هیوا ساعدی
لە ڕوانگەی زانستی سیاسی و جیۆپۆلیتیکەوە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ئێستادا لە ناو جەرگەی تەنگژەیەکی گواستنەوەی مێژووییدایە کە تێیدا هەموو بنەما کۆنەکانی دەسەڵات لەژێر پرسیار دان. ئەو سیستەمە ئەمنییەی کە لە دوای جەنگی ساردەوە بەسەر ناوچەکەدا سەپێنرابوو، ئێستا جێگەی خۆی بۆ پشێوییەکی ڕێکخراو چۆڵ کردووە کە تێیدا دەوڵەتە ناوەندییەکان، کارەکتەرە نادەوڵەتییەکان و بزووتنەوە نەتەوەییەکان لە ململانێیەکی تونددان بۆ داڕشتنەوەی نەخشەی هێز و پێگەی خۆیان لە داهاتوودا.
پەیوەندییەکانی نێوان تاران، تەلئەبیب و واشنتۆن لە چوارچێوەی تیۆری یارییەکاندا لە قۆناغی کێبڕکێی ئاساییەوە بۆ قۆناغی یاریی سفر گۆڕاوە، ئەمەش بەو مانایەیە کە بردنەوەی هەر لایەک بە واتای سڕینەوەی لایەنەکەی دیکە دێت. ئێرانی داگیرکەر وەک سیستەمێکی ئۆتۆکراتی و ئایدیۆلۆجی، ستراتیجی بەرگریی پێشوەختە لە ڕێگەی تێکدانی سەقامگیریی وڵاتانی دراوسێ و بەکارهێنانی پرۆکسییەکانەوە بەکاردەهێنێت بۆ شاردنەوەی قەیرانە قووڵە ناوخۆییەکانی و پەکخستنی هەر جۆرە ئەمنییەتێکی ناوچەیی کە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی نەکات. لە بەرانبەردا، ئیسرائیل و ئەمریکا قۆناغی ستراتیجی کلاسیکی وەک پەرژینی ئاسنین و فشاری ئەوپەڕییان تێپەڕاندووە و بەرەو بەرپەرچدانەوەی چالاک هەنگاویان ناوە، کە ئامانجی سەرەکییان لێدانی ڕاستەوخۆی سەروەریی سیاسی، ئابووری و سەربازیی تارانە لە ناو جەرگەی دەسەڵاتەکەیدا.
سەقامگیریی ڕاستەقینە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا تەنیا بە چەک و ڕێککەوتنی نهێنی نایەتە دی، بەڵکو بەستراوەتەوە بە پرسی شەرعییەتی سیاسی و مافی نەتەوەکان. مۆدێلی دەوڵەتی داگیرکەری ناوەندی لە ئێران دا، کە لەسەر بنەمای پەراوێزخستنی سیستەماتیکی نەتەوەکان و سڕینەوەی ناسنامە جیاوازەکان بونیاد نراوە، ئێستا تووشی جۆرێک لە شێرپەنجەی شەرعییەت بووە کە چاکبوونەوەی مەحاڵە. ئەم پڕۆسەی داڕمانە دەبێتە هۆی ئەوەی کە ناوچەکە بەرەو جۆرێک لە ناوەندگەریی نوێ هەنگاو بنێت، کە تێیدا ناسنامە نەتەوەییە ڕاستەقینەکان دەبنە جێگرەوەی شەرعی بۆ ئەو دەسەڵاتە سەپێنراوانەی کە ساڵانێکی زۆرە بە ئاگر و ئاسن حوکم دەکەن.
لەم نێوەندەدا، ڕۆژهەڵاتی کوردستان وەک کارەکتەرێکی جیۆستراتیجیی یەکلاکەرەوە دەردەکەوێت. کوردستان لەم هاوکێشە ئاڵۆزەدا تەنیا ناوچەیەکی جوگرافیی بێدەنگ نییە، بەڵکو سەنتەری ڕادیکاڵیزەکردنی گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکانە و خاوەنی مۆدێلێکی سیاسیی هێندە پێشکەوتووە کە دەتوانێت ببێتە جێگرەوەی عەقڵییەتی کۆنەپەرستی ناوەند. لێرەدا سێکولاریزم، فرەیی و دادپەروەریی نەتەوەیی بە شێوەیەک تێکەڵ کراون کە تەواو دژەبەری ئەو ڕەهاییخوازی و دیکتاتۆرییەتەیە کە تاران نوێنەرایەتی دەکات.
هەر جۆرە هەوڵێک بۆ گۆڕانکاری لە سیستەمی سیاسیی ئێران دا، ئەگەر بنەمای ناناوەندیکردنی (دیسەنتراڵیزەکردنی) دەسەڵات و دانپێدانانی فەرمی بە مافی دیاریکردنی چارەنووسی نەتەوەی کورد و نەتەوەکانی دیکەی تێدا نەبێت، تەنیا دووبارەکردنەوەی خولێکی نوێی توندوتیژی و داگیرکاریی دەبێت لە ژێر ناوێکی دیکەدا. کوردستان وەک کۆڵەکەی دیموکراسی و سەربەخۆیی، زامنی سەرەکیی تێپەڕینە لە سەردەمی تاریکستانی دیکتاتۆرییەت بەرەو سەقامگیرییەکی هەمیشەیی کە لەسەر بنەمای ئیرادەی نەتەوەیی کورد بونیاد بنرێت. بۆیە بۆ گەیشتن بە ڕۆژهەڵاتێکی ناوەڕاستی ئارام، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەبێت لەو ڕاستییە تێبگات کە پرسی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان پرسێکی لاوەکیی مافی مرۆڤ نییە، بەڵکو زەرورەتێکی ئەمنی و سیاسییە بۆ پاراستنی هاوسەنگیی هێز لە جیهاندا. داڕمانی دەسەڵاتی داگیرکەری تاران دەرفەتێکی مێژوویی بێوێنە دەڕەخسێنێت بۆ ئەوەی نەتەوەکان بگەڕێنەوە سەر پێگە سروشتی و مێژووییەکەی خۆیان و کۆتایی بەو نادادییە بهێنن کە دەیان ساڵە بەسەریاندا سەپێنراوە. لەم وەرچەرخانە گەورەیەدا، ڕۆژهەڵاتی کوردستان نەک وەک پاشکۆ، بەڵکو وەک کارەکتەرێکی ئەکتەر و داڕێژەر، نەخشەی داهاتوو لەسەر بنەمای ئیرادەی نەتەوەیی و پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاکانی نەتەوەی کورد دادەڕێژێتەوە و دەبێتە سەنتەری بڕیار لە ناوچەکەدا.
