لە دوو بەشی ڕابردووی ئەم زنجیرە وتارە باسمان لە ڕۆڵی هونەر لەسەر پرۆسەی نەتەوەسازی و نیشتیمانسازی دا کرد، لە بەشی دووەمیشدا تیشکمان خستە سەر کاریگەریی گۆرانییەکانی زەکەریا عەبدوڵا لەسەر پرۆسەی نەتەوەسازی و نیشتیمانسازی کوردستان. لەم بەشە، کە دوا بەشە، تاوتوێی ڕۆڵ و کاریگەریی حەسەن زیرەک دەکەین لەسەر هەر دوو پرۆسێسەکە. لە کۆتاییشدا ئەنجامەکانی ئەم بابەتە دەخەینەڕوو.
هەرچەند زیاتر لە نیو سەدە بەسەر کۆچی دوایی هونەرمەندی بەناوودەنگ “حەسەن زیرەک”دا تێپەڕیوە. بەڵام میراتە هونەرییەکەی تارماییەکی گەورەی بەسەر پرسی نەتەوە و بوونی نەتەوەییمانەوە هەیە. لەدایکبوون و ژیانی هونەریی و مردنی زیرەک دیاردەیەکی تایبەت بوو لە مێژووی هاوچەرخی کوردی دا. زیرەک بەدەنگێکی یەکجار سەرنجڕاکێش و ناوازە گۆرانی دەچڕی، چیڕۆکی نەتەوەیی و دڵداری دەگێڕایەوە! هۆنراوە و ئاوازی بۆ بەشێک لە گۆرانییەکانی دادەنا. بەشێک لە هۆنراوەی هۆزانڤانە کلاسیکییەکانی کردە گۆرانی لەوانە: نالی، وەفایی، پیرەمێرد، هێمن، سەید کامیل ئیمامی و هەردی و چەندانی تر.
ئەوەی جێگەی سەرنجی ئێمەیە پرسی هونەر و ناسیۆنالیزم و نیشتیمانسازییە. دیارە حەسەن زیرەک و میراتەکەی لە کایەی گشتییدا هەرزوو دەبێت بە یادەوەری گشتی و کۆکەرەوە. ئەم یەکێتییە-فیدراسۆنی نەتەوەییە لە سروودی “نەورۆز”دا کە هۆنراوەکەی پیرەمێرد (١٨٦٧-١٩٥٠) شاعیری گەورەی کورد نوسیویەتی، بەشێوەی سیمبولی شێوە وەردەگرێت و دەگاتە لوتکە. پڕۆسەی کۆکردنەوەی نەتەوەیی لە دنیای ئێمەدا یەکجار کەم و دەگمەنە. ئێمە هەمیشە لە پەرتبوون و دابەشبوونین. دابەشبوونی نەرم، ڕەق و بەشێوەی جیاواز! ناسیۆنالیزم بۆئەوەی کاربکات و ئەندامانی بەیەکەوە ببەستێتەوە پێویستی بە پڕۆسەی خۆراکپێدان (feeding) و بەیەکەوەلکاندن (glue) و یەکخستنی جیاوازییەکانە.
لەبنەڕەتدا، کەرەستەی جۆراوجۆر هەن بۆ گرێدان و نەتەوەسازی. بێنیدیکت ئەندەرسن (١٩٣٦-٢٠١٥) ڕۆژنامە و زانکۆ و سوپا دەکات بە ناوەندی لەدایکبوونی نەتەوە و ئەندامانی. بەشێکی تر ئەفسانە و حکایەت و چیڕۆک و گێڕانەوەیە. ئەمیری حەسەن پوور (١٩٤٣-٢٠١٧) زمان و ئەدەبیات و سەتەلایت وەک سەرچاوی شێوەگرتنی ناسیۆنالیزمی کوردی و نیشتیمانسازی وێنادەکات. بەتایبەت کارەکانی ئەحمەدی خانی لەڕێگای “مەم و زین”ـەوە، دواتریش