ئهو پهیوهندیا دناڤبهرا بوونا مرۆڤى وهكو ماف، زمان و روشنگهریێ دا پەیوەندیەکا بهێز و چالاکی یا ئەقلانى یە. پهیڤ وشهیهكا فهرههنگى یه. زمان ب خوه ژى وهك دۆنیایا دهرڤهى مرۆڤى، ئانكو جیهان بینینێ دیتنهكا تایبهت یا گهردوونى و لێگهریانێ ههیه. ههر چ ئالاڤهكێ ههبیت جهێ هزركرنێ یه. هزر ب خوه ژى ئهو پێكهاته یه ئهوا كو مه بهر ب نێرینا زمانى دبهت. زمان هندێ ب هێزه هندى د گهل بزاڤا رۆشنگهریێ خوه ئیفاده دكهت. بێنره دهولهتهكا وهكو ئهلمان ب فهرههنگا خوه یا زمانى پالپشتیێ ل سەر بوونا زمانێ خوە دکەت و زمانێ خوه ب هێزا پێشكهڤتن و پیشهیا فەرهەنگا خوە زورتر بهرهڤ جیهانا رۆشنگهریێ دبەت. ئانكو، زمانێ بێ دیالۆگ و ههڤبهشى چ واتهیێن خوه نین، ههروهكو هایدیگهر د پهرتووكا “بوون و كات” دا دبێژیت: “ئهم مرۆڤ ب خوه دیالۆگین و زمان مالا بوونێ یه”. سهرهراى ڤێ باوهریێ دڤێت ئهم وهك تاك و مرۆڤ بزانین كو مرۆڤ و هزرێ ب رێگا زمانى بهردهوام وهرار كریه. ئهگهر زمان نههاتبا بهرههم، شارستانیهت ژى نه دهاتنه بهرههم و بوونا مرۆڤى ژى وهكو جھ و فهلسهفه و دهم و جۆگرافى زوو ب زوو ئاشكهرا نهدبوو. ئانكۆ زمان دگهل مرۆڤى پهیوهندیهكا زیندى یه، بهلێ ب زمانێ تۆره و تۆندیێ راستیێن ژیانێ ئاشكهرا نابن. نهمازه ئهگهر دیرۆكا مرۆڤى دیرۆكا پارچه و بهلاڤ بیت!
بهرى ئهم ل سهر پهیوهندیا دروست بوونا رۆشنگهریێ راوهستین پێدڤییه ل سهر زمانى راوهستین، چونكۆ زمان ب خوه بهرههمێ دروست بوونا دیالۆگ و رۆشنگهریێ یه. ئهگهر زمان و دهنگ و رهنگ و هزر وهك گۆههرین نهبیت، دیالۆگ و رۆشنگهرى ژى نابیت. ب ڤێ تێگههاندن و هزركرنێ مرۆڤ دشێت بێژیت زمان ب رێكا پهیڤان دبیته رسته/ ههڤۆك و ل سهر وێ ههڤۆكێ وێنه درۆست دبن و ب وان وێنهیان هزر و ئازادى چێدبن. ئها ل ڤێرێ پێدڤییه ئهم گوتنا فیلۆسوف هولدهرین ژبیرنهكهین دهمێ گۆتى: “ئهم ب ههموو هێمایهكێ نهخوێندهوارین، چۆنكو د نیشتیمانهكێ بێگانه دا مه زمانێ خوه ژ بیركریه”. واته، مهبهستا