ڕۆژی یەكشەممە، ڕێکكەوتی 19ی نیسانی 2026 پەرلەمانی عێراق خوێندنەوەی یەكەمی بۆ پێشنیازە-قانوونی سەربازیی زۆرەملێ “قانوونی خزمەتی ئاڵا” كرد. ئەو پێشنیازە-قانوونە، بە ناونیشانی “پێشنیازە-قانوونی خزمەتی ئاڵا” ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە 31ی ئابی 2021 لە دانیشتنی ژمارە 33یدا ئاراستەی نووسینگەی ڕازگری گشتیی پەرلەمانی عێراقی كردبوو. لە 2021وە هەتا ئێستا (2026) دەرفەتی خستنەبەرنامەی لە پەرلەمانی عێراق بۆ نەڕەخسابوو، ئەمەش بەهۆكاری ئەو ناكۆكیی و گومان و جیاوازییانەی كە لەنێوان لایەنە سیاسییەكانی عێراق دا لەسەر قانوونەكە هەبوو.

عێراق، لە 2003 وە قانوونی سەربازیی تێدا نییە و لەلایەن پۆڵ بریمەر، دەسەڵاتداری ئەوكاتی عێراق و نوێنەری ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، هەڵوەشایەوە، لە ئێستادا هەوڵەكان بۆ پەسەندكردنی قانوونی سەربازیی زۆرەملێ چڕكراوەتەوە، بەڵام هێشتا ئەم پرسە وەک بابەتێكی ئاسایی لەلایەن نەتەوەکانی عێراق و پێكهاتەكانییەوە تەماشا ناكرێت، ئەویش لەبەر ئەو ڕابردووە گوماناویی و لەكەدارەی سوپای عێراق هەیەتی.

لەڕوانگەی سیاسەتی گشتییەوە، كۆكردنەوەی سەرچاوە و سامانەكان لە ژینگەی نێوخۆ و دەرەوە ئەركێكی گرنگی حكومەتە، بەجۆرێک كە وەرگرتنەوەی توانا و خزمەت و ئامادەیی لە سەرچاوەی مرۆیی نێوخۆی وڵات لە شێوەی خزمەتی سەربازیی و خۆبەخشی و ڕێكخستنیدا بە تایبەت لاوان، یەک لە دەستكەوتە گرنگەكانی بۆ بەهێزكردنی تواناكانی سیستەمی سیاسی و گەیشتنە بە كۆدەنگیی و ئینتیما و پاڵپشتی و بەرگریكردن لە سیستەمی سیاسی و ناسنامەی دەوڵەت.

بۆیە یەک لە نیشاندەرەكانی سیاسەتی گشتیی سەركەوتوو ئەوەیە كە ڕەزامەندیی و گۆیڕایەڵی هاووڵاتییان بۆ كارەكانی بەدەستبهێنێت، كە ئامادەبوون بۆ خزمەتی سەربازیی یەک لە نیشانە دیارەكانی گوێڕایەڵیی سەرچاوەی مرۆییە بۆ سیستەمی سیاسی. لەم پرسەدا ئەگەر عێراق سەركەوتوو بێت، ئەوا سیستەمی سیاسی عێراق كە سیستەمێكی ناهاوسەنگ و نادیموكراتە، لەڕێگەی سوپاوە هێز بەدەستدەهێنێت، كە هەڕەشە بۆسەر بنەما دیموكراتییەكان زیاد دەكات.

حكومەتە یەک لە دوا یەكەكانی عێراق هەر لە پاشایەتییەوە هەتا ئێستا، لە دروستكردنی سوپای نیشتمانیی پیشەییدا شكستیان هێناوە، بەجۆرێك لە سەردەمی پاشایەتیدا جگە لە كوشتار و كۆمەڵكوژیی خەڵكی مەدەنی لە چەندین هەڵگەڕانەوە (انقلاب) تێوەگلاون. لە سەردەمی كۆمارییش بەهەمانشێوە، سوپای عێراق لەگەڵ زیادبوونی چەندێتی و چۆنێتیدا، دیسانەوە چەندین تاوانی كوشتن و كۆمەڵكوژیی و دەستتێوەردان لە سیاسەت و ئەركی ناپیشەییان ئەنجامداوە.

لەبەر ڕووناکی ئەو مێژووە لەكەدار و شەرمهێنەرەی سوپای عێراق هەیەتی، هەمیشە سڵەمینەوە لە سوپای عێراق بەشێكە لە كۆیادی هاووڵاتییان و نەتەوە و پێكهاتەكانی وڵاتەكە، ئەمە جگە لەو ئەزموونە تاڵەی كە باشووری كوردستان لە لكاندنی ویلایەتی موسڵ (باشووری كوردستان) بە “عێراق”ـەوە هەتا ئێستا، لەگەڵ سوپای عێراق دا هەیەتی.