حاجی قادری کۆیی بۆ وێناکردنی سەرەتای ناسیۆنالیزمی کوردی. لەسەردەمی نوێدا حەسەن زیرەک (١٩٢١-١٩٧٢) و گۆرانییەکانی توانای جۆشدان و کۆکردنەوەی بەشێکی زۆری کوردانی دەبێت. بەتایبەت گۆرانییەکانی لە قۆناغی خەباتی شاخ و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردییە لە باشووری کوردستان و هەڕەشەیەکی بێ ئەندازە لەسەر ناسنامە و بوون و ئاسایشی نەتەوەیی کورد دا هەبووە. لێرەوە گۆرانییەکانی زیرەک بەمشێوەیە دەیەوێت کارایی دروستبکات و ئەم سیمایانە لەخۆدەگرێت: یەکەم، سنوور دەبڕێت؛ دووەم، زمانی کوردی-ناوەندی قوڕسایی زیاتری دەبێت؛ سێیەم، نەورۆز باشتر مانیفێست دەکات. ئەگەرچی حەسەن زیرەک لە سروودی نەورۆز دا دەستکاری هەندێک لە وشە و دەستەواژەکانی کردووە و لەگەڵ هۆنراوە ڕەسەنەکە جیاوازی هەیە و بەر لە زیرەک، هونەرمەندی گەورە “حەمە ساڵح دیلان” بەبێ دەستکاری هۆنراوەی “نەورۆز”ی کردۆتە گۆرانی و وەک خۆی بەکاریهێناوە، بەڵام ئێمە لێرە وەک دەنگ و جۆشدان گفتوگۆ لەبارەی دەنگی زیرەک و وەک تێکستێکی نەتەوەیی مامەڵە لەگەڵ هۆنراوە ڕەسەنەکەی پیرەمێرد دەکەین و شرۆڤەی ناوەڕۆک و تێما و هێڵە نەتەوەییەکانی دەکەین. زیرەک جگە لە میراتە هونەرییەکەی دەکرێت بە ناوەندی بەیەکەوەبوون، شێوەدان بە نەتەوە و یادەوەری هاوبەش و بەکۆمەڵی ئێمە وێنا بکرێت. بەڵام قوڵایی هونەرەکەی حەسەن زیرەک لە سروودی نەورۆز دا ڕۆحی نەتەوەی کورد بەرجەستەدەکات و کە ئاوازەکەی لەلایەن قادر دیلانەوە (١٩٢٩-١٩٩٩) دانراوە. ئەگەرچی پێشتر ئەم سروودە لەلایەن هونەرمەند حەمە ساڵح دیلانەوە (١٩٢٧-١٩٩٠) گوتراوە، بەڵام حەسەن زیرەک جۆش و خرۆشێکی پێبەخشیوە و زیاتر لەڕێگەی سروودەکەوە ئەندامانی نەتەوەی پێ وەگەڕخستووە و پێیەوە ناسراوە. ئەگەرچی لەڕووی ناوەڕۆکی تێکستەکەوە، حەسەن زیرەک هەندێک لە وشەکانی وەک “خوێن” و “شەهید” و چەندین وشەی تری لابردووە و بەشێک پێیان وایە بەهۆی تۆمارکردنی سروودەکە لە ڕادیۆی تاران و سەردەمی شا و بارودۆخی سیاسی کورد لە ڕۆژهەڵات و سانسۆر و سیاسەت و ستەمی دەوڵەتی ئێران و شای ئێران لەو سەردەمەدا هەندێک لە وشەکان دەستکاریکراوە. بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە سروودەکە بەدەنگی زیرەک توانای جۆشدان و جوڵاندنی هەستە نەتەوەییەکەی نەبێت.