هۆلدهرین نه زمانێ ئاخفتن و گۆتنێ یه، بهلكۆ زمانێ پاراستنا هزر و بها و پرهنسیپ و دادپهروهریا تاك و جڤاك و دهولهتێ یه. ل ڤێرێ پرسیارەک خوە ئاراستە دکەت، گەلۆ ئەم کورد هەتا نها د نیشتمانێ خوە دا شیاینە زمانێ خوە بکەینە زمانێ پاراستنا مافێن خوە یێن مرۆڤى و نەتەوەى و فەرهەنگى؟ هەروەها ئەم شیاینە زمانێ خوە بکەینە زمانێ بوونا زمانێ من بوونا زمانێ جیهانێ یە؟
دیارە هەتا نها گەلێ کورد وەکو پارچە و وەکو ناوچە و وەکو زاراڤ دابران دناڤبەرا بوون وەکو زمان هەیە! ئەڤ دابرانە نەبتنێ ئاراستەیێ گەلێ کورد ئالۆز و بەلاڤە کریە، بەلکو هزر و زمانێ تاکێ کورد بەرەڤ فەرهەنگا دوئالیزما زمانى ڤە بریە هەر پارچەیەک د هوشمەندیا خوە دا زاراڤێ خوە گرنگتر دبینیت، بێ کو هزرا هوشمەندیا زمانێ هاوبەش و نێزیکبوونا فەرهەنگا کوردى ل سەر بوونا وى زمانى دابیتە خواندن و جێ جێکرن. د ڤێ پاشخانێ دا پێدڤییە ئەم بزانین، کو زمان پهیوهندیهكا گههاندن و وێنهكرنێ یه دناڤبهرا “من و ته و یێ دى دا”. ههروهها ژبلى كو زمان، پهیڤ و گههاندن و وێنه بیت زانستێ رۆشنگهریێ یه ژى. ههتاكو ئهم بزانین رۆشنگهرى چىیە؟ دڤێت بهرى هێنگێ بزانین زمان چىیه؟ لهورا د پێكهاتا ڤان بهشان دا مافێ مه وەکو کورد ههیه پرسیارا سهدێ ههڤدێ و ههژدێ “رۆشنگهرى چىیه؟/كانت”، بدانینه بهر تێهزركرنا داڤه و راڤهكرنێ. رۆشنگهرى ئانكو، رۆناك بینین و ئهقل و پاراستنا پرهنسپێن مرۆڤى بهرامبهر قۆناغێن كهڤن یێن كهلتوورێ دۆگمایى و تێنهگههشتى د لۆتكهیا لاوازیا ئهقلى دا. ئانكۆ دقوناغا دۆگمایێ دا مرۆڤ نهشێت ئهقل و تێگههشتنا خوه دگهل كهسانێن بهرامبهرى خوه بكاربینیت و ببیته كارێكتهرهكێ رهسهن بۆ بهرههمهێنانهكا ژێرخانهى. ئهگهرێ بكارنهئینان و نهتێگههشتن و لاوازیا ئهقلێ مرۆڤى دگهل درۆست بوونا پرسا رۆشنگهریێ، ئهگهرێ نهفام كرنا مرۆڤى نینه، بهلكو ئهگهرێ ترس و بێ ئیرادهیى ژێردهستیا ئهقلێ مرۆڤى یه د راسپاردا سیستهم و كهلتوورێن سیستهمكرى دا.