لە ساڵانی سییەكانی سەدەی بیستەمەوە هەتا ئێستا كە چارەكی دووەمی سەدەی بیست و یەكەمینە، گەلی كوردستان نەیتوانیوە لە هەبوون و ژمارە و چۆنێتی و چەندێتیی سوپای عێراق و نزیكیی جوگرافیی و هەبوونی سەربازگەكانی سوپای عێراق دڵنیا بێت، چونكە بە درێژایی زیاتر لە 100 ساڵ سوپای عێراق، بۆمباران، ڕووخاندنی گوند و شار و شارۆچكە، كیمیاباران، سیاسەتی زەوی سووتاو، دزینی سەر و سامانی خەڵكی كوردستان، لەناوبردنی سەرچاوە سروشتییەكان، ئەنفالكردن، كوشتنی بەكۆمەڵ، زیندانیكردن، لە سێدارەدانی منداڵ، كوشتنی پیاو و ژنی پیر،  لێدان و ڕووخاندنی ژێرخانی ئابووری، گۆڕینی تەمەن بۆ كوشتن، تێكدانی ژینگە و چەندین تاوانی تریان بەرامبەر گەلی كوردستان ئەنجامداوە. بۆیە هەر سیاسەتێك كە ئەم سوپایە بەهێز بكات بۆ گەلی كوردستان جێی مەترسیی و هەڕەشەیە.

مەترسییەكانی پەسەندكردنی قانوونی سەربازیی زۆرەملێی عێراق، تەنها لەو مێژووە شەرمهێنەرەدا كە بەرامبەر بە نەتەوەی كورد هەیەتی كورت ناكرێتەوە، بەڵكو لە قۆناغی دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە 2003ەوە بەهەمان شێوە دەوڵەتی عێراق سیاسەتێكی ناهاوسەنگ لە بەڕێوەبردنی سوپادا پیادە دەكات. بەجۆرێك كە ژمارەكان ڕەنگدانەوەی ڕەوشی پێكهاتەو نەتەوەكانی عێراق نین و رێژەی نەتەوەی كورد لە سوپادا لە نێوان (1%)  بۆ (3%)تێپەڕ ناكات. بەگوێرەی لێدوانی بەرپرسانی كورد لە عێراق، كەمكردنەوەی ژمارەی كورد لە سوپا بەرنامە بۆ داڕێژراو بووە.

سوپای عێراق لە دروستكردن و ڕێكخستنیدا ڕەنگدانەوەی پێكهاتەی سیستەمی سیاسییە، ئەمەش بەهۆی ئەوەی كە فەرماندەی گشتیی هێزە چەكدارەكان سەرۆكی دەسەڵاتی جێبەجێكردنە و ئەو پۆستەش لەسەر بنەمای ڕەوشی سیاسی و كۆمەڵایەتی عێراق دانراوە. ئەم بارودۆخە لەلای هەندێك لە توێژەران وا لێکدەدرێتەوە کە بۆتە هۆی ئیفلیجبوونی سوپا لە ئەركەكانیدا، چونكە چڕكردنەوەی دەسەڵاتی ناوەندێتی لەلای فەرماندەی گشتیی هێزە چەكدارەكان بۆتە هۆی ئەوەی ڕەچاوی پسپۆڕی و بنەما ستراتیجییە سەربازییەکان نەكرێت بە جۆرێک كە هەندێك ڕایان وایە كە “داعش” بەو هۆیەوە توانی بەشێكی زۆر لە عێراق بخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆی.

لە ئێستادا كە عێراق تاووتوێی قانوونی سەربازیی زۆرەملێ دەكات، لایەنەكان بەسەر چەند بەرەیەكدا دابەشبوون، ئەو لایەن و كەسانەی كە بە ئومێدەوە لە قانوونەكە دەڕوانن، دەتوانین بیانووەكانیان لە چەند ئاستێكدا پۆلێن بكەین:

یەكەم، لەڕووی سیاسییەوە بەوجۆرە بانگەشەكانیان دەخەنە ڕوو كە سوپا دەتوانێت پارێزگاریی لە سەروەریی و یەكپارچەیی وڵات بكات.

دووەم، لەڕووی ئاسایشییەوە باس لەوە دەكەن كە سوپا دەتوانێت وەڵامی هەڕەشەكان بداتەوە.

سێیەم، لەڕووی ستراتیجییەوە بانگەشەی ئەوە دەكەن كە سەربازیی زۆرەملێ، هۆكارێكە بۆ ڕێكخستن و ئاراستەكردنی گەنجانی وڵات بۆ دروستبوونی گیانی نیشتمانپەروەریی و پابەندبوون و ئامادەیی بۆ قوربانیدان.