ئەگەر فەیلەسووفی ئەڵمانی فریدریک هیگڵ (١٧٧٠-١٨٣١) پێی وابێت دەوڵەت ڕۆحی نەتەوەیە. دەکرێت بۆ ئێمە سروودی نەتەوەیی “ئەی ڕەقیب”ی دڵداری شاعیر و نەورۆزی پیرەمێرد ڕۆحی نەتەوە و بوونی نەتەوەیی ئێمە بێت و مانیفێستەکەی لەسەردەمی خۆیدا ڕزگارکەر و سەرخانی سیمبوڵ و بینراوی نەتەوەی کورد بووە و تاوەکوو ئێستاش درێژەی هەیە و بووە بە یادەوەری هاوبەش و لە یادگەماندا دەمێنێتەوە. سروودی نەورۆز لەبنەڕەتدا بەمشێوەیە دێتەگۆ:
ئەم ڕۆژی ساڵی تازەیە، نەورۆزە، هاتەوە
جەژنێکی کۆنی کوردە بەخۆشی و بەهاتەوە
چەند ساڵ گوڵی هیوای ئێمە پێ پەست بوو تاکوو پار
هەر خوێنی لاوەکان بوو گوڵی ئاڵی نەوبەهار
ئەو ڕەنگە سوورە بوو کە لە ئاسۆی بڵندی کورد
مژدەی بەیانی بۆ گەلی دوور و نزیک ئەبرد
نەورۆز بوو ئاگرێکی وەهای خستە جەرگەوە
لاوان بە عەشق ئەچوون بە بەرەو پیری مەرگەوە
وا ڕۆژ هەڵات لە بەندەنی بەرزی وڵاتەوە
خوێنی شەهیدە ڕەنگی شەفەق شەوق ئەداتەوە
تا ئێستە ڕووی نەداوە لە تاریخی میللەتا
قەڵخانی گوللـە سنگی کچان بێ لە هەڵمەتا
پێی ناوێ بۆ شەهیدی وەتەن شیوەن و گرین
نامرن ئەوانە وا لە دڵی میللەتا ئەژین
بەدەزگاییکردنی نەتەوە لەڕێگەی نەورۆزەوە
نەتەوە و ئەفسانە وەک دووانەیەک دەتوانن ڕۆڵ ببینن لە ڕەنگرێژکردن و ڕێخۆشکردن بۆ چوونە نێو هێڵە گشتی و تایبەتییەکانی نیشتیمانسازیەوە. ساڵانە لە یەکەم ڕۆژی جەژنی نەورۆزدا، لە زۆربەی بەشە جیاوازەکانی کوردستان دا، تەنانەت لە تاراوگەشدا، کوردانی هەر چوار پارچە، ئاگری نەورۆز دەکەنەوە و جەژنە پیرۆزە لەیەکتر دەکەن و گوێ لە سروودی “ئەم ڕۆژی ساڵی تازەیە نەورۆزە هاتەوە” بەدەنگی حسەن زیرەک دەگرن و ئەم هەست و یادەوەرییە لەگەڵ یەکتردا هاوبەش دەکەن. تەنانەت زۆرینەی کوردان پێیان وایە ئەگەر گوێ لەو سروودە بەدەنگی حەسەن زیرەک نەگرن، هەست ناکەن نەورۆزە و ئەم سروودە بەتەواوی شێوە و فۆڕمی بە جەژنە نەتەوەییەکە بەخشیوە. بنیاتنانی چیرۆک و شێوازی گێڕانەوە (narrative) و خۆنمایشکردن لەبەردەم ئەوانی تردا، بەشێکە لە کۆدەزگای یادەوەری هاوبەش و بەیەکەوەلکاندنی ئەندامانی نەتەوە.
لەئەدەبیاتی ناسیۆنالیزمدا، نەتەوەسازی و ڕەهەندە ئۆنتۆلۆجییەکەی بەزۆر مۆدێڵی جیاواز سازدەکرێت. هۆنینەوەی چیرۆک ئامرازێکە بۆ بیناکردن و کۆنکریتکردنی یەکێتی نەتەوەیی و مانابەخشین بە نەتەوە. بێنیدیکت ئەندەرسن باس لە ناسیۆنالیزمی دوورمەودا و ڕۆڵی خەیاڵ دەکات لە مانابەخشین بە نەتەوە و بەها بەخشین بە ڕووکاری ناوەوە و دەرەوەی نەتەوە. زۆرینەی نەتەوەکان ئەفسانە و چیرۆکێک هەیە دەیان جووڵێنت و وەک سوتەمەنی دەبێت بەسەرچاوی هێز و وزە بۆ بەگەڕخستنی ئەندامانی نەتەوە. چیرۆک وەک ڕاکێشەرێک (pulling factor) دوو ڕۆڵی بنەڕەتی دەگێڕێت:
یەکەم: پاڵنەرە بۆ بەردەوامبوون و مانەوە لەناو فیدراسیۆنی نەتەوە و هەستکردن بە ناسنامە.
دووەم، لکاندن و گرێدانەوەی ئەندامانی نەتەوە بەیەکەوە بەتایبەت کاتێک کۆمەڵگە لە میکانیکییەوە دەگوازرێتەوە بۆ ئۆرگانی وەک چۆن دورکهایم بە کەتیرە (سمغ) وێنای دەکات.
داڕشتنی یادەوەری هاوبەش بۆ کوردستانیان پڕۆسەیەکی یەکجار گرنگ و پڕبایەخە، بەتایبەت ئێمە لەساتەوەختێکداین تادێت بەرەو لێکترازان و دابەشبوونی سیاسی و دابڕان و دوورکەوتنەوە دەچین بەهۆی چەندین هۆکاری دەرەکی و ناوخۆییەوە، تەنانەت لە هەندێک بارودۆخدا پرسی نیشتیمانسازی ڕێچکە و ڕێڕەوی خۆی لەدەستداوە و کەوتۆتە ژێر هەڕەشە و مەترسییەوە.