د رۆشنگهریێ دا، “ئهقلێ خوه بكاربینینه و دلێربه/ كانت” ئهڤ درۆشمه ئێخسته ژێر بارێ بهرپرسیاریا ئاوروپا و دیرۆكا مرۆڤایهتیێ. ئهڤ درۆشمێ پێش بزاڤا رۆشنگهریێ (یێ دى) چاڤدێریا من دكهت و ههروهها ئهنجامێ سهقامگیریا من بهرههمێ سهرپهرشتیا كهسانێن دى یه، دیسان مادهم پهرتوۆك ههیه دهرقهتا تێگههشتنا مهژیێ من ددهت و پێش من ڤه هزردكهت و بابهك ههیه من برێڤه دبهت و بزیشكهك ههیه دهرمان و خوارنا من ل سهر من دابهش دكهت، ئێدى من پێدڤى ب چ نینه و پێدڤى ناكهت خوه ماندوو بكهم، ئهڤ درۆشمه و چهندین درۆشمێن دى بوونه دهرئهنجامێ رازیكرنا ئهقلێ زورینهیا تاكان. لهورا ب ڤێ بهرنامه و سیستهمكرنێ تاك بهرهڤ كارهساتێن بندهستى و نهزانین و كۆلهداریێ هات. ژبلى ڤێ چهندێ تاك د ڤێ بێ ههلویستیا خوه دا كهڤته ژێر بارێ سهپاندنا هێزا گۆهى و ژ هێزا هزرا ئهقلى هاته دابران كو هزر بكهت و ڤێ پرسیارێ ئاراستهى خوه یێ تاك بكهت، گهلۆ ههموو ئهو سنۆرێن ئازادیا من تهنگ دكهن، دشێن نهبنه ئاستهنگ ل بهرامبهر رێكا من یا زمانێ رۆشنگهریێ؟
گرنگترین فەلسەفا کو تاک و گەلێ کورد تێدا دەرباز دبیت ئەوە کو هزر بکەت، زمان ب سێ پێكهاتێن سهرهكى درۆست دبیت، ئهو ژى “كریارا پهیڤێ، بهرپرسیارهتیا پهیڤێ و هێز و مهبهستا پهیڤێ” ههتا كو تو وەکو تاکەکەس خوهدان زمانێ خوه یێ رۆشهنبیرى و رۆشنگهریێ تو پێدڤى ب ئهرگۆمنتێن هزر و ئهقلى. ئهگهر زمان نه بوو دامهزرێنهرێ تهكنیكا هۆنهر و ئهخلاقى، واته هینگێ دیاردبیت كو لاوازیا زمانى ژ ئهنجامێ لاوازیا نه تێهزركرن و نه بهرگریكرن و نه بهرپرسیاریێ یه. هایدیگهر ئهگهرێ ڤى جوره زمانى بۆ “نهرهسهنبوونا مرۆڤ/ تاكى” دزفرینیت. لهورا دیاردكهت كو ئهڤرۆ هاڤیبوونا مرۆڤى/ نه هۆشیاریا مرۆڤى گههشتیه ئاستێ سهردهمێ مۆدێرن و تهكنۆلۆژیایێ. دیاره زمانێ ئهڤرۆ كهفتیه د قۆناغهكا باربهرا ئالۆزى و گوههرینێ دا، ژبهركو ئهڤرۆ مرۆڤ ب رێكا تهكنۆلۆژیایێ دشێت ببیته بهرههمێ زمانهكى نوى، نهمازه ئهوا نها كهڤتیه سهر زمان بسپۆریا پیشهیێ یه. ئێدى ئهقلێ بازرگانى و ئابوورى و سیاسى و دیپلۆماسى رۆلێ خوه سهرههڤ دكهن. ب ڤێ دامهزراندنێ زمانى وهك تێگهھ بیاڤهكێ مهزن د بوارێ سیاسى دا وهرگرتیه. چونكۆ بزاڤێن سیاسهتێ ژ بزاڤێن زمانى دهردكهڤن و ب ڤێ رێكێ ئهو بزاڤ دهربازى درۆست بوونا زمانێ جیهانى دبن.
