دەدات. نەزانینی خەڵک لە هۆکاری ئەم بێزارکردنە و نهێنییەکەی بووەتە هۆی ئەوەی ئەو باوەڕەیان هەبێت کە لەپێناو شەیتاندا توڕە دەبن، چونکە ئەو یەزدانی ئەوانە، بەپێی باوەڕەکەیان و لێرەوە ئەم تۆمەتە سەری هەڵداوە و لەنێوان زۆر کەسیشدا بڵاوبووەتەوە. بەڵام کاتێک بەدواداچوون بۆ ڕاستی بابەتەکە دەکەین، بۆمان دەردەکەوێت، کە ئێزیدییەکان باوەڕیان بە بوونی کەسایەتییەکی خراپەکاری سەربەخۆ نییە بە ناوی شەیتان، بەپێی ئەو چەمکەی کە لە سێ ئایینی ئاسمانییدا ناسراوە: جوو و کریستان و ئیسلام، کەواتە چۆن مرۆڤ دەتوانێت کەسایەتییەک بپەرستێت کە لە بنەڕەتدا باوەڕی بە بوونی نییە.
ئەمەش دەمانباتە سەر پرسیارێکی گرنگ: ئەگەر ئێزیدییەکان باوەڕیان بە بوونی شەیتان نییە، کەواتە بۆچی بە ناوزراندن و جنێودان بێزار دەکرێن؟
وەڵامەکە لای ئێزیدییەکان ئەوەیە؛ کە ئەوان بەرگری لە کەسایەتییەکی خراپ ناکەن، کە دەیپەرستن، وەکوو هەندێک کەس بیری لێدەکەنەوە، بەڵکوو لەبەر ئەوەی پێیانوایە نووسەرانی سێ کتێبە ئاسمانییەکە ناوی شەیتان دەدەن بەو کەسایەتییە پیرۆزەی کە هەیانە، کە کەسایەتی (تاوسێ مەلەک)ە. بۆیە جنێودان بە شەیتان بە سووکایەتیکردن بە تاوسێ مەلەک دەزانن، کە ڕێزی لێدەگرن و پیرۆزی دەکەن و هەوڵێکە لەلایەن خۆیانەوە بۆ شەیتانکردنی. لێرەدا، تووڕەیی ئەوان بۆ بەرگریکردن نییە لە کارەکتەرێک، کە پێیان وایە سەرچاوەی خراپەکارییە، کە کەسایەتی شەیتانە. ئینجا بۆ تێگەیشتن لەم ناکۆکییە پێویستە بزانین پێگەی تاوسێ مەلەک لە باوەڕی ئێزیدیدا چییە، هەروەها بزانین جیاوازی نێوان ئەو و سیفەتی شەیتان لە باوەڕی ئیسلامیدا چییە. ئێزیدییەکان پێیان وایە یەزدانی مەزن دروستکەری گەردوونە، هەروەها حەوت فریشتەی گەورەی دروستکردووە، تاوسێ مەلەک بە سەرۆکی فریشتەکان و بەرزترین پلەوپایە دەزانن. ئەو جبرائیلە نییە، کە پێگەیەکی تایبەتی هەیە لە باوەڕی ئیسلامیدا، بەڵکوو کەسایەتییەکی ئایینی سەربەخۆیە لە چەمکی ئێزیدیدا. ئەوان تاوسێ مەلەک وەکوو فریشتەیەکی ڕووناک و نزیک لە یەزدان، و هێمای گوێڕایەڵی و دڵسۆزی و پەرۆشی بۆ دروستکەر دەبینن. هێمای خراپە و یاخیبوون نییە.
جگە لەوەش کڕنووشبردن بۆ غەیرە یەزدانی گەورە، ئەگەر کڕنووشی ڕێز و قەدرزانی بێت و کڕنووشی عیبادەت نەبێت، لە هەندێک یاسای ئیلاهی پێشوودا دروستبووە. بەڵگەی ئەمەش ئەوەیە، کە یەزدانی گەورە باسی کڕنووشی براکانی یوسفی بۆ کردین، وەکوو چۆن فەرموویەتی: (دایک و باوکی لەسەر تەخت بەرزکردەوە، ئەوانیش بە کڕنووش لەبەردەمیدا کەوتنە خوارەوە، گوتی: ئەی باوک، ئەمە لێکدانەوەی خەونی پێشوومە، پەروەردگارم ڕاستی کردووەتەوە» (100 یوسف)).
ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی، کە تەنیا کڕنووش مەرج نییە پەرستن پێک بهێنێت. بەڵکوو جەوهەرەکە لە مەبەست و مەبەستی پشتەوەیە. کڕنووشبردنی عیبادەت تەنیا دەگەڕێتەوە بۆ یەزدانی مەزن. بەڵام کڕنووشبردنی شەرەف و ڕێز لە هەندێک یاسای ئیلاهی پێشوودا ڕێگەپێدراوبووە. بۆیە لە تێگەیشتنی ئیسلامیدا کرنووشبردنی فریشتەکان بۆ ئادەم پەرستنی ئادەم نەبووە، بەڵکوو گوێڕایەڵی فەرمانی یەزدان و کردەوەیەکی ڕێزگرتن بوو لەم بوونەوەرە، کە یەزدان دروستی کردووە و ڕێزی لێ گرتووە. بەڵام ئێزیدییەکان بە شێوەیەکی دیکە بابەتەکە دەبینن. ئەوان ڕەتکردنەوەی کڕنووشبردنی تاوسێ مەلەک لەبەردەم ئادەمدا بە بەڵگەی پەرۆشی خۆی بۆ یەزدان و ڕەتکردنەوەی کڕنووشبردن لەبەردەم کەسانی دیکەدا دەزانن، لە کاتێکدا گوێڕایەڵی فریشتەکان بە فەرمانی یەزدان بۆ کڕنووشبردن لەبەردەم ئادەمدا بە پێشێلکردنی بنەمای کڕنووش نەبردنە لەبەردەم کەسی دیکە، جگە لە یەزدان دەزانن. لێرەوە جیاوازی بنەڕەتی نێوان ئەو دوو بیروباوەڕە دەردەکەوێت: موسڵمانان پێیان وایە؛ گوێڕایەڵی لە جێبەجێکردنی فەرمانی یەزدان بووە بۆ کڕنووش بۆ ئادەم، چونکە فەرمانەکە لە یەزدانەوە هاتووە، لە کاتێکدا ئێزیدییەکان پێیان وایە گوێڕایەڵی لە ڕەتکردنەوەی کڕنووش بۆ کەسێکی دیکە بووە، جگە لە یەزدان.
ئایا تاوسێ مەلەک، کە ئێزیدییەکان ڕێزی لێدەگرن، هەمان ئیبلیسە، کە هەندێک لە موسڵمانان پێی دەڵێن؛ تاوسێ مەلەکە (فریشتەی تاووس)، یان دوو کەسایەتی جیاوازن، شتێکە کە لە ڕووی مێژووییەوە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دیاری ناکرێت. بەڵام ئێزیدییەکان خۆیان ڕەتی دەکەنەوە هیچ پەیوەندییەک لەنێوان ئەو دوو کەسایەتیەدا هەبێت و دووپاتی دەکەنەوە، کە ئەوان کەسایەتییەک ناپەرستن باوەڕیان بە بوونی نەبێت، بۆیە تۆمەتبارکردنی ئێزیدییەکان بە شەیتانپەرستی پێویستی بە بەڵگەی ڕوون هەیە. تەنیا لێکچوون لە ناوەکان، یان جیاوازی لە لێکدانەوەی ئایینی لەنێوان دوو گرووپدا بەس نییە. جیاوازی هەیە لەنێوان لێکۆڵینەوە و ڕەخنەگرتن لە بیروباوەڕێکی تایبەت لە ڕوانگەی ئایینی، یان هزرییەوە و دانانی تۆمەتێکی جددی لە دژی کۆمەڵێک کەس بەبێ بەڵگە و زانیاری ڕاستەقینە لەسەر بیروباوەڕەکانیان. بە پشتبەستن بە وانەی سەرەوە، هیچ بەڵگەیەکی ڕاستەقینەمان نییە بۆ ئەوەی بیسەلمێنین، کە ئێزیدییەکان شەیتانپەرستن. لە ڕاستیدا، ئێزیدییەکان خۆیان نکۆڵی لە بوونی کەسایەتییەکی خراپەکاری سەربەخۆ دەکەن بە ناوی شەیتان، وەکوو ئەوەی لە سێ ئایینی ئیبراهیمدا تێگەیشتوون. هەروەها نکۆڵی لە هەموو زانیارییەک، یان پەیوەندییەک بەو کەسایەتیە دەکەن، هەروەها زیاتر نکۆڵی لە هەر پەیوەندییەک دەکەن لەنێوان یەزدانە پیرۆزەکەیان، تاوسی مەلەک و ئەو شەیتانەی کە شوێنکەوتووانی ئەو ئایینانە باسیان کردووە.
بۆیە نە دادپەروەرە و نە دادپەروەرانە تۆمەتبارکردنی ئێزیدییەکان بە شەیتانپەرستی بە ئارەزووی خۆیان و بەبێ بەڵگەی ڕوون، چونکە حوکمدان سەبارەت بە مرۆڤەکان نابێت لەسەر بنەمای گریمانە و ئیمپراتۆریەت بێت، بەڵکوو دەبێت لەسەر بنەمای زانین و بەڵگە و پشتڕاستکردنەوە بێت. ئیسلام خۆی ئایینی بەڵگە و ئارگیومێنتە. یەزدانی مەزن دەفەرموێت: «بڵێ: ئەگەر ڕاستگۆ بیت بەڵگەکانت بەرهەم بهێنە» (٢: ١١١). جگە لەوەش، یەزدان فەرمان بە باوەڕداران دەکات، کە زانیاریی پشتڕاست بکەنەوە و دڵنیابن پێش ئەوەی حوکم لەسەر کەسانی دیکە بدەن.
پشتڕاستکردنەوەی ڕاستییەکان و فێربوون لە بیروباوەڕی خەڵک لە سەرچاوەکانیان و ئەوانەی کە هەڵیان گرتووە و گوێگرتنی ڕاستەوخۆ لە لایەنگرەکانییانەوە، لەو بەهایانەن، کە ئیسلام بانگەوازی بۆ دەکات. کەواتە دانانی تۆمەتی جددی لە دژی گرووپێکی ئایینی، یان نەتەوەیی بەبێ بەڵگەی ڕوون، لەگەڵ بنەماکانی ئیسلامدا ناتەبایە، کە لەسەر بنەمای دادپەروەری و سەلماندن دامەزراون. ئەم تۆمەت و تێنەگەیشتنە لە بیروباوەڕی ڕاستەقینەی ئێزیدییەکان لە ڕووی مێژووییەوە و بەردەوامیش بووەتە هۆی نادادپەروەرییەکی ستەمکارانە، وەکوو بیانوویەک بۆ گۆشەگیری و حەلالکردنی خوێنڕشتنیان بەدرێژایی چەندان قۆناغی مێژووییان.
بۆیە تێگەیشتن لە بیروباوەڕی ئەوانی دیکە لە سەرچاوە ڕەسەنەکانیان و جیاکردنەوەی جیاوازی ئایینی و تۆمەتە بێ بەڵگەکان، بۆ گەیشتن بە دادپەروەری و چەسپاندنی بەهاکانی پێکەوە ژیانی ئاشتییانە لە کۆمەڵگە و پاراستنی ژیان زۆر پێویستە. جیاوازی بیروباوەڕ لە کۆنەوە لەناو مرۆڤایەتیدا هەبووە، بەڵام ڕەوایەتی نادات بە چەوساندنەوە یان ناوزڕاندنی تاکەکان. حوکمدان لەسەر هەر گرووپێک دەبێت لەسەر بنەمای زانیاری و بەڵگە بێت نەوەکوو لەسەر دەنگۆ و بووختان هەڵبەستن. ئەو دادپەروەرییەی کە ئیسلام فەرمانی پێ دەکات، پێویست ناکات لەگەڵ بیروباوەڕی ئەوانی دیکەدا ڕازی بین، بەڵکوو بە زانست و دادپەروەرانە حوکمیان لەسەر بدەین، نەوەکوو لەسەر گریمانە و بوختان. ئەگەر هەر کەسێک مافی ئەوەی هەبێت باوەڕ بەو شتانە بکات، کە بە ڕاستی دەزانێت، ئەوا ئەوانی دیکەش مافی ئەوەیان هەیە، کە بە پشتبەستن بە لێدوانەکانی خۆیان سەبارەت بە خۆیان، دادپەروەرانە مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت و حوکمیان لەسەر بدرێت، نەوەکوو لەسەر ئەو وێنانەی کە لە لایەن نەیارەکانیانەوە بۆیان نەخشێنراون.