مۆریس هالبواچ (١٨٧٧-١٩٤٥) لەبارەی یادەوەری هاوبەشەوە کۆمەڵێک تێزی زیندوو و ماناداری هەیە. نەورۆز پڕۆسەیە بۆ بەدەزگاییکردنی یادەوەری هاوبەش و دواتریش هەنگاونان بەرەو یەکێتی نەتەوەیی. تەنانەت بۆ پەیوەندیکردن بە ئەوانی تر و دنیا و چۆنیەتی بینین و تێگەیشتن لە پاشخان و سیمبولەکانمان. نەورۆز خۆڕاگری، مانەوە، بەردەوامێتی و تازەبوونەوەیە.
دووماهی
پرسی نیشتیمانسازی، کردە و پڕۆژەیەکی ستراتیجی و بەردەوام و درێژخایەن و لە گۆڕانە. ڕێوشوێنی جیاواز و تایبەت بەخۆی هەیە، بەتایبەت لە کۆمەڵگەی دوای جەنگ (post-conflict society) یان ئەو نەتەوانەی کە بێدەوڵەتن (stateless nations) و هێشتا لەڕووی نێودەوڵەتییەوە خاوەن سەروەریی و دانپێدانان نین و ئەکتەری نادەوڵەتین (non-state actor) وەک نەتەوەی/گەلی کوردستان لە هەرێمی کوردستان و چەندین نموونەی تر لە جیهاندا. نیشتیمانسازی و نەتەوەسازی سیمایەکی جیوەیی هەیە و چەندین هۆکاری کارتێکەر و کارتێکراو دەیجوڵێنێت و بەڕێوەی دەبات و بەمەش بەچەندین ڕێگە و ئامراز و مۆدێلی جیاواز بنیات دەنرێت و زەمینەسازی بۆ دەکرێت. نەتەوەسازی بۆئەوەی بچێتە دۆخی گەشە و پێگەیشتنەوە دەبێت ژێرخان و سەرخانی بخرێتە خزمەت و هاوشان بەشدار بن لە جۆش و خڕۆشدان و خۆراک پێدان بە پڕۆسەکە.
هونەر و لەناویشیدا هونەری گۆرانی و میوزیک وەک توخمێکی سەرەکی پیشەسازی کلتوری و فەرهەنگی ڕۆڵێکی بنچینەیی لە پتەوکردنی دینگەکانی نیشتیمانسازی دەگێڕێت و دەتوانێت وەک کەتیرە و لکێنەر ئەندامانی نەتەوە و گرووپە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان بەیەکەوە ببەستێتەوە و ناسنامەیەکی باڵکێش و هەست و یادەوەری هاوبەشیان پێ ببەخشێت و کۆیادێکی نەتەوەیی درێژخایەنیان بۆ بنیات بنێت. لەماوەی شەست ساڵی ڕابردوودا هونەرمەندانی وەک حەسەن زیرەک و زەکەریا عەبدوڵڵا لە دوو سەردەمی جیاوازدا و بەدوو بەرهەمی هونەری و گۆرانی جیاوازەوە وەک بەشێک لەسەرخانی کۆمەڵگەیی ئێمە ڕۆڵیان بینیوە لە پڕۆژەی نیشتیمانسازی و نزیککردنەوەی جڤاتی کوردستانی و بەرجەسەتکردنی ناسنامە و هەست و یادەوەری هاوبەش و یەکێتییەکی نەتەوەیی.
سەرچاوەکان:
١-https://fee.org/articles/what-is-a-nation/
٢- https://qadirzada.com/Mhammad-Hamasaleh-Tofiq-Rragu-Rishe-kurd-27-12-2022.html
٣-فڕاسیس فۆکۆیاما، بونیادنانی دەوڵەت، وەرگێڕانی: ئیسماعیل کوردە، چاپی یەکەم، ٢٠١٩، هەولێر.
٤ https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9781315742236-12/jazz-cultural-modernity-consumerism-nationalism-cosmopolitan-freedom-nick-stevenson
٥-https://www.goranikurdi.com/ck/track/2410
٦- https://diplomaticmagazine.net/detail/244