ل سهر ڤێ تێگههشتنێ ئهگهر ئهم بزڤرینە تێکستا بەرى نها “زمان مالا بوونێ یه” ئهگهر بكهینه “ئهزم زمانێ خوه” پێدڤییه بهرى ریفۆرمێ دپرسێن خوه یێن نەتەوەى، سیاسى، جڤاکى و ئابوورى دا بكهین ریفۆرمێ زمانێ نه كاریكتهرکرنا خوه وەکو تاکێ کورد و ناڤنیشانێ کورد دا بكهین. ژبهركو ههتا زمانێ كارێكتهرا مرۆڤى نههێته پاككرن ئهقلێ نەتەوەى، سیاسى، جڤاكى و ئابوورى ژى خوه پاك ناكهت. مهبهستا من ل ڤێرێ زمان وهك ئاراستهیێ لهش و هزرى. مادهم كو ههست و داخوازیێن مه ژ زمانى دهردكهڤن یا گرنگه رهخنهیێن مهژى رهخنهیێن بهرههمهێنانا مرۆڤ و تێكستێن ژیانێ بن. ئهڤێ چهندێ وهكر، كو رۆشنگهرى ل سهر ئاڤابوونا زمان و ناسناما جێاوازیێ بهێته ئاڤاكرن. كا چاوان زمان و ئازادى ژ ناڤ دچن وهسان مرۆڤ و ناسنامه ژى ژناڤ دچن، لهورا ئهوا كو مه دكهته كارێكتهرێن رهسهن/ ب مانا هایدیگهر، زمانێ فهلسهفه و پرسیاركرن و ئاستێ واتهیێن رامان و بوونێ یه. ههروهكو بارت گوتى، “زمان سازیا جڤاكى و سیستهمێ بهایا نه”. ئها ب ڤى شێوازى چێكرنا ڤى زمانى ژى ئهركێ مه مرۆڤا یه.
ههر دیرۆكهكا ئاڤا بهرههمێ ئهقل و هوشمەندیێن ئاڤابوویه، ههر دیرۆكهكا نه ئاڤا بهرههمێ ئهقل و هوشمەندیێن نه ئاڤابوویه. ئهو شۆرهشێن پێشكهفتین، ژ ئاشكهراكرنا جھ و تێگههێن جۆتیار و سرۆشتى و چاڤدێریا سهرهلدانێن گۆندان بهرهڤ رێك و تایبهتمهندیێن رۆشنگهرى و شارستانى و مهژیێ مهدهنیبوونێ چووینه. د كهڤن دا “ئاگر، چاندن، ئاڤ و ههوا” نێشانێن هزركرن و سهردهمێن پێشكهفتنا مرۆڤ و مللهتان بوون. نهمازه پشتى دهركهفتنا ئهفسانا ئێدى مللهت بۆ مللهتى ههولدا هزر و بیرێن خوه ل سهر تێگههێن پهرستن و پیرۆزیا نۆى بكهن. پشتى شرۆڤهكرن و وێنهكرن ل سهر بهرههمێ ئهردى و پیشه و دهروونێ مرۆڤى هاتیه ئهنجامدان مرۆڤ شیا ب رێكا هێزا ئهقلى زالى ئهفسانه و هزر و بیرێن كهڤنار ببیت. ئهڤێ ههوێ شارستانیهتا مللهتان بلهز ئێخست و مرۆڤ شیا ببیته كارێكتهرهكێ ئهقلانى و دوزا خوە وەکو نیشتمان و جۆگرافى بپارێزیت. بهلێ بهرى ئهقلانیهت سهرهلدهت زمانى رێكێن خوه یێن بنجینهیى درۆست كرن. نهمازه زمانێ رهها پشتى تێزا دیكارت