ئەم بۆچوونانە دەكرێت لە ڕیزی بۆچوونە نەریتییەكاندا پۆلێنی بكەین، ئەو بۆچوونانەی كە سوپا بە دامەزراوەیەكی یەكپارچەی خاوەن دۆكترەین-باوەڕ و سەرەتاكان-پرەنسیپ دەزانن. لە سەردەمی ئێستای گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتی و ئابووری و تەكنۆلۆجییەكاندا، گۆڕانكاریی ڕیشەیی تێدا دروستبووە و دەتوانین بڵێین: سوپای لەو چەشنە لە وڵاتی دیموكراتیدا ئاستەمە دروستببێت و هەمەچەشنی عێراق پرسەکە گرانتر دەکات، مەگەر دیکتاتۆرێکی نوێ ئەم یەرکە ئەنجام بدات.

لە بەرامبەر ئەو لایەنانەی كە بە ئومێدەوە لە قانوونی سەربازیی زۆرەملێی دەڕوانن، لایەنی تر هەن كە بە گومان و ترسەوە لە دامەزراوەی سوپای عێراق دەڕوانن، كە گومان و ترسی ئەم لایەنانە لەچەند ئاستێكدا خۆی دەبینێتەوە، وەک:

یەكەم، گومانكردن لە سیاسەتی سەربازیی عێراق، بە تایبەت كە ئێستا سوپای عێراق هێندەی پێویستی بە پرەنسیپ و باوەڕی نیشتمانیی سەربازیی و یەكخستنی فەرماندەیی هەیە، هێندەی ئەوە پێویستی بە زیادكردنی ژمارەی سەرباز نییە.

دووەم، عێراق وڵاتێكە كە بە سەربازكردنی كۆمەڵگە مایەی مەترسییەكی گەورەیە، لەكاتێكدا وڵاتەكە بە چەندین شەڕ و قۆناغی سەختی خوێناویی دا تێپەڕیوە.

سێیەم، پرسی باوەڕ- دۆكترەینی سوپا، یەک لە كێشەكانی دیكەیە كە سوپای عێراق هەر لە یەكەم یەكەی سەربازییەوە لە 1920 لە ئاستی ژمارەدا ناهاوسەنگ، لە ئاستی سیمبولییدا ئایینی/مەزهەبیی، لە ئاستی جوگرافیشدا نایەكسان و لە ئاستی فەرماندەییشدا لایەنداربووە.

چوارەم، پەسەندكردنی قانوونی سەربازیی زۆرەملێ زیادبوونی ژمارەی سەربازی لە عێراق دا لێ دەكەوێتەوە. بۆ نموونە، لەگەڵ دەرچوونی قانوونی بەرگری نیشتمانیی، لە 1935دا، ئەوا ژمارەی سەرباز بەڕێژەی (40%) زیادی كرد، ئەمەش وەک هاندەرێک بۆ زەمینەسازیی دەروونیی لەلای سیاسییەكان بەرەو شەڕ هەژمار دەکرێت.

پێنجەم، لە وڵاتانی دواكەوتوی لە شێوەی عێراق دا بەتایبەت كە جێگرەوە (بدل) لەبری خزمەتی سەربازیی دانراوە، چینی خاوەن سەرمایە لە خزمەتی سەربازیی بەدەر دەكات و ئەندامانی سوپا لەنێو چینی نێوەڕاست و چینە هەژارەكانی خوارەوەدا قەتیس دەبێت، ئەمەش لەچەندین لایەنەوە مەترسیی هەیە.

شەشەم، بەدەركردنی ڕەگەزی مێ لە خزمەتی سەربازیی یەک لە گومان و مەترسییەكانی ترە كە ئەم سوپایە گوزارشت لە هەموو عێراقییەكان ناكات و نیوەی دانیشتوانی عێراق خۆیان لەو سوپایەدا نابیننەوە.

ئەگەر لەم دوو بۆچوونەوە بچینە لای هەندێك لە بۆچوونە پسپۆڕییەكانی كە كەمتر گرنگی بە لایەنی سیاسی دەدەن، ئەوا قانوونی سەربازیی زۆرەملێ ڕەخنەی لەلایەنی ئابوورییەوە ئاراستە دەكرێت، وەک:

یەكەم، زیادبوونی خەرجییەكان لەسەر بودجەی گشتیی.

دووەم، هەڵئاوسانی هێزی سەربازیی.

سێیەم، دروستبوونی بێكاری داپۆشراو (بطالة مقنعة).