بوو زمانێ رێژهى زمان د پێشڤەچوونا گۆمانێ دا د مانا جۆگرافى و نەتەوەیان دا بوو بهشەکێ سهرهكى یێ پێشڤهچوونا دیرۆكا رۆشنگهریێ. ب ڤێ واتهیێ زمانى دهرگههێ رێكخستنێ بۆ رامانا زاراڤێ (رۆشنگهرى چىیه/ كانت) ڤهكر. زاراڤێ رۆشنگهریێ ژى ب واتهیا خوه یا زمانى و هزرى و فهلسهفى ڤه، بوو دهركهڤتهیهك ژ گهلهك دهركهفهتێن تهڤگهران. وان تهڤگهرێن مرۆڤ شێت بێژیت ههر جارهكێ خوه ل سهر دیرۆكهكێ دامهزراند مینا رۆشنگهریا شۆرهشگێرى، رۆشنگهریا فهلسهفى و رۆشنگهریا هزر و ئازادیا ئهقلى، كو زاراڤهكه ژ زمانێ ئهلمانى هاتیه وهرگرتن. ب تایبهتى پشتى دهركهفتنا فهیلۆسۆفێن ئهلمانى ڤى زاراڤى بهرسڤێن خوه ژ پرسیار رۆشنگهرى چى یه؟ ل سهر هزرا كانت وهرگرت. سهرهراى وێ چهندێ زاراڤێ رۆشنگهرى چىیه ئهو زهمینه ل بهر سنۆرێن رێنیساسێ، سهدێ پازدێ و شازدێ ڤهكرن، كو تهڤگهرا هیۆمانیزمێ سهرهلدهت و گوههرین د زمانێ نهریت و باوهریێن ئۆلى و كهسى دا درۆست ببن. ب ڤى سیستهمى زمان و رۆشنگهرى ژ لایێ دیرۆكا ئهورۆپا ڤه بوونه پاشخانهكا ههرا بلند بۆ دووباره نوویبوونا ئهقل و هزرێن پێشكهفتى یێن وى سهردهمى. ئهڤێ چهندێ پالپیشتیهكا مهزن ل سهرگهشهپێدانا دهربهگ و جۆتیارێن وى دهمى درۆست كر و هزرێن ئهفسانه و دیرۆك و ئۆلى ژى وهك بنگههێن گۆههرینێ و ئالاڤێن بهرههمهێنانێ بوونه زانستێن وى سهردهمى، لهورا زانست و دیرۆك كهڤتنه د ههڤركیهكا بهردهواما پێشكهفتنێ دا.
هەتا زمان ل سەر ئاستێ فەرهەنگێ گەهشتە وێ تێگەهشتنێ کو ل مللهتێن پێشكهفتى پهیڤ ب واتهیهكا دهروونى و جڤاكى و سیاسى بهێتە ئاراستەکرن . بهلێ ل مللهتێن پاشكهفتى پهیڤ پێچهوانهى وێ واتهیێ ب دەرونەکێ نەسەقامگیر و هاڤى و دوورى بەرپرسیاریا جڤاکى و سیاسى هاتە ئاراستەکرن. ژبهرهندێ گرنگه ئەم وەکو مللەتێ کورد بزانین پێشكهفتنا زمان و رۆشنگهریێ ل ئاورۆپا بهرههمێ تێهزركرنا ئهقلێ “تۆما ئهكوینى” ل قۆناغێن چهرخێن ناڤین، “دانتى” نوینهرێ شورهشا زهمینهسازییا رێنیساسێ و “دیكارت” هزرێن ئهقلانى و فهلسهفا جوانناسیێ و…، بوو كو گهلهك بیروباوهرێن دى كهڤتنه د ناڤ قۆناغێن راستیا بوونا مرۆڤ و بوونا ژیانێ دا.