هەروەها لەڕوانگەی كۆمەڵایەتییەوە چەندین ڕەخنە ئاراستەی قانوونی سەربازی زۆرەملێ دەكرێت، ئەوانیش وەکئەوەی كە ئەم قانوونە دەبێتەهۆی گەشەپێدانی عەقڵ و بیركردنەوەی سەربازیی لەنێو لاواندا بە تایبەت، ئەمەش مەترسییەكەی زیاترە لە كاتێكدا عێراق وڵاتێكی بارگاوییە بە كێشە و ململانێ، هەروەها مەترسیی زیادبوونی تاوان و بڵاوبوونەوەی چەک و زانیاریی لەسەر بەكارهێنانی چەک بۆ كۆمەڵگە لە مەترسییە گەورەكانن، بەتایبەت كە لە عێراقدا كولتوری و دامەزراوەی سەربازیی كولتورێكی دیموكراسیی نیشتمانیی بێلایەن نییە.

هاوكات هەندێك لە پسپۆڕان ئاماژە بە مەترسییەكانی ئەم قانوونە دەدەن بەوەی دەبێتە هۆی وەستان و وازهێنانی لاوان لە پرۆسەی خوێندنی زانكۆیی، كە ئەمەش هۆکارە بۆ دواكەوتنی كۆمەڵگە لەڕووی زانست و زانیاریی.

هەرێمی كوردستان و قانوونی سەربازیی زۆرەملێی عێراق

بە گوێرەی ماددەی دوو، لە بەشی دووەم، ئەم قانوونە تەواوی عێراق؛ “هەرێم و  پارێزگاكانی ڕێكنەخراو لە هەرێمدا” دەگرێتەوە، ئەمەش یەک لەو گرفتانەیە كە ڕووبەڕووی قانوونەكە و هەرێمی كوردستان دەبێتەوە. چونكە بە گوێرەی دەستوور هەرێمی كوردستان خاوەنی سوپای تایبەت بەخۆیەتی بە ناوی پاسەوانی هەرێم (هێزی پێشمەرگە).

دەتوانین هەڵوێستی هەرێمی كوردستان بەرامبەر بە قانوونی زۆرەملێی سەربازیی عێراق لە چەند خاڵێكدا بخەینەڕوو، وەک:

یەكەم، ترس و گومانی هەرێمی كوردستان لە سوپای عێراق و بەكارهێنانی سیاسییانەی سوپاكە.

دووەم، ڕەتكردنەوەی سەربازگرتنی زۆرەملێ و پەسەندكردنی پەیوەندیكردنی ئارەزوومەندانە بەسوپاوە.

سێیەم، جێبەجێكردنی قانوونەكە لە هەرێمدا بەربەستی كردەیی و مەیدانی دێتەڕێ چونكە دژیەكی قانوونی هەیە و ئەمەش وادەكات كە ئەم قانوونە لە هەرێم كارا نەبێت.

چوارەم، بوونی سوپای عێراق لە هەرێمدا هەڕەشە و مەترسییە لە تایبەتمەندییەكانی هێزی پێشمەرگە.

پێنجەم، بەهێزكردنەوەی دەسەڵاتی ناوەندیی و كەمكردنەوەی زیاتر بنەما فیدڕاڵییەكان بەهۆی سوپاوە.

جگە لەمانە هەرێمی كوردستان بە ترس و گومانەوە لە نیەتی عێراق دەڕوانێت، بە تایبەت لەم چەند ساڵەی دواییدا هەنگاوەكان بە ئاراستەی لاوازكردنی فیدڕاڵیی و كەمكردنەوە و نەهێشتنی دەسەڵاتەكانی هەرێم بوون.

لەئێستادا قانوونەكە لە پەرلەمانی عێراق خوێندنەوەی یەكەمی بۆ كراوە و لەبەردەم چەند هەنگاوێكی دیكەدایە هەتا وەك قانوونێك لە عێراق دا بخرێتەبواری جێبەجێكردن، بەڵام ئاستەنگانەكانی بەردەمی هێند كەم نین هەتا بە ئاسانیی ئەم قانوونە ڕووناکی ببینێت، بەجۆرێ كە هەندێك لە پەرلەمانتاران بەهۆی تێچوونە زۆرە داراییەكەی داوایان كردووە ئەم قانوونە بكێشرێتەوە، ئەم جگە لەوەی كە ڕەخنەكان لەسەر بانگەشەی بەهێزكردنی ناسنامەی نیشتمانیی لەڕێگەی سوپاوەگەیشتۆتە ئاستێك كە هەندێک لە هاووڵاتییانی عێراق ئاماژە بەوە دەدەن كە، ناكرێت لە وڵاتێكدا سیاسیی و سەرۆكەكان هەر یەكە و ئینیتمای بۆ دەوڵەت و لایەنێكی دەرەكیی هەبێت، بەڵام سوپایەكی نیشتمانیی هەبێت!