بهرى سهرهلدانا رۆشنگهریێ تهڤگهرا ئهقلى ل ئاوروپا د زهمینهسازیێ دا بوو، بهلێ پشتى بزاڤا رۆشنگهریێ تهڤگهرا ئهقلى ژ فۆرمێ تایبهت بۆ فۆرمێ گشتى گهشهكر، كو بزاڤا ئهقلى بوونهكا راستا یا مرۆڤى و پێشڤهچوونا ئێكگرتنا جڤاكى یه. تهڤگهرا رۆشنگهریێ ئهو زهمینه د ناڤ مللهتێن پێشكهفتى دا درۆست كر كو د نرخ و بها و تایبهتمهندیا كهنسیێ بگههن، چۆنكو بزاڤا رۆشنگهریێ بزاڤا تێگههشتنا ئازادیێ بوو. ههتا ههر ژ یۆنانا كهڤن و ههتا دگههیته ڤێ قۆناغێ زمانى كار ل سهر گوههرینا جڤاكى كر و ب هاریكاریا زمان و هزرێ فهیلۆسوف و كارێكتهرێن نوى چێبوون. ب ڤێ بیرۆباوهرێ رۆشنگهرى بۆ تهڤگهرهكا بهردهوام د خواندن و زانستێن مرۆڤى و جڤاكى و جیهانى دا. “رۆسل” ڤێ تهڤگهرێ ڤهدگهرینته بزاڤا ئهزمونى یا بهریتانیا كو ژ تولێرانس و ئاشتیێ دهست پێ كر. ژ دهرئهنجامێ ڤى ئهقلى دیاربوو كو گوههرین كریارهكا دیرۆكى یه. پرۆژێ گوههرینێ بێ رۆشنگهرى ناهێته كرن. ژ لایهكى دى ڤه مرۆڤ نهشێت دهربارهى ههر قۆناغهكێ بێ پێشكهفتن و تێگههشتنا هزرى شرۆڤهیێن بابهتى بدهت، چۆنكو گوههرین خوه ل دهرڤهى هزرێ نابینیت و دگهل ڤێ چهندێ مرۆڤ نهشێت بێ قۆناغێن هوشیاریێ ل سهر قۆناغێن رۆشنگهریێ دهربازببیت، ژبهركو بهرههمێ رۆشنگهریێ بهرههمێ هزرا دهولهتێن رۆژئاڤا بوو. پشتى ریفۆرما دیرۆكى و ئۆلى و جڤاكى رێفورما پیشهسازى دهست پێ كر. دگهل چێبوونا ئهقلى پیشهسازى زمانێ تاك و جڤاكى زورتر گهشهكر ههروهها پیشهسازى بخوه ژى بوو ئهو سهنتهره ئهوێ كو دهرگههێ دیالۆگ و هزركرن و شرۆڤهكرنێ ل بهر كێشهیێن تاك و جڤاكى ڤهكرین. بهلێ بهرى زهمینهسازیا پێشهسازى و دیالۆگ و فهلسهفێ، زانستێ هزرى ب رێكا زانستێ رهخنهى زانستێ ئهخلاقى دروست كر و ب ڤى رهنگى مرۆڤێ كهڤنار ههولدا گوههرین و نویبوونێ د زمان و ئاستێ خوه یێ گههشتن د ئازادیێ دا بهرههم بینیت. ل ڤێرێ چەند پرسیارەکێن جەوهەرى خوە بەیان دکەن، بۆچى کورد نەگەهشتە وى ئاستى زمانێ خوە د ئاستێ رۆشنگەریێ دا ئاراستە کەن؟ ئەرێ کوردان ئاستەنگ هەبوونە یان کێشە هەبوونە؟ ئەرێ کورد وەکو مللەت شیاینە بگەهنە وێ قوناغێ، کو خوە ل ئاستێ روشنگەریێ ببینین؟ خالەکادى گەلۆ ما کوردا هزر کریە کو تولێرانس/ لێبوورین و ئاشتى گرنگترە ژ هزرا دەماگیرى و توندوتیژى و نە قەبوولکرنا هەڤدوو؟ تشتێ ژ هەموویان گرنگتر ئەوە هەر ویستگەهەک ب ناڤێ وەرگرتنا ماف و ئازادیێ گەهشتنە ب مەمەلەکەتەکا بلند، لەورا مرۆڤ دشێت پرسیارێ ئاسانتر لێ بکەت و بێژیت گەلۆ کورد ئەگەر ب زمانێ خوە هەول نەدەن خوە بگەهینە کاروانێ روشنگەریا جیهانێ ئەرێ ب چ پاشخانەیەکا دى دکارن خوە بگەهینە ڤى کاروانى؟